Vayu Purana · Chapter 58

//sūta uvāca //
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi dvāparasya vidhiṃ punaḥ/
tatra tretāyuge kṣīṇe dvāparaṃ pratipadyate

dvāparādau prajānāntu siddhistratāyuge tu yā/
parivṛtte yuge tasmiṃstataḥ sā saṃpraṇaśyati

tataḥ pravarttate tāsāṃ prajānāṃ dvāpare punaḥ/
lobho'dhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ

tambhedaścaiva varṇānāṃ kāryāṇāñcā vinirṇayaḥ/
yajñauṣadheḥ paśordaṇḍo mado dambho'kṣamā balam/
eṣāṃ rajastamoyuktā pravṛttirdvāpare smṛtā

ādye kṛte ca dharmo'sti tretāyāṃ samprapadyate/
dvāpare vyākulībhūtvā praṇaśyati kalau yuge

varṇānāṃ viparidhvaṃsaḥ saṃkīrttyate tathāśramaḥ/
dvaidhamutpadyate caiva yuge tasmin śrutau smṛtau

dvaidhāt śruteḥ smṛteścaiva niścayo nādhigamyate/
aniścayādigamanāddharmatattvaṃ nigadyate/
dharmatattve tu bhinnānāṃ matibhedo bhavennṛṇām

parasparavibhinnaistairdṛṣṭīnāṃ vibhrameṇa ca/
ayaṃ dharmo hyayaṃ neti niścayo nābhigamyate

kāraṇānāñca vakailyāt kāraṇasyāpyaniścayāt/
matibhede ca teṣāṃ vai dṛṣṭīnāṃ vibhramo bhavet

tato dṛṣṭivibhinnaistaiḥ kṛtaṃ śāstrakulantvidam/
eko vedaśvatuṣpādastretāsviha vidhīyate

saṃrodhādāyuṣaścaiva dṛśyate dvāpareṣu ca /
vedavyāsaiścaturdhā tu vyasyate dvāparādiṣu

ṛṣiputraiḥ punarvedā bhidyante dṛṣṭivibhramaiḥ/
mantrabrāhmaṇavinyāsaiḥ svaravarṇaviparyayaiḥ

saṃhitā ṛgyajuḥsāmnāṃ saṃhanyante śrutarṣibhiḥ/
sāmānyādvaikṛtāccaiva dṛṣṭibhinnaiḥ vkacitvkacit

brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi mantrapravacanāni ca/
anye tu prahitāstīrthaiḥ kecittān pratyavasthitāḥ

dvāpareṣu pravarttante bhinnavṛttāśramā dvijāḥ/
ekamādhvaryavaṃ pūrvamāsīddvaidhaṃ punastataḥ

sāmānyaviparītārthaiḥ kṛtaṃ śāstrakulantvidam/
ādhvaryavasya prastāvairbahudhā vyākulaṃ kṛtam

tathaivātharvaṛksāmnāṃ vikalpaiścāpyasaṃkṣayaiḥ/
vyākulaṃ dvāpare bhinne kriyate bhinnadarśanaiḥ

taiṣāṃ bhedāḥ prabhedāśca vikalpaiścāpyasaṃkṣayāḥ /
dvāpare sampravartante vinaśyanti punaḥ kalau

teṣāṃ viparyayāścaiva bhavanti dvāpare punaḥ/
avṛṣṭirmaraṇañcaiva tathaiva vyādhyupadvavāḥ

vāṅmanaḥkarmajairduḥkhairnirvedo jāyate punaḥ /
nirvedājjāyate teṣāṃ duḥkhamokṣa vicāraṇā

vicārāṇācca vairāgyaṃ vairāgyāddopadarśanam/
doṣāṇāṃ darśanāccaiva dvāpare jñānasambhavaḥ

teṣāñca mānināṃ pūrvamādye svāyambhuve'ntare/
utpadyante hi śāstrāṇāṃ dvāpare paripanthinaḥ

