Vayu Purana · Verses 5-2

//lomaharṣaṇa uvāca//
yaddhi sṛṣṭestu saṃkhyātaṃ mayā kālāntarandvijāḥ/
etat kālāntaraṃ jñeyamaharvai pārameśvaram

rātristvetāvatī jñeyā parameśasya kṛtsnaśaḥ/
ahastasya tu yā sṛṣṭiḥ pralayo rātrirucyate

ahaśca vidyate tasya na rātririti dhāraṇā/
upacāraḥ prakriyate lokānāṃ hitakāmyayā

prajāḥ prajānāmpataya ṛṣayo munibhiḥ saha/
ṛṣīn sanatkumārākhyān brahmasāyujyagaiḥ saha

indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca ca/
tanmātrā indriyagaṇo buddhiśca manasā saha

ahastiṣṭhanti te sarve parameśasya dhīmataḥ/
aharante pralīyante rātryante viśvasaṃbhavaḥ

svātmanyavasthite satve vikāre pratisaṃhate/
sādharmyeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣāvubhau

tamaḥ sattvaguṇāvetau samatvena vyavastitau/
atrodriktau prasūtau ca tau tathā ca parasparam/
guṇasāmye layo jñeyo vaiṣamye sṛṣṭirucyate

tileṣu vā yathā taivaṃ ghṛtaṃ payasi vā sthitam/
tathā tamasi sattve ca rajo'vyaktāśritaṃ sthitam

upāsya rajanīṃ kṛtsnāṃ parāṃ māheśvarīṃ tadā/
aharmukhe pravṛtte ca puraḥ prakṛtisambhavaḥ

kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ/
pradhānaṃ puruṣañcaiva praviśyāṇḍaṃ maheśvaraḥ

pradhānāt kṣobhyamāṇāttu rajo vai samavarttata/
rajaḥ pravarttakaṃ tatra bījeṣvapi yathā jalam

guṇavaiṣamyamāsādya prasūyante hyadhiṣṭhitāḥ/
guṇebhyaḥ kṣobhya māṇebhyastrayo devā vijajñire/
āśritāḥ paramā guhyāḥ sarvātmānaḥ śarīriṇaḥ

rajo brahmā tamo hyagniḥ sattvaṃ viṣṇurajāyata/
rajaḥprakāśako brahmā sraṣṭṭṛtvena vyavasthitaḥ

tamaḥprakāśako'gnistu kālatvena vyavasthitaḥ/
sattvaprakāśako viṣṇuraudāsīnye vyavasthitaḥ

eta eva trayo devā eta eva trayo'gnayaḥ/
parasparāśritā hyete parasparamanuvratāḥ

paraspareṇa varttante dhārayanti parasparam/
anyonyamithunāhyete hyanyonyamupajīvinaḥ/
kṣaṇaṃ viyogo na hyeṣānna tyajanti parasparam

īśvaro hi paro devo viṣṇustu mahataḥ paraḥ /
brahmā tu rajasodriktaḥ sargāyeha pravarttate/
paraśca puruṣo jñeyaḥ prakṛtiśca parā smṛtā

adhiṣṭhito'sau hi maheśvareṇa pravarttate codyamānaḥ samantāt/
anupravarttanti mahānta eva cirasthitāḥ sve viṣye priyatvāt

pradhānaṃ guṇavaiṣamyātsargakāle pravarttate/
īśvarādhiṣṭhitāt pūrvantasmātsadasadātmakāt/
brahmā buddhiśca mithunaṃ yugapatsambabhūvatuḥ

tasmāttamo'vyaktamayaḥ kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ/
saṃsiddhaḥ kāryakaraṇairbrahmā'gre samavarttata

tejasā prathamano dhīmānavyaktaḥ saṃprakāśate/
sa vai śarīrī prathamaḥ kāraṇatve vyavasthitaḥ

apratīghena jñānena aiśvaryeṇa ca so'nvitaḥ/
dharmeṇa cāpratīghena vairāgyeṇa samanvitaḥ

tasyeśvarasyāpratighaṃ jñānaṃ vairāgyalakṣaṇam/
dharmaiśvaryakṛtā buddhirbrāhmī jajñe'bhimāninaḥ

avyaktājjāyate cāsya manasā ca yadicchati/
vaśīkṛtatvādvaiguṇyāt sureśatvātsvabhāvataḥ

