વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 6
॥ઋષય ઉચુઃ ॥
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ।
પપ્રચ્છુઋષયઃ શ્રેષ્ઠં વચનસ્ય યથાક્રમમ્
સપ્તસ્વિહ કથં દેવા જાતા મન્વન્તરેષ્વિહ।
ઇન્દ્રવિષ્ણુપ્રધાનાસ્તે આદિત્યાસ્તુ મહૌજસઃ।
એતત્ પ્રબ્રૂહિ નઃ સર્વં વિસ્તરાદ્રોમહર્ષણ
એવ મુક્તસ્તદા સૂતો વિનયી બ્રહ્મવાદિભિઃ।
ઉવાચ વદતાં શ્રેષ્ઠો યથા પૃષ્ટો મહર્ષિભિઃ
॥સૂત ઉવાચ॥
વ્રહ્મણો વૈ મુખાત્ સૃષ્ટા યથા દેવાઃ પ્રજેપ્સયા।
સર્વ મન્ત્રશરીરાસ્તે સ્મૃતા મન્વતરેષ્વિહ
દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ બૃહદ્યચ્ચ રથન્તરમ્।
આકૂતઃ પ્રથમસ્તેષાં તતસ્ત્વાકૂતિરેવ ચ
વિત્તિશ્ચૈવ સુવિત્તિશ્ચ આકૂતિઃ કૂતિરેવ ચ।
અધીષ્ટસ્તુ તતો જ્ઞેયઃ અધીતિશ્ચૈવ તત્ત્વતઃ।
વિજ્ઞાતિશ્ચૈવ વિજ્ઞાતો માનવો યે ચ દ્વાદશ
જ્ઞેયો દ્વાદશપુત્રશ્ચ યશ્ચાબ્દેન સમાજયેત્।
તં દૃષ્ટ્વા ચાબ્રવીદ્બ્રહ્મા જયા દેવાનસૂયત
દારા ગ્રિહોત્રસંયોગે મિથ્યામારભતેતિ ચ।
એવમુક્ત્વા તુ તં વ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત
તતસ્તે નાભ્યનન્દન્ત તદ્વાક્યં પરમેષ્ઠિનઃ।
સત્યસ્યેહ તુ કર્માણિ વાઙ્મનઃ કર્મજાનિ તુ
ય એવાપ્યવતિષ્ઠન્તે દોષં દૃષ્ટ્વા તુ કર્મસુ।
ક્ષયાતિશયયુક્તન્તુ તે દૃષ્ટ્વા કર્મણાં ફલમ્
જુગુપ્સન્તઃ પ્રસૂતિઞ્ચ નિસ્તન્દ્રા નિર્મમાભવન્।
અજસ્રં કાંક્ષમાણાસ્તે વિરક્તા દોષદર્શિનઃ
અર્થં ધર્મઞ્ચ કામઞ્ચ હિત્વા તે વૈ વ્યવસ્થિતાઃ।
પૌરુષં જ્ઞાનમાસ્થાય તેજઃ સંક્ષિપ્ય ચાસ્થિતાઃ
તેષાઞ્ચ તમભિપ્રાયં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મા ચુકોપ હ।
તાનબ્રવીત્તદા બ્રહ્મા નિરુત્સાહાત્ સુરાનથ
પ્રજાર્થમિહ યૂયં વૈ પ્રજાસ્રષ્ટાઽસ્મિ નાન્યથા।
પ્રસૂયધ્વં જયઘ્વઞ્ચેત્યુક્તવાનસ્મિ યત્ પુરા
યસ્માદ્વાક્યમનાદૃત્ય મમ વૈરાગ્યમાસ્થિતાઃ।
જુગુપ્સમાનાઃ સ્વં જન્મ સન્તતિં નાભિ નન્દથ
કર્મણાઞ્ચ કૃતો ન્યાસો હ્યમૃતત્ત્વાભિકાંક્ષયા।
તસ્માદ્યૂયમનાદૃત્ય સપ્તકૃત્વસ્તુ યાસ્યથ
તે શપ્તા બ્રહ્મણા દેવા જયાસ્તં વૈ પ્રસાદયન્।
