વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 59

॥સૂત ઉવાચ॥
યુગેષુ યાસ્તુ જાયન્તે પ્રજાસ્તા વૈ નિબોધત।
આશુરી સર્પગોપક્ષિપૈશાચી યક્ષરાક્ષસી।
યસ્મિન્ યુગે ચ સમ્ભૂતિસ્તાસાં યાવત્તુ જીવિતમ્

પિશાચાસુરગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ।
યુગમાત્રન્તુ જીવન્તિ ઋતે મૃત્યુવધેન તે

માનુષાણાં પશૂનાઞ્ચ પક્ષિણાં સ્થાવરૈઃસહ।
તેષામાયુઃ પરિક્રાન્તં યુગધર્મેષુ સર્વશઃ

અસ્થિતિસ્તુ કલૌ દૃષ્ટા ભૂતાનામાયુષસ્તુ વૈ।
પરમાયુઃ શતન્ત્વેતન્મનુષ્યાણાં કલૌ સ્મૃતમ્

દેવાસુરપ્રમાણાત્તુ સપ્તસપ્તાઙ્ગુલં હ્રસત્।
અહ્ગુલાનાં શતં પૂર્ણમષ્ટપઞ્ચાશદુત્તરમ્

દેવાસુરપ્રમાણન્તદુચ્છ્રાયં કલિજૈઃ સ્મૃતમ્।
ચત્વારશ્ચાપ્યશીતિશ્ચ કલિજૈરઙ્ગુલૈઃ સ્મૃતમ્

સ્વેનાઙ્ગુલપ્રમાણેન ઊર્દ્ધ્વમાપાદમસ્તકમ્।
ઇત્યેષ માનુષોત્સેધો હ્રસતીહ યુગાન્તિકે

સર્વેષુ યુગકાલેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ।
સ્વેનાઙ્ગુલપ્રમાણેન અષ્ટતાલઃ સ્મૃતો નરઃ

આપાદતો મસ્તકન્તુ નવતાલો ભવેત્તુ યઃ।
સંહતાજાનુબાહુસ્તુ સ સુરૈરપિ પૂજ્યતે

ગવાશ્વહસ્તિનાઞ્ચૈવ મહિષ સ્થાવરાત્મનામ્।
ક્રમેણૈતેન યોગેન હ્રાસવૃદ્ધી યુગે યુગે

ષટ્સપ્તત્યઙ્ગુલોત્સેધઃ પશૂનાં કકુદસ્તુ વૈ।
અઙ્ગુલાષ્ટશતં પૂર્ણમુત્સેધઃ કરિણાં સ્મૃતઃ

અઙ્ગુલાનાં સહસ્રન્તુ ચત્વારિંશાઙ્ગુલં વિના ।
પઞ્ચાશતં હયાનાઞ્ચ ઉત્સેધઃ શાખિનાં સ્મૃતઃ

માનુષસ્ય શરીરસ્ય સન્નિવેશસ્તુ યાદૃશઃ।
તલ્લક્ષણસ્તુ દેવાનાં દૃશ્યતે તત્ત્વર્શનાત્

બુદ્ધ્યાતિશયયુક્તઞ્ચ દેવાનાં કાયમુચ્યતે ।
દેવાનતિશયઞ્ચૈવ માનુષં કાયમુચ્યતે

ઇત્યેતે વૈ પરિક્રાન્તા ભાવા યે દિવ્યમાનુષાઃ।
પશૂનાં પક્ષિણાઞ્ચૈવ સ્થાવરાણાં નિબોધત

ગાવો હ્યજા મહિષ્યોઽશ્વા હસ્તિનઃ પક્ષિણો નગાઃ।
ઉપયૂક્તાઃ ક્રિયાસ્વેતે યજ્ઞિયાસ્વિહ સર્વશઃ

દેવસ્થાનેષુ જાયન્તે તદ્રૂપા એવ તે પુનઃ ।
યથાશયોપભોગાસ્તુ દેવાનાં શુભમૂર્ત્તયઃ

તેષાં રૂપાનુરૂપૈસ્તૈઃ પ્રમાણૈઃ સ્થાણુજઙ્ગમૈઃ।
મનોજ્ઞૈસ્તત્ત્વભાવજ્ઞૈઃ સુખિનો હ્યુપપેદિરે