āyurvedavikalpāśca aṅgānāṃ jyautiṣasya ca/
arthaśāstravikalpaśca hetuśāstravikalpanam

smṛtiśāstraprabhedāśca prasthānāni pṛthak pṛthak/
dvāpareṣvabhivarttante matibhedāstathā nṛṇām

manasā karmaṇā vācā kṛcchrā dvārttā prasiddhyati/
dvāpare sarvabhūtānāṃ kāyakleśapuraskṛtā

lobhe'dhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ/
vedaśāstrapraṇayanaṃ dharmāṇāṃ saṅkarastathā

dvāpareṣu pravarttante rogo lobho vadhastathā/
varṇāśramaparidhvaṃsāḥ kāmadveṣau tathaiva ca

pūrṇe varṣasahasre dve paramāyustuthā nṛṇām/
niḥśepe dvāpare tasmin tasya sandhyā tu pādataḥ

pratiṣṭhate guṇairhīno dharmo'sau dvāparasya tu /
tathaiva sandhyāpādena aṃśastasyāvatiṣṭhate

dvāparasya ca varṣe yā tiṣyasya tu nibodhata/
dvāparasyāṃśaśeṣe tu pratipattiḥ kalerataḥ

hiṃsāsūyānṛtaṃ māyā vadhaścaiva tapasvinām/
ete svabhāvāstiṣyasya sādhayanti ca vai prajāḥ

eṣa dharmaḥ kṛtaḥ kṛtsno dharmaśca parihīyate/
manasā karmaṇā stutyā vārttā siddhyati vā na vā

kalau pramārako rogaḥ satataṃ kṣudbhayāni vai/
anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ darśanañca viparyayam

na pramāṇaṃ smṛterasti tiṣye loke yuge yuge/
garbhastho mriyate kaścidyauvanasthastathāparaḥ /
sthāvire madhyakaumāre mriyante vai kalau prajāḥ

adhārmikāstvanācārāstīkṣṇa kopālpatejasaḥ/
anṛtabruvaśca satataṃ tiṣye jāyanti vai prajāḥ

duriṣṭairduradhītaiśca durācārairdurāgamaiḥ/
viprāṇāṃ karmadoṣaistaiḥ prajānāṃ jāyate bhayam

hiṃsā māyā tatherṣyā ca krodho'sūyākṣamānṛtam/
tiṣye bhavanti jantūnāṃ rāgo lobhaśca sarvaśaḥ

saṃkṣobho jāyate'tyarthaṃ kalimāsādya vai yugam/
nādhīyante tadā vedā na yajante dvijātayaḥ/
utsīdanti narāścaiva kṣatriyāḥ saviśaḥ kramāt

kṣudrāṇāmantyayonestu sambandhā brāhmaṇaiḥ saha/
bhavantīha kalau tasmin śayanāsanabhojanaiḥ

rājānaḥ śūdrabhūyiṣṭhā pāṣaṇḍānāṃ pravartakāḥ/
bhrūṇahatyāḥ prajāstatra prajā evaṃ pravarttate

āyurmedhā balaṃ rūpaṃ kulañcaiva prahīyate/
śūdrāśca brāhmaṇācārāḥ śūdrācārāśca brāhmaṇāḥ

rājavṛtte sthitāścaurāścauravṛttāśca pārthivāḥ/
bhṛtyāśca naṣṭasuhṛdo yugānte paryupasthite

aśīlinyo'vratāścāpi striyo madyāmiṣapriyāḥ/
māyāmātrā bhaviṣyanti yugānte pratyupasthite

śvāpadaprabalatvañca gavāñcaivāpyupakṣayaḥ/
sādhūnāṃ vinivṛttiśca vidyāttasmin kalau yuge

tadā sūkṣme mahodarko durlabho bhogināṃ tathā/
caturāśramaśaithilyāddharmaḥ pravicaliṣyati

tadā hyalpaphalā devī bhavedbhūmirmahīyasī/
śūdrāstapaścariṣyanti yugānte pratyupaśthite

tadā hyaikāhiko dharmo dvāpare yaśca māsikaḥ/
tretāyāṃ vatsarasthaśca ekāhādatiricyate

arakṣitāro harttāro balibhāgasya pārthivāḥ/
yugānteṣu bhaviṣyanti svarakṣaṇaparāyaṇāḥ

akṣatriyāśca rājāno viśaḥ śūdropajīvinaḥ/
śūdrābhivādinaḥ sarve yugānte dvijasattamāḥ