ક્ષમાસ્માકં મહાદેવ યદજ્ઞાનાત્ કૃતં વિભો
પ્રણિપત્ય સાનુનયં બ્રહ્મા તાનબ્રવીત્ પુનઃ।
લોકે મયાનનુજ્ઞાતઃ કઃ સ્વાતન્ત્ર્યમિહાર્હસિ
મયા પરિગતં સર્વં કથમચ્છન્દતો મમ।
પ્રતિપત્સ્યન્તિ ભૂતાનિ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્
લોકે યદસ્તિ કિઞ્ચિદ્વૈ સત્ત્વાસત્ત્વવ્યવસ્થિતમ્।
બુદ્ધ્યાત્મના મયા વ્યાપ્તં કો માં લોકેઽતિસન્ધયેત્
ભૂતાનાં તર્કિતં યચ્ચ યચ્ચાપ્યેષાં વિધારિતમ્।
તથા વિચારિતં યચ્ચ તત્સર્વં વિદિતં મમ
મયા સ્થિતમિદં સર્વં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્।
આશામયેન તત્ત્વેન કથં છેત્તુમિહોત્સહે
યસ્માચ્ચાહં વિવૃત્તો વૈ સર્ગાર્થમિહ નાન્યથા।
ઇહ કર્માણ્યનારભ્ય કો મે છન્દાદ્વિમોક્ષ્યતે
પરિભાષ્ય તતો દેવાન્ જયાન્ વૈ નષ્ટચેતસઃ।
અબ્રવીત્સ પુનસ્તાન્ વૈ ધૃતાન્ દણ્ડે પ્રજાપતિઃ
યસ્માન્મમાભિસન્ધાય સન્ન્યાસો વઃ કૃતઃ પુરા।
યસ્માત્સ વિફલોઽયન્નો હ્યપારસ્ત્વેષ યઃ કૃતઃ।
ભવિતાઽતઃ સુખોદર્કો દેવા ભાવેષુ જાયતામ્
આત્મચ્છન્દેન વો જન્મ ભવિષ્યતિ સુરોત્તમાઃ।
મન્વન્તરેષુ સંમૂઢાઃ ષટ્સુ સર્વે ગમિષ્યથ
વૈવસ્વતાન્તેષુ સુરાસ્તથા સ્વાયમ્ભુવાદિષુ।
તાન્ જ્ઞાત્વા બ્રહ્મણા તત્ર શ્લોકો ગીતઃ પુરાતનઃ
ત્રયીં વિદ્યાં બ્રહ્મચર્યં પ્રસૂતિં શ્રાદ્ધમેવ ચ ।
યજ્ઞઞ્ચૈવ તુ દાનઞ્ચ એષામેવ તુ કુર્વતામ્।
સ હિ સ્મ વિરજા ભૂત્વા વસતેઽન્યપ્રશંસયા
સ એવં સ્લોકં દૃષ્ટ્વા તુ જયા દેવાનથાબ્રવીત્।
વૈવસ્વતેઽન્તરેઽતીતે મત્સમીપમિહેષ્યથ
તતો યૂયં મયા સાર્દ્ધં સિદ્ધિં પ્રાપ્સ્યથ શાશ્વતીમ્।
એવમુક્ત્વા તુ તાન્ બ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત
તતો દેવાસ્તિરોભૂતે ઈશ્વરે હ્યકુતોભયમ્।
પ્રપન્ના અણિમાદ્યૈશ્ચ યુક્તા યોગબલાન્વિતાઃ
તતસ્તેષાન્તુ યાસ્તન્વસ્તાઽભવન્ દ્વાદશ હ્રદાઃ।
જયા ઇતિ સમાખ્યાતા જાતા શ્ચોદધિસન્નિભાઃ
તતઃ સ્વાયમ્ભુવે તસ્મિન્ સર્ગેતે જજ્ઞિરે સુરાઃ।
અજિતાયાં રુચેઃ પુત્રા અજિતા દ્વાદશાત્મકઃ
વિધિશ્ચ મુનયશ્ચૈવ ક્ષેમો નન્દોઽવ્યયસ્તથા।
પ્રાણોઽપાનઃ સુધામા ચ ક્રતુશક્તિવ્યવસ્થિતાઃ ।
ઇત્યેતે માનસાઃ સર્વે અજિતા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ
તે ચ યજ્ઞે સુરૈઃ સાર્દ્ધં યજ્ઞભાજસ્તદા સ્મૃતાઃ।
સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વે તતઃ સ્વારોચિષે પુનઃ।
તુષિતાયાં સમુત્પન્નાઃ પુનઃ પુત્રાઃ સ્વરોચિષઃ
તુષિતા નામ તે હ્યાસન્ પ્રાણાખ્યા યાત્રિકાઃ સુરાઃ।
પુનસ્તે તુષિતા દેવા ઉત્તમે ત્વન્તરે સ્વયમ્
ઉત્તમસ્ય તુ તે પુત્રાઃ સત્યાયાં જજ્ઞિરે શુભાઃ।
તતઃ સત્યાઃ સ્મૃતા દેવા ઉત્તમે ચાન્તરે તદા
અભજન્ યજ્ઞભાજસ્તે તૃતીયે દ્વાપરાન્તરે।
તે તુ સત્યાઃ પુનર્દ્દેવાઃ સમ્પ્રાપ્તે તામસેઽન્તરે
હર્ષા યે તમસઃ પુત્રા જજ્ઞિરે દ્વાદશૈવ તુ ।
હરયો નામ તે દેવા યજ્ઞભાજસ્તથાઽભવન્
તતસ્તે હરયો દેવાઃ પ્રાપ્તે ચારિષ્ણવેઽન્તરે।
વૈકુણ્ઠાયાં તતસ્તે વૈ ચરિષ્ણોર્જજ્ઞિરે સુરાઃ।
વૈકુણ્ઠા નામ તે દેવાઃ પઞ્ચમસ્યાન્તરે મનોઃ
તતસ્તે વૈ પુનર્દ્દેવા વૈકુણ્ઠાઃ પ્રાપ્ય ચાક્ષુષમ્।
સાધ્યાયાં દ્વાદશ સુતા જજ્ઞિરે ધર્મસૂનવઃ
તતસ્તે વૈ પુનઃ સાધ્યાઃ સંક્ષીણે ચાક્ષુષેઽન્તરે ।
ઉપસ્થિતે મનોઃ સર્ગે પુનર્વૈવસ્વતસ્ય હ
આદ્યે ત્રેતાયુગમુખે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતસ્ય તુ ।
અંશેન સાધ્યાસ્તેઽદિત્યાં મારીચાત્ કશ્યપાત્ પુનઃ
જજ્ઞિરે દ્વાદશાદિત્યા વર્ત્તમાનેઽન્તરે પુનઃ।
યદા ત્વેતે સમુત્પન્નાશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ
તતઃ સ્વાયમ્ભુવે સાધ્યા જજ્ઞિરે દ્વાદશામરાઃ।
એવમાદ્યા જયાસ્તે વૈ શાપાત્સમભવંસ્તદા
ય ઇમાં સપ્તસમ્ભૂતિં દેવાનાં દેવશાસનાત્ ।
પઠેદ્યઃ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ પ્રત્વાયં ન ગચ્છતિ
ઇત્યેતે ભૂતયઃ સપ્ત જયાનાં સપ્તલક્ષણાઃ।
પરિક્રાન્તા મયા ચાદ્ય કિમ્ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છથ
॥ઋષ ઊચુઃ ॥
દૈત્યાનાં દાનવાનાઞ્ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્।
સર્વભૂતપિશાચાનાં પશૂનાં પક્ષિવીરુધામ્।
ઉત્પત્તિં નિધનઞ્ચૈવ વિસ્તરાત્ કથયસ્વ નઃ
એવમુક્તસ્તદા સૂત ઉવાચ ઋષિસત્તમાન્ ।
દિતેઃ પુત્રદ્વયં જજ્ઞે કશ્યપાદિતિ નઃ શ્રુતમ્