અતઃ શિષ્ટાન્ પ્રવક્ષ્યામિ સતઃ સાધૂંસ્તથૈવ ચ।
સદિતિ બ્રહ્મણઃ શબ્દસ્તદ્વન્તો યે ભવન્ત્યુત।
સાયુજ્યં બ્રહ્મણોઽત્યન્તં તેન સન્તઃ પ્રજક્ષ્યતે

દશાત્મકે યે વિષયે કારણે ચાષ્ટલક્ષણે ।
ન ક્રુધ્યન્તિ ન હૃષ્યન્તિ જિતાત્માનસ્તુ તે સ્મૃતાઃ

સામાન્યેષુ ચ ધર્મેષુ તથા વૈશેષિકેષુ ચ।
બ્રહ્મક્ષત્રવિશો યુક્તા યસ્માત્તસ્માદ્દ્વિજાતયઃ

વર્ણાશ્રમેષુ યુક્તસ્ય સ્વર્ગગોમુખચારિણઃ।
શ્રૌતસ્માર્તસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાનાદ્ધર્મઃ સ ઉચ્યતે

વિદ્યાયાઃ સાધનાત્સાધુર્બ્રહ્મચારી ગુરોર્હિતઃ।
ક્રિયાણાં સાધનાચ્ચૈવ ગૃહસ્થઃ સાધુરુચ્યતે

સાધનાત્તપસોઽરણ્યે સાધુર્વૈખાનસઃ સ્મૃતઃ।
યતમાનો યતિઃ સાધુઃ સ્મૃતો યોગસ્ય સાધનાત્

એવમાશ્રમધર્માણાં સાધનાત્ સાધવઃ સ્મૃતાઃ।
ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થોઽથ ભિક્ષુકઃ

ન ચ દેવા ન પિતરો મુનયો ન ચ માનવાઃ।
અયં ધર્મો હ્યયં નેતિ બ્રુવન્તોઽભિન્નદર્શનાઃ

ધર્માધર્માવિહ પ્રોક્તૌ શબ્દાવેતૌ ક્રિયાત્મકૌ।
કુશલાકુશલં કર્મ ધર્મા ધર્માવિતિ સ્મૃતૌ

ધારણા ધૃતિરિત્યર્થાદ્ધાતોર્ધર્મઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।
અધારણેઽમહત્ત્વે ચ અધર્મ ઇતિ ચોચ્યતે

અત્રેષ્ટપ્રાપકા ધર્મા આચાર્યૈરુપદિશ્યતે।
વૃદ્ધા હ્યલોલુપાશ્ચૈવ આત્મવન્તો હ્યદમ્ભકાઃ।
સમ્યગ્વિનીતા ઋજવસ્તાનાચાર્યાન્ પ્રચક્ષતે

સ્વયમાચરતે યસ્માદાચારં સ્થાપયત્યપિ।
આચિનોતિ ચ શાસ્ત્રાર્થાન્યમૈઃ સન્નિયમૈર્યુતઃ

પૂર્વેભ્યો વેદયિત્વેહ શ્રૌતં સપ્તર્ષયોઽબ્રુવન્।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ બ્રહ્મણોઽઙ્ગાનિ ચ શ્રુતિઃ

મન્વન્તરસ્યાતીતસ્ય સ્મૃત્વાચારં પુનર્જગૌ।
તસ્માત્સ્માર્તઃ સ્મૃતો ધર્મો વર્ણાશ્રમવિભાગજઃ

સ એષ દ્વિવિધો ધર્મઃ શિષ્ટાચાર ઇહોચ્યતે।
શેષશબ્દાત્ શિષ્ટ ઇતિ શિષ્ટાચારઃ પ્રચક્ષ્યતે

મન્વન્તરેષુ યે શિષ્ટા ઇહ તિષ્ઠન્તિ ધાર્મિકાઃ।
મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચૈવ લોકસન્તાનકારણાત્।
ધર્માર્થં યે ચ શિષ્ટ વૈ યાથાતથ્યં પ્રચક્ષ્યતે

મન્વાદયશ્ચ યે શિષ્ટા યે મયા પ્રાગુદીરિતાઃ।
તૈઃ શિષ્ટૈશ્ચરિતો ધર્મઃ સમ્યગેવ યુગે યુગે