patayaśca bhaviṣyanti bahavo'smin kalau yuge/
citravarṣī tadā devo yadā syāttu yugakṣayaḥ

sarve vāṇijakāścāpi bhaviṣyantyadhame yuge/
bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyavikrītatejanaiḥ

kuśīlacaryā pāṣaṇḍairvṛthārūpaiḥ samāvṛtam/
puruṣālpaṃ bahustrīkaṃ yugānte paryupasthite

bahuyācanako loko bhaviṣyati parasparam/
kravyādanaḥ krūravākyo nārjavo nānasūyakaḥ

na kṛte pratikartā ca kṣīṇo loko bhaviṣyati/
aśaṅkā caiva patite tadyugāntasya lakṣaṇam

naraśūnyā vasumatī śūnyā caiva bhaviṣyati/
maṇḍalāni bhavantyatra deśeṣu nagareṣu ca

alpodakā cālpaphalā bhaviṣyati vasundharā/
goptāraścāpyagoptāraḥ prabhaviṣyantyaśāsanāḥ

harttāraḥ pararatnānāṃ paradārapradharṣakāḥ/
kāmātmāno durātmāno hyadharmāt sāhasapriyāḥ

anaṣṭacetanāḥ puṃso muktakeśāstu cūlikāḥ/
ūnaṣoḍaśavarṣāśca prajāyante yugakṣaye

śukladantā jitākṣāśca muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ/
śūdrā dharmañcariṣyanti yugānte paryupasthite

sasyacaurā bhaviṣyaṃti tathā cailābhimarśanāḥ/
caurāścaurasya harttāro hanturharttāra eva va

jñānakarmaṇyuparate loke niṣkriyatāṅgate /
kīṭamūṣikasarpāśca dharṣayiṣyanti mānavān

subhikṣaṃ kṣemamārogyaṃ sāmarthyaṃ durlabhaṃ bhavet/
kauśikāḥ prativatsyanti deśān kṣudbhayapīḍitān

duḥkhenābhiplutānāñca paramāyuḥ śataṃ bhavet/
dṛśyante na ca dṛśyante vedāḥ kaliyuge'khilāḥ

utsīdanti tathā yajñāḥ kevalā dharmapīḍitāḥ/
kaṣāyiṇaśca nirgranthāstathā kāpālinaśca ha

vedavikrayiṇaścānye tīrthavikrayiṇo'pare /
varṇāśramāṇāṃ ye cānye pāṣaṇḍāḥ paripanthinaḥ

utpadyante tathā te vai saṃprāpte tu kalau yuge/
nādhīyante tadā vedāḥ śūdrā dharmārthakovidāḥ

yajante nāśvamedhena rājānaḥ śūdrayonayaḥ/
strīvadhaṃ govadhaṃ kṛtvā hatvā caiva parasparam/
upahanyustadānyonyaṃ sādhayanti tathā prajāḥ

duḥkhapracārato'lpāyurdeśotsādaḥ sarogatā/
moho glānistathāsaukhyaṃ tamovṛttaṃ kalau smṛtam

prajā tu bhrūṇahatyāyāmatha vai sampravarttate/
tasmādāyurbalaṃ rūpaṃ kaliṃ prāpya prahīyate/
duḥkhenābhiplutānāṃ vai paramāyuḥ śataṃ nṛṇām

dṛśyante nābhidṛśyante vedāḥ kaliyuge'khilāḥ/
utsīdante tadā yajñāḥ kovalā dharmapīḍitāḥ

tadā tvalpena kālena siddhiṃ yāsyanti mānavāḥ/
dhanyā dharmañcariṣyanti yugānte dvijasattamāḥ

śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ ye carantyanasūyakāḥ.
tretāyāṃ vārṣiko dharmo dvāpare māsikaḥ smṛtaḥ/
yathāśaktiṃ caran prājñastadahnā prāpruyāt kalau

eṣā kaliyuge'vasthā sandhyāṃśantu nibodha me /
yuge yuge tu hīyante trīṃstrīn pādāṃśca siddhayaḥ

yugasvabhāvātsandhyāstu tiṣṭhantīmāstu pādaśaḥ/
sandhyāsvabhāvāccāṃśeṣu pādaśaste pratiṣṭhitāḥ

evaṃ sandhyāṃśake kāle samprāpte tu yugāntike/
teṣāṃ śāstā hyasādhūnāṃ bhṛgūṇāṃ nidhanotthitaḥ

gotreṇa vai candramaso nāmnā pramitirucyate/
mādhavasya tu soṃśena pūrvaṃ svāyambhuve'ntare

samāḥ sa viṃśatiṃ pūrṇāḥ paryaṭan vai vasundharām/
ācakarṣa sa vai senāṃ savājirathakuñjarām

pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ/
sa tadā taiḥ parivṛto mlecchān hanti sahasraśaḥ

sa hatvā sarvagaścaiva rājñastān śūdrayonijāt/
pāṣaṇḍān sa tataḥ sarvānniḥśeṣān kṛtavān prabhuḥ

nātyarthaṃ dhārmikā ye ca tān sarvān hanti sarvaśaḥ/
varṇavyatyāsajātāṃśca ye ca tānupajīvinaḥ

udīcyānmadhyadeśāṃśca pārvatīyāṃstathaiva ca/
prācyān pratīcyāṃśca tathā vindhyapṛṣṭhāparāntikān

tathaiva dākṣiṇātyāṃśca draviḍān siṃhalaiḥ saha/
gāndārān pāradāṃścaiva pahnavān yavanāṃstathā

tuṣārān varvarāṃścīnān śūlikān daradān khasān/
lampākāntha ketāṃśca kirātānāñca jātayaḥ

pravṛttacakro balavān mlecchānāmantakṛdvibhuḥ/
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ cacārātha vasundharām

mādhavasya tu soṃśena devasya hi vijajñivān /
pūrvajanmavidhijñaiśca pramitirnāma vīryavān

gotreṇa vai candramasaḥ pūrve kaliyuge prabhuḥ/
dvātriṃśe'bhyudite varṣe prakrānte viṃśatiṃ samāḥ

vinighnan sarvabhūtāni mānavāni sahasraśaḥ/
kṛtvā vīryāvaśeṣāntu pṛthvīṃ ऱūḍhena karmaṇā /
parasparanimittena kopenākasmikena tu

sa sādhayitvā vṛṣalān prāyaśastānadhārmikān /
gaṅgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ prāptaḥ sahānugaḥ

tato vyatīte tasmiṃstu amātye satyasainike/
utsādya pārthivān sarvān mlecchāṃścaiva sahasraśaḥ

tatra sandhyāṃśake kāle samprāpte tu yugāntike/
sthitāsvalpāvaśiṣṭāsu prajāsviha vkacit vkacit

apragrahāstatastā vai lokaceṣṭāstu vṛndaśaḥ/
upahiṃsanti cānyonyaṃ prapadyante parasparam

arājake yugavaśāt saṃśaye samupasthite/
prajāstā vai tataḥ sarvāḥ parasparabhayārditāḥ

vyākulāśca pariśrāntāstyaktvā dārān gṛhāṇi ca/
svān prāṇān samavekṣanto niṣṭhāṃ prāptāḥ suduḥkhitāḥ

naṣṭe śraute smṛte dharme parasparahatāstadā/
nirmaryādā nirākrandā niḥsnehā nirapatrapāḥ

naṣṭe varpe pratihatā hrasvakāḥ pañjaviṃśakāḥ/
hitvā dārāṃśca putrāṃśca viṣādavyākulendriyāḥ

anāvṛṣṭihatāścaiva vārttāmutsṛjya duḥkhitāḥ/
pratyantāṃstānnipevante hitvā janapadān svakān

saritaḥ sāgarān kūpān sevante parvatāṃstadā/
madhumāṃsairmūlaphalairvarttayanti suduḥkhitāḥ

cīravastrājinadharā niṣpatrā niṣparigrahāḥ/
varṇāśramaparibhraṣṭāḥ saṅkaraṃ ghoramāsthitāḥ

etāḥ kāṣṭhāmanuprāptā alpaśeṣāstathā prajāḥ /
jarāvyādhikṣudhāviṣṭā duḥkhānnirvedamāgaman

vicāraṇantu nirvedāt sāmyāvasthā vicāraṇāt/
sāmyāvasthāsu sambodhaḥ sambodhāddharmaśīlatā