કશ્યપસ્યાત્મજૌ તૌ વૈ સર્વેભ્યઃ પૂર્વજૌ સ્મૃતૌ।
સૂત્યેઽહન્યતિરાત્રસ્ય કશ્યપસ્યાશ્વમેધિકે
હિરણ્યકશિપુર્નામ પ્રથમં ઋત્વિગાસનમ્।
દિત્યા ગર્ભાદ્વિનિઃસૃત્ય તત્રાસીનોચ્ચસંસદિ।
હિરણ્યકશિપુસ્તસ્માત્ કર્મણા તેન સ સ્મૃતઃ
॥ઋષય ઊચુઃ ॥
હિરણ્યકશિપોર્નામ જન્મ ચૈવ મહાત્મનઃ।
પ્રભાવવ઼ઞ્ચૈવ દૈત્યસ્ય વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ નઃ પ્રભો
॥સૂત ઉવાચ॥
કશ્યપસ્યાશ્વમેધોઽભૂત્ પુણ્યો વૈ પુષ્કરે પુરા।
ઋષિભિર્દ્દેવતાભિશ્ચ ગન્ધર્વૈ રુપશોભિતઃ
ઉત્કૃષ્ટેનૈવ વિધિના આખ્યાનાદૌ યથાવિધિ।
આસનાન્યુપક્લૃપ્તાનિ કાઞ્ચનાનિ તુ પઞ્ચ વૈ
કુશપૂતાનિ ત્રીણ્યત્ર કૂર્ચફલકમેવ ચ।
મુખ્યાર્ત્વિજશ્ચ ચત્વારસ્તેષાન્તાન્યુપકલ્પયેત્
શુભં તત્રાસનં યત્તુ હોતુરર્થે પ્રકલ્પિતમ્।
હિરણ્મયં તથા દિવ્યં દિવ્યાસ્તરણસંસ્તૃતમ્
અન્તર્વત્ની દિતિશ્ચૈવ પત્નીત્વં સ્મુપાગતા।
દશ વર્ષસહસ્રાણિ ગર્ભસ્તસ્યા અવર્તત
સ તુ ગર્ભાદ્વિનિઃસૃત્ય માતુર્વૈ ઉદરાત્તદા।
ઉપક્લૃપ્તાસનં યત્તુ હોતુરર્થે હિરણ્મયમ્।
નિષસાદ સગર્ભોઽત્ર તત્રાસીનઃ શશંસ ચ
આક્યાનપઞ્ચમાન્ વેદાન્ મહર્ષિઃ કાશ્યપો યથા।
તં દૃષ્ટ્વા મુનયસ્તસ્ય નામાકુર્વંસ્તુ તદ્વિધમ્
હિરણ્યકશિપુસ્તસ્માત્ કર્મણા તેન વિશ્રુતઃ।
હિરણ્યાક્ષોઽનુજસ્તસ્ય સિંહિકા તસ્ય ચાનુજા।
રાહોઃ સા જનની દેવી વિપ્રચિત્તેઃ પરિગ્રહાત્
હિરણ્યકશિપુર્દ્દૈત્યશ્ચચાર પરમં તપઃ।
શતં વર્ષસહસ્રાણાં નિરાહારો હ્યધઃશિરાઃ
તં બ્રહ્મા છન્દયામાસ દૈત્યં તુષ્ટો વરેણ તુ।
સર્વામરત્વં વિપ્રેભ્યઃ સર્વભૂતેભ્ય એવ ચ।
યોગાદ્દેવાન્ વિનિર્જિત્ય સર્વદેવત્વમાસ્થિતઃ
દાનવાશ્ચાસુરાશ્ચૈવ દેવાઃ સમા ભવન્તુ વૈ।
મારુતેર્યન્મહૈશ્વર્યમેષ મે દીયતાં વરઃ
એવમુક્તોઽથ બ્રહ્મા તુ તસ્મૈ દત્ત્વા યથેપ્સિતમ્।
દત્ત્વા તસ્મૈ વરાન્ દિવ્યાન્ તત્રૈવાન્તરધીયત।
હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યઃ શ્લોકૈર્ગીતઃ પુરાતનૈઃ
રાજા હિરણ્યકશિપુર્યાં યામાશાં નિષેવતે।
તસ્યાસ્તસ્યા દિશો દેવા નમશ્ચક્રુર્મહર્ષિભિઃ
એવંપ્રભાવો દૈત્યેન્દ્રો હિરણ્યકશિપુ ર્દ્વિજાઃ।
તસ્યાસીન્નરસિંહઃ સ વિષ્ણુર્મૃત્યુઃ પુરા કિલ।