ત્રયી વાર્તા દણ્ડનીતિરિજ્યા વર્ણાશ્રમાસ્તથા।
શિષ્ટૈરાચર્યતે યસ્માન્મનુના ચ પુનઃ પુનઃ।
પૂર્વૈઃ પૂર્વગતત્વાચ્ચ શિષ્ટાચારઃ સ શાશ્વતઃ

દાનં સત્યન્તપોઽલોભો વિદ્યેજ્યાપ્રજની દયા।
અષ્ટૌ તાનિ ચરિત્રાણિ શિષ્ટાચારસ્ય લક્ષણમ્

શિષ્ટા યસ્માચ્ચરન્ત્યેનં મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચ વૈ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ શિષ્ટાચારસ્તતઃ સ્મૃતઃ

વિજ્ઞેયઃ શ્રવણાત્ શ્રૌતઃ સ્મરણાત્ સ્માર્ત્ત ઉચ્યતે।
ઇજ્યા વેદાત્મકઃ શ્રૌતઃ સ્માર્તો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ।
પ્રત્યઙ્ગાનિ ચ વક્ષ્યામિ ધર્મસ્યેહ તુ લક્ષણમ્

દૃષ્ટ્વા પ્રભૂતમર્થં યઃ પૃષ્ટો વૈ ન નિગૂહતિ।
યથા ભૂતપ્રવાદસ્તુ ઇત્યેતત્સત્યલક્ષણમ્

બ્રહ્મચર્યં જપો મૌનં નિરાહારત્વમેવ ચ।
ઇત્યેતત્ તપસો મૂલં સુઘોરં તદ્દુરાસદમ્

પશૂનાં દ્રવ્યહવિષામૃક્સામયજુષાં તથા।
ઋત્વિજાં દક્ષિણાનાઞ્ચ સંયોગો યોગ ઉચ્યતે

આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યો હિતાયાહિતાય ચ।
સમા પ્રવર્ત્તતે દૃષ્ટિઃ કૃત્સ્ના હ્યેષા દયા સ્મૃતા

આક્રુષ્ટોઽભિહતો વાપિ નાક્રોશેદ્યો ન હન્તિ વા।
વાઙ્‌મનઃકર્મભિઃ ક્ષાન્તિસ્તિતિક્ષૈષા ક્ષમા સ્મૃતા

સ્વામિનારક્ષ્યમાણાનામુત્સૃષ્ટાનાઞ્ચ મૃત્સુ ચ।
પરસ્વાનામનાદાનમલોભ ઇહ કીર્ત્યતે

મૈથુનસ્યાસમાચારો હ્યચિન્તનમકલ્પનમ્।
નિવૃત્તિર્બ્રહ્મચર્યં તદચ્છિદ્રં દમ ઉચ્યતે

આત્માર્થં વા પરાર્થં વા ઇન્દ્રિયાણીહ યસ્ય વૈ।
ન મિથ્યા સમ્પ્રવર્તન્તે શમસ્યૈ તત્તુ લક્ષણમ્

દશાત્મકે યો વિષયે કારણે ચાષ્ટલક્ષણે।
ન ક્રુધ્યેત્તુ પ્રતિહતઃ સ જિતાત્મા વિભાવ્યતે

યદ્યદિષ્ટતમં દ્રવ્યં ન્યાયેનોપાગતઞ્ચ યત્।
તત્તદ્ગુણવતે દેયમિત્યેતદ્દાનલક્ષણમ્

દાનં ત્રિવિધમિત્યેતત્ કનિષ્ઠજ્યેષ્ઠમધયમમ્ ।
તત્ર નૈઃશ્રેયસં જ્યેષ્ઠં કનિષ્ઠં સ્વાર્થસિદ્ધયે।
કારુણ્યાત્સર્વભૂતેભ્યઃ સુવિભાગસ્તુ બન્ધુષુ

શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં વિહિતો ધર્મો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ।
શિષ્ટાચારાવિરુદ્ધશ્ચ ધર્મઃ સત્સાધુસઙ્ગતઃ

અપ્રદ્વેષો હ્યનિષ્ટેષુ તથેષ્ટાનભિનન્દનમ્।
પ્રીતિતાપવિષાદેભ્યો વિનિવૃત્તિર્વિરક્તતા