caturmukhastu brahmatve kālatve cāntako'bhavat/
sahasramūrddhā puruṣastisro'vasthāḥ svayambhuvaḥ

sattvaṃ rajaśca brahmatve kālatve ca rajastamaḥ.
sātvikaṃ puruṣatve ca guṇavṛttiḥ svayambhuvaḥ

lokān sṛjati brahmatve kālatve saṃkṣipatyapi/
puruṣatve hyudāsīna stisro'vasthāḥ prajāpate

brahmā kamalagarbhābhaḥ kālo jātyāñjanaprabhaḥ/
puruṣaḥ puṇḍarīkākṣo rūpaṃ tatparamātmanaḥ

yogeśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca/
nānākṛtikriyārūpanāmavṛttiḥ svalīlayā

tridhā yadvarttate loke tasmātriguṇa ucyate/
caturddhā pravibhaktatvāccaturvyūhaḥ prakīrtitaḥ

yadāpnoti yadādatte yaccāsti viṣayaṃ prati/
taccāsya satataṃ bhāvastasmādātmā nirucyate

ṛṣiḥ sarvagatatvācca śarīrādyatsvayaṃ prabhuḥ/
svāmitvamasya tatsarvaṃ viṣṇuḥ sarvapraveśanāt

bhagavān bhagasadbhāvādrāgo rāgasya śāsanāt/
paraśca tu prakṛtatvādavanādomitiḥ smṛtaḥ

sarvajñaḥ sarvavijñānāt sarvaḥ sarvaṃ yatastataḥ/
narāṇāmayanaṃ yasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

tridhā vibhajya svātmānaṃ trailokyaṃ sampravarttate/
sṛjate grasate caiva vīkṣate ca tribhistu yat/
agre hiraṇyagarbhaḥ sa prādurbhūtaścaturmukhaḥ

āditvāccāditevo'sāvajātatvādajaḥ smṛtaḥ/
pāti yasmātprajāḥ sarvāḥprajāpatirataḥ smṛtaḥ

deveṣu ca mahān devo mahādevastataḥ smṛtaḥ/
sarveśatvācca lokānāmavaśyatvāttatheśvaraḥ

bṛhattvācca smṛto brahmā bhūtatvādbhūta ucyate/
kṣetrajñaḥ kṣetravijñānādvibhuḥ sarvagato yataḥ

yasmāt puryanuśete ca tasmāt puruṣa ucyate/
notpāditatvāt pūrvatvāt svayambhūriti sa smṛtaḥ

ijyatvāducyate yajñaḥ kavirvikrāntadarśanāt/
kramaṇaḥ kramaṇīyatvādvarṇakasyābhipālanāt

ādityasaṃjñaḥ kapilastvagrajo'gniriti smṛtaḥ/
hiraṇyamasya garbho'bhūddhiraṇyasyāpi garbhajaḥ/
tasmāddhiraṇyagarbhaḥ sa purāṇe'sminnirucyate

svayambhuvo nivṛttasya kālo varṣāgrajastu yaḥ/
na śakyaḥ parisaṃkhyātumapi varṣaśatairapi

kalpasaṃkhyānivṛttestu parākhyo brahmaṇaḥ smṛtaḥ/
tāvaccheṣo'sya kālo'nyastasyānte pratisṛjyate

koṭikoṭisahasrāṇi antarbhūtāni yāni vai/
samatītāni kalpānāntāvaccheṣāḥ parāstu ye

yastvayaṃ varttate kalpo vārāhantaṃ nibodhata/
prathamaḥ sāmpratasteṣāṃ kalpo'yaṃ varttate dvijāḥ

tasmin svāyambhuvādyāstu manavaḥ syuścaturddaśa/
atītā varttamānāśca bhaviṣyā ye ca vai punaḥ

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā samantataḥ/
pūrṇaṃ yugasahasraṃ vai paripālyā nareśvaraiḥ/
prajābhistapasā caiva teṣāṃ śrṛṇuta vistaram

manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai/
bhaviṣyāṇi bhaviṣyaiśca kalpaḥ kalpena caiva ha

atītāni ca kalpāni sodakāni sahānvayaiḥ/
anāgateṣu tadvacca tarkkaḥ kāryo vijānatā

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭiprakaraṇaṃ nāma pañcamo'ghyāyaḥ