નખૈસ્તુ તેન નિર્ભિન્નસ્તતઃ શુદ્ધા નખાઃ સ્મૃતાઃ
હિરણ્યાક્ષસુતાઃ પઞ્ચ વિક્રાન્તાઃ સુમહા બલાઃ।
ઉત્કુરઃ શકુનિશ્ચૈવ કાલનાભસ્તથૈવ ચ
મહાનાભશ્ચ વિક્રાન્તો ભૂતસન્તાપનસ્તથા।
હિરણ્યાક્ષસુતાઃ હ્યેતે દેવૈરપિ દુરાસદાઃ
તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ બાડેયઃ સગણઃ સ્મૃતઃ।
શતન્તાનિ સહસ્રાણિ નિહતાસ્તારકામયે
હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાશ્ચત્વારસ્તુ મહાબલાઃ।
પ્રહ્લાદઃ પૂર્વજસ્તેષામનુહ્લાદસ્તથૈવ ચ।
સંહ્રાદશ્ચ હ્રદશ્ચૈવ હ્રદપુત્રાન્નિબોધત
હ્રાદો નિસુન્દશ્ચ તતા હ્રદપુત્રૌ બભૂવતુઃ।
સુન્દોપસુન્દૌ વિક્રાન્તૌ નિસુન્દતન યાવુભૌ
બ્રહ્મઘ્નસ્તુ મહાવીર્યો મૂકસ્તુ હ્રદદાયિનઃ।
મારીચઃ સુન્દપુત્રસ્તુ તાડકામુપપદ્યતે
તાડકા નિહતા સાઽથ રાઘવેણ બલીયસા।
મૂકો વિનિહતશ્ચાપિ કિરાતે સવ્યસાચિના
ઉત્પન્ના મહતા ચૈવ તપસા ભાવિતાઃ સ્વયમ્।
તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ તેષાં વૈ મણિવર્ત્તનિવાસિનામ્।
અવધ્યા દેવતાનાં વૈ નિહતાઃ સવ્યસાચિના
અનુહ્લાદસુતો વાયુઃ શિનીવાલી તથૈવ ચ ।
તેષાન્તુ શતસાહસ્રો ગણો હાલાહલઃ સ્મૃતઃ
વૈરોચનસ્તુ પ્રાહ્લાદિઃ પઞ્ચ તસ્યાત્મજાઃ સ્મૃતાઃ।
ગવેષ્ઠી કાલનેમિશ્ચ જમ્ભો બાષ્કલ એવ ચ।
શમ્ભુસ્તુ અનુજસ્તેષાં સ્મૃતાઃ પ્રાહ્લાદિસૂનવઃ
યથાપ્રધાનં વક્ષ્યામિ તેષાં પુત્રાન્ દુરાસદાન્।
શુમ્ભશ્ચૈવ નિશુમ્ભશ્ચ વિષ્વક્સેનો મહૌજસઃ
ગવેષ્ઠિનઃ સુતા હ્યેતે જમ્ભસ્ય શતદુન્દુભિઃ।
તથા દક્ષશ્ચ ખણ્ડશ્ચ ત્રયસ્તુ જમ્ભસૂનવઃ
વિરોધશ્ચ મનુશ્ચૈવ વૃક્ષાયુઃ કુશલીમુખઃ।
બાષ્કલસ્ય સુતા હ્યેતે કાલનેમિસુતાન્ શ્રૃણુ
બ્રહ્મજિત્ ક્ષત્રજિચ્ચૈવ દેવાન્તકનરાન્તકૌ ।
કાલનેમિસુતા હ્યેતે શમ્ભોસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ
ધનુકો હ્યસિલોમા ચ નાબલશ્ચ સગોમુખઃ।
ગવાક્ષશ્ચૈવ ગોમાંશ્ચ શમ્ભોઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ
વિરોચનસ્ય પુત્રસ્તુ બલિરેકઃ પ્રતાપવાન્।
બલેઃ પુત્રશતં જજ્ઞે રાજાનઃ સર્વ એવ તે
તેષાં પ્રધાનાશ્ચત્વારો વિક્રાન્તાઃ સુમહાબલાઃ।