સંન્યાસઃ કર્મણો ન્યાસઃ કૃતાનામકૃતૈઃ સહ।
કુશલાકુશલાનાઞ્ચ પ્રહાણં ત્યાગ ઉચ્યતે

અવ્યક્તાદ્યોઽવિશેષાચ્ચ વિકારોઽસ્મિન્નચેતને।
ચેતનાચેતાન્યત્વવિજ્ઞાનં જ્ઞાનમુચ્યતે

પ્રત્યઙ્ગાનાં તુ ધર્મસ્ય ઇત્યેતલ્લક્ષણં સ્મૃતમ્ ।
ઋષિભિર્ધર્મતત્ત્વજ્ઞૈઃ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે

અત્ર વો વર્ત્તયિષ્યામિ વિધિર્મન્વન્તરસ્ય યઃ ।
ઇતરેતરવર્ણસ્ય ચાતુર્વર્ણસ્ય ચૈવ હિ।
પ્રતિમન્વન્તરઞ્ચૈવ શ્રુતિરન્યા વિધીયતે

ઋચો યજૂષિં સામાનિ યથાવત્ પ્રતિદૈવતમ્।
આભૂતસંપ્લવસ્યાપિ વર્જ્યૈકં શતરુદ્રિયમ્

વિધિર્હોત્રં તથા સ્તોત્રં પૂર્વવત્સમ્પ્રવર્તતે।
દ્રવ્યસ્તોત્રં ગુણસ્તોત્રં કર્મ સ્તોત્રં તથૈવ ચ।
ચતુર્થમાભિજનિકં સ્તોત્રમેતચ્ચતુર્વિધમ્

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ યથા દેવા ભવન્તિ યે।
પ્રવર્ત્તયતિ તેષાં વૈ બ્રહ્મસ્તોત્રં ચતુર્વિધમ્।
એવં મન્ત્રગુણાનાઞ્ચ સમુત્પત્તિશ્ચતુર્વિધા

અથર્વયજુષાં સામ્નાં વેદેષ્વિહ પૃથક્ પૃથક્ ।
ઋષીણાન્તપ્યતામુગ્રન્તપઃ પરમદુશ્ચરમ્

મન્ત્રાઃ પ્રાદુર્બભૂવુર્હિ પૂર્વમન્વન્તરેષ્વિહ।
પરિતોષાદ્ભયાદ્દુઃખાત્સુખાચ્છોકાચ્ચ પઞ્ચધા

ઋષીણાં તપઃકાર્ત્સ્ન્યેન દર્શનેન યદૃચ્છયા।
ઋષીણાં યદૃષિત્વં હિ તદ્વક્ષ્યામીહ લક્ષણૈઃ

અતીતાનાગતાનાન્તુ પઞ્ચધા ઋષિરુચ્યતે।
અતસ્ત્વૃષીણાં વક્ષ્યામિ હ્યાર્ષસ્ય ચ સમુદ્ભવમ્ ॥ ૫૯. ૬૩ ॥
ગુણસામ્યે વર્ત્તમાને સર્વસમ્પ્રલયે તદા।
અતિચારે તુ દેવાનામતિદેશે તયોર્યથા

અબુદ્ધિપૂર્વકં તદ્વૈ ચેતનાર્થં પ્રવર્ત્તતે ।
તેન હ્યબુદ્ધિપૂર્વં તચ્ચેતનેન હ્યધિષ્ઠિતમ્

વર્ત્તતે ચ યથા તૌ તુ યથા મત્સ્યોદકે ઉભે।
ચેતનાધિષ્ઠિતં તત્ત્વં પ્રવર્ત્તતિ ગુણાત્મના

કરણત્વાત્તથા કાર્યં તદા તસ્ય પ્રવર્ત્તતે।
વિષયે વિષયિત્વાચ્ચ હ્યર્થેઽર્થિત્વાત્તથૈવ ચ