tāsupagamayuktāsu kaliśiṣṭāsu vai svayam/
ahorātraṃ tadā tāsāṃ yugantu parivarttate

cittasammohanaṃ kṛtvā tāsāntaiḥ saptamantu tat/
bhāvino'rthasya ca balāttataḥ kṛtamavartata

pravṛtte tu punastasmiṃstataḥ kṛtayuge tu vai/
utpannāḥ kaliśiṣṭāstu kārtayugyaḥ prajāmtadā

tiṣṭhanti ceha ye siddhāḥ sudṛṣṭā vicaranti ca/
sadā saptarṣayaścaiva tatra te ca vyavasthitāḥ

brahmakṣatraviśaḥ śūdrā bījārthaṃ ye smṛtā iha/
kalijaiḥ saha te sarve nirviśeṣāstadābhavan

teṣāṃ saptarṣayo dharma kathayantītareṣu ca /
varṇā śramācārayuktaḥ śrautaḥ smārto dvidhā tu saḥ

tatasteṣu kriyāvatsu varttante vai prajāḥ kṛte /
śrautaḥ smārttaḥ kṛtānāntu dharmaḥ saptarṣidarśitaḥ

tāsu dharmavyavastārthaṃ tiṣṭhantīhāyugakṣayāt /
manvantarādhikāreṣu tiṣṭhanti munayastu vai

yathā dāvapradagdheṣu tṛṇeṣviha tape ṛtau /
navānāṃ prathamaṃ dṛṣṭasteṣāṃ mūle tu sambhavaḥ

evaṃ yugādyugasteha santānastu parasparam /
varttate hyavyavacchedādyāvanmanvantarakṣayaḥ

sukhamāyurbalaṃ rūpaṃ dharmārthau kāma eva ca /
yugeṣvetāni hīyante trīṇi pādakrameṇa tu

sasandhyaṃśeṣu hīyante yugānāṃ dharmasiddhayaḥ/
ityeṣa pratisandhirvaḥ kīrttitastu mayā dvijāḥ

caturyugānāṃ sarveṣāmetenaiva prasādhanam //
eṣā caturyugāvṛttirāsahasrāt pravarttate

brahmaṇastadahaḥ proktaṃ rātriśca tāvatī smṛtā /
atrārjavaṃ jaḍībhāvo bhūtānāmāyugakṣayāt

etadeva tu sarveṣāṃ yugānāṃ lakṣaṇaṃ smṛtam/
eṣā caturyugānāntu gaṇanā hyekasaptatiḥ/
krameṇa parivṛttā tu manorantaramucyate

caturyuge tathaikasmin bhavatīha yathāśrutam/
tathā cānyeṣu bhavati punastadvai yathākramam

sarge sarge yathā bhedā utpadyante tathaiva tu /
pañcaviṃśatparimitā na nyūnā nādhikāstathā

tathā kalpayugaiḥ sārddhaṃ bhavanti samalakṣaṇāḥ/
manvantarāṇāṃ sarveṣāmetadeva tu lakṣaṇam

tathā yugānāṃ parivarttanāni cirapravṛttāni yugasvabhavāt /
tathā na santiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivarttamānaḥ

ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai samāsataḥ/
atītānāgatānāṃ vai sarvāṇyevāntarāṇi

anāgateṣu tadvacca tarkkaḥ kāryo vijānatā/
manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha

manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai/
vyākhyātāni vijānīdvaṃ kalpe kalpena caiva hi

asyābhimāninaḥ sarve nāmarūpairbhavantyuta/
devā hyaṣṭavidhā ye ca iha manvantareśvarāḥ

ṛṣayo manavaścaiva sarve tulyāḥ prayojanaiḥ/
evaṃ varṇāśramāṇāntu pravibhāgo yuge yuge

yugasvabhāvācca tathā vidhatte vai sadā prabhuḥ /
varṇāśramavibhāgaśca yugāni yugasiddhaye

anuṣaṅgaḥ samākhyātaḥ sṛṣṭisargannibodhata/
vistareṇānupūrvyā ca sthitiṃ vakṣye yugeṣviha

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte caturyugākhyānaṃ nāmāṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