સહસ્રબાહુર્જ્યેષ્ઠસ્તુ બાણો દ્રવિણસમ્મતઃ।
કુમ્ભનાભો ગર્દ્દભાક્ષઃ કુશિરિત્યેવમાદયઃ
શકુની પૂતના ચૈવ કન્યે દ્વે તુ બલેઃ સુતે।
બલેઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
બલિર્યો નામવિખ્યાતો ગણો વિક્રાન્તપૌરુષઃ।
બાણસ્ય ચન્દ્ર મનસો લૌહિત્યમુપપદ્યતે
દિતિર્વિનષ્ટપુત્રા વૈ તોષયામાસ કશ્યપમ્।
સ કશ્યપઃ પ્રસન્નાત્મા સમ્યગારાધિતસ્તયા ।
વરેણ ચ્છન્દયામાસ સા ચ વવ્રે વરં તતઃ
સ તુ તસ્યૈ વરં પ્રાદાત્ પ્રાર્થિતં ભગવન્ પ્રભુઃ।
કિમિચ્છસિ મયિ શુભ્રે મારીચસ્તામભાષત
મારીચં કશ્યપં તુષ્ટં ભર્તારં પ્રાઞ્જલિસ્તથા।
હતપુત્રાસ્મિ ભગવાન્ આદિત્યૈસ્તવ સૂનુભિઃ
શક્રહન્તારમિચ્છેયં પુત્રં દીર્ઘતપોઽન્વિતમ્।
અહં તપશ્ચરિષ્યામિ ગર્ભ માધાતુમર્હસિ
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા મારીચઃ કશ્યપસ્તથા।
પ્રત્યુવાચ મહાતેજા દિતિં પરમદુઃખિતામ્
એવં ભવતુ ભદ્રન્તે શુચિર્ભવ તપોધને।
જનયિષ્યસિ સત્પુત્રં શક્રહન્તારમાહવે
પૂર્ણં વર્ષશતં તાવત્ શુચિર્યદિ ભવિષ્યસિ ।
પુત્રં ત્રિલોકપ્રચરમથત્વં જનયિષ્યસિ
એવમુક્ત્વા મહાતેજાસ્તયા સમવસત્ પ્રભુઃ ।
તામાલિઙ્ગ્ય ત્રિભુવનં જગામ ભગવાનૃષિઃ
ગતે ભર્ત્તરિ સા દેવી દિતિઃ પરમહર્ષિતા।
કુશલં વનમાસાદ્ય તપસ્તેપે સુદારુણમ્
તપસ્તસ્યાન્તુ કુર્વન્ત્યાં પરિચર્યાઞ્ચકાર હ।
સહસ્રાક્ષઃ સુરશ્રેષ્ઠઃ પરયા ગુણસમ્પદા
અગ્નિં સમિત્કુશં કાષ્ઠં ફલં મૂલં તથૈવ ચ।
ન્યવેદયત્ સહસ્રાક્ષો યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચન
ગાત્રસંવાહનૈશ્ચૈવ શ્રમાપનયનૈસ્તથા।
શક્રઃ સર્વેષુ (લોકેષુ) કાલેષુ દિતિં પરિચચાર હ ।
એવમારાધિતા શક્રમુવાચાથ દિતિસ્તથા
॥દિતિરુવાચ॥
પ્રીતા તેઽહં સુરશ્રેષ્ઠ દશવર્ષાણિ પુત્રક।
અવશિષ્ટાનિ ભદ્રાન્તે ભ્રાતરં દ્રક્ષ્યસે તતઃ
જયલિપ્સાં સમાધાસ્યે લબ્ધ્વાહં તાદૃશં સુતમ્।
ત્રૈલોક્યવિજયં પૂત્ર પ્રાપ્સ્યામિ સહ તેન વૈ
એવમુક્ત્વા દિતિઃ શક્રં મધ્યં પ્રાપ્તે દિવાકરે ।
નિદ્રયાપહૃતા દેવી જાન્વોઃ કૃત્વા શિરસ્તદા
દૃષ્ટ્વા તામશુચિં શક્રઃ પાદયોર્ગતમૂર્દ્ધજામ્ ।
તસ્યાસ્તદન્તરં લબ્ધ્વા જહાસ ચ મુમોદ ચ
તસ્યાઃ શરીરં વિવૃતં વિવેશાથ પુરન્દરઃ।
પ્રવિશ્ય ચામિતં દૃષ્ટ્વા ગર્ભમિન્દ્રો મહૌજસમ્।
અભિનત્સ પ્રધાનન્તુ કુલિશેન મહાયશાઃ
ભિદ્યમાનસ્તદા ગર્ભો વજ્રેણ શતપર્વણા।
રુરોદ સસ્વરં ભીમં વેપમાનઃ પુનઃ પુનઃ ।
મારોદીરિતિ તં ગર્ભં શક્રઃ પુનરભાષત
તં ગર્ભં સપ્તધાભૂતં હ્યેકૈકં સપ્તધા પુનઃ।
કુલિશેન બિભેદેન્દ્રસ્તતો દિતિરબુધ્યત
ન હન્તવ્યો ન હન્તવ્ય ઇત્યેવં દિતિરબ્રવીત્ ।
નિષ્પપાતોદરાદ્વજ્રી માતુર્વચનગૌરવાત્।
પ્રાઞ્જલિર્વજ્રસહિતો દિતિં શક્રોઽભ્યભાષત
અશુચિર્દેવિ સુપ્તાસિ પાદયોર્ગતમૂર્દ્ધજા।
તદન્તરમહં લબ્ધ્વા શક્રહન્તારમાહવે।
ભિન્નવાન્ ગર્ભમેતન્તે બહુધા ક્ષન્તુમર્હસિ
તસ્મિસ્તુ વિફલે ગર્ભે દિતિઃ પરમદુઃખિતા।
સહસ્રાક્ષં તતો વાક્યં માતુર્નયનમબ્રવીત્
મમાપરાધાદ્ગર્ભોઽયં યદિ તે વિફલીકૃતઃ।
નાપરાધોઽસ્તિ દેવેશ ઋષિપુત્ર મહાબલ
શત્રોર્વધે ન દોષોઽસ્તિ તેન ત્વાં ન શપામિ ભોઃ।
પ્રિયન્તુ કર્ત્તુમિચ્છામિ શ્રેયો ગર્ભસ્ય મે કુરુ
ભવન્તુ મમ પુત્રાણાં સપ્ત સ્થાનાનિ વૈ દિવિ।
વાતસ્કન્ધાનિમાન્ સપ્ત ચરન્તુ મમ પુત્રકાઃ।
મરુતશ્ચેતિ વિખ્યાતા ગણાસ્તે સપ્ત સપ્તકાઃ
પૃથિવ્યાં પ્રથમસ્કન્ધો દ્વિતીયશ્ચૈવ ભાસ્કરે।
સોમે તૃતીયો વિજ્ઞેયશ્ચતુર્થો જ્યોતિષાં ગણે
ગ્રહેષુ પઞ્ચમશ્ચૈવ ષષ્ઠઃ સપ્તર્ષિમણ્ડલે।
ધ્રુવે તુ સપ્તમશ્ચૈવ વાતસ્કન્ધઃ પરસ્તુ સઃ
તાન્યેતે વિચરન્ત્વદ્ય કાલે કાલે મમાત્મજાઃ।
વાતસ્કન્ધાનિમાન્ ભૂત્વા ચરન્તુ મમ પુત્રકાઃ
પૃથિવ્યાં પ્રથમસ્કન્ધો અમેધ્યેભ્યો ય આવહઃ।
ચરન્તુ મમ પુત્રાસ્તે પ્રથમશ્ચરતાઙ્ગણઃ
દ્વિતીયશ્ચાપિ મેધ્યેભ્ય આસૂર્યાત્ પ્રવહસ્તુ યઃ।
વાતસ્કન્ધં દ્વિતીયન્તુ દ્વિતીયશ્ચરતાઙ્ગણઃ
સૂર્યોર્દ્ધ્વન્તુ તતઃ સોમાદુદ્વહો યસ્તુ વૈ સ્મૃતઃ।
વાતસ્કન્ધન્તુ તં પ્રાહુસ્તૃતીયશ્ચરતાઙ્ગણઃ
સોમાદૂર્દ્ધ્વં તથર્ક્ષેભ્યશ્ચતુર્થઃ સુવહસ્તુ યઃ।
ચતુર્થો મમ પુત્રાણાં ગણસ્તુ ચરતાં વિભો
યક્ષેભ્યશ્ચ તથૈવોર્દ્ધ્વમાગ્રહાદ્વિવહસ્તુ યઃ।
પઞ્ચમં પઞ્ચમઃ સૌમ્યઃ સ્કન્ધસ્તુ ચરતાઙ્ગણઃ
ઊર્દ્ધ્વં ગ્રહાદૃષિભ્યસ્તુ ષષ્ઠો યો વૈ પરાહતઃ ।
ચરન્તુ મમ પુત્રાસ્તુ તત્ર ષષ્ઠે ગણે તુ યે
સપ્તર્ષયસ્તથૈવોર્દ્ધ્વમાધ્રુવાત્ સપ્તમસ્તુ યઃ।
વાત સ્કન્ધઃ પરિવહસ્તત્ર તિષ્ઠન્તુ મે સુતાઃ
એતત્ સર્વં ચરન્ત્વેતે કાલે કાલે મમાત્મજાઃ।
તત્ર તેન ચ નામ્ના વૈ ભવન્તુ મરુતસ્ત્વિમે
તતસ્તેષાન્તુ નામાનિ માતાપુત્રૌ પ્રચક્રતુઃ।
તત્કૃતે કર્મભિશ્ચૈવ મરુતો વૈ પૃથક્ પૃથક્
સત્ત્વજ્યોતિસ્તથાદિત્યઃ સત્યજ્યોતિસ્તથાઽપરઃ।
તિર્યગ્જ્યોતિશ્ચ સજ્યોતિર્જ્જ્યોતિષ્માનપરસ્તથા
પ્રથમસ્તુ ગણઃ પ્રોક્તો દ્વિતીયં મે નિબોધત।
ઋતજિત્સત્યજિચ્ચૈવ સુષેણઃ સેનજિત્તથા
સત્મિત્રોઽભિમિત્રશ્ચ હરિમિત્રસ્તથાઽપરઃ।
ગણ એષ દ્વિતીયસ્તુ તૃતીયં મે નિબોધત
કૃતઃ સત્યો * * * * ધ્રુવો ધર્ત્તા વિધારયઃ ।
ધ્વાન્તશ્ચૈવ ધુનિશ્ચૈવ હ્યુગ્રો ભીમસ્તથૈવ ચ।
અભિયુઃ સક્ષિપશ્ચૈવમાહ્વયશ્ચ ગણઃ સ્મૃતઃ
ઈદૃકૂ ચૈવ તથાન્યાદૃક્ યાદૃક્ ચ પ્રતિકૃત્તથા।
(?) સમિતિશ્ચૈવ સંરમ્ભશ્ચ તથા ગણઃ
ઈદૃક્ ચ પુરુષશ્ચૈવ અન્યાદૃક્ષાચ્ચ ચેતસઃ।
સમિતાસમિતદૃક્ષાચ્ચ પ્રતિદૃક્ષાચ્ચ વૈ ગુણાઃ
એતે હ્યેકો નપઞ્ચાશન્મરુતો નામતઃ સ્મૃતાઃ।
પ્રસંખ્યાતાસ્તથા તાભ્યાં દિત્યા ચન્દ્રેણ ચૈવ હિ
શ્રુત્વા તેષાન્તુ નામાનિ દિતિરિન્દ્રમુવાચ હ।
વાત સ્કન્ધં ચરન્ત્વેતે મમ પુત્રાશ્ચ પુત્રક।
વિચરન્તુ ચ ભદ્રન્તે દેવૈઃ સહ મમાત્મજાઃ
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ।
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા માતર્ભવતુ તત્તથા
સર્વમેતદ્યથોક્તન્તે ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ।
દેવભૂતા મહાત્માનઃ કુમારા દેવસંમતાઃ।
દેવૈઃ સહ ભવિષ્યન્તિ યજ્ઞ ભાજસ્તથાત્મજાઃ
તસ્માત્તે મરુતો દેવાઃ સર્વે ચેન્દ્રાનુજામરાઃ।
વિજ્ઞેયાશ્ચામરાઃ સર્વે દિતિપુત્રાસ્તપસ્વિનઃ
એવં તૌ નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા માતાપુત્રૌ તપોધનૌ।
જગ્મતુસ્ત્રિદિવં હૃષ્ટૌ શક્રોઽપિ ત્રિદિવં ગતઃ
મરુતાં હિ શુભં જન્મ શ્રૃણુયાદ્યઃ પઠેત વા।
નાવૃષ્ટિભયમાપ્નોતિ બહ્વાયુશ્ચ ભવેત્તતઃ
ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે કશ્યપીયપ્રજાસર્ગો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0