કાલેન પ્રાપણીયેન ભેદાસ્તુ કારણાત્મકાઃ।
સંસિધ્યન્તિ તદા વ્યક્તાઃ ક્રમેણ મહદાદયઃ

મહતશ્વાપ્યહઙ્કારસ્તસ્માદ્ભૂતેન્દ્રિયાણિ ચ।
ભૂતભેદાસ્તુ ભેદેભ્યો જજ્ઞિરે તે પરસ્પરમ્।
સંસિદ્ધિકારણં કાર્યં સદ્ય એવ વિવર્ત્તતે

યથોલ્મુકસ્રુટન્નૂર્દ્ધ્વમેકકાલં પ્રવર્ત્તતે।
તથા વિવૃતઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ કાલેનૈકેન કર્મણા

યથાન્ધકારે ખદ્યોતઃ સહસા સમ્પ્રદૃશ્યતે।
તથા વિવૃત્તો હ્યવ્યક્તાત્ ખદ્યોત ઇવ ચેલ્વણઃ

સ મહાન્ સશરીરસ્તુ યત્રૈવાગ્રે વ્યવસ્થિતઃ।
તત્રૈવ સંસ્થિતો વિદ્વાન્ દ્વારશાલામુખે સ્થિતઃ

મહાંસ્તુ તમસઃ પારે વૈલક્ષણ્યાદ્વિભાવ્યતે ।
તત્રૈવ સંસ્થિતો વિદ્વાંસ્તમસોઽન્ત ઇતિ શ્રુતિઃ

બુદ્ધિર્વિવર્ત્તમાનસ્ય પ્રાદુર્ભૂતા ચતુર્વિધા ।
જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ધર્મશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્

સાંસિદ્દિકાન્યથૈતાનિ સુપ્રતીકાનિ તસ્ય વૈ ।
મહતઃ સશરીરસ્ય વૈવર્ત્ત્યાત્ સિદ્ધિરુચ્યતે

અત્ર શેતે ચ યત્પુર્યાં ક્ષેત્રજ્ઞાનમથાપિ વા।
પુરીશયત્વાત્પુરુષઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનાત્ સૌચ્યતે

ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રવિજ્ઞાનાત્ ભગવાન્ મતિરુચ્યતે।
યસ્માદ્બુદ્ધ્યા તુ શેતે હ તસ્માદ્બોધાત્મકઃ સ વૈ ।
સંસિદ્ધયે પરિગતં વ્યક્તાવ્યક્તમચેતનમ્

એવં નિવૃત્તિઃ ક્ષેત્રજ્ઞા ક્ષેત્રજ્ઞેનાભિસંહિતા।
ક્ષેત્રજ્ઞેન પરિજ્ઞાતો ભોગ્યોઽયં વિષયસ્ત્વિતિ

ઋષીત્યેષ ગતૌ ધાતુઃશ્રુતૌ સત્યે તપસ્યથ।
એતત્સન્નિયતે તસ્મિન્ બ્રહ્મણા સ ઋષિઃ સ્મૃતઃ

નિવૃત્તિસમકાલં તુ બુદ્ધ્યાવ્યક્તમૃષિઃ સ્વયમ્।
પરં હિ ઋષતે યસ્માત્પરમર્ષિસ્તતઃ સ્મૃતઃ

ગત્યર્થાદૃષતેર્દ્ધાતોર્નામનિર્વૃત્તિરાદિતઃ ।
યસ્માદેષ સ્વયમ્ભૂતસ્તસ્માચ્ચાત્મર્ષિતા સ્મૃતા।
ઈશ્વરાઃ સ્વયમુદ્ભૂતા માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ

યસ્માન્ન હન્યતે માનૈર્મહાન્ પરિગતઃ પુરઃ।
યસ્માદૃષન્તિ યે ધીરા મહાન્તં સર્વતો ગુણૈઃ।
તસ્માન્મહર્ષયઃ પ્રોક્તા બુદ્ધેઃ પરમદર્શિનઃ

ઈશ્વરાણાં શુભાસ્તેષાં માનસાન્તરસાશ્ચ તે।
અહઙ્કારં તમશ્ચૈવ ત્યક્ત્વા ચ ઋષિતાઙ્ગાતાઃ

તસ્માત્તુ ઋષયસ્તે વૈ ભૂતાદૌ તત્ત્વદર્શનાઃ।
ઋષિપુત્રા ઋષીકાસ્તુ મૈથુનાદ્ગર્ભસમ્ભવાઃ

તન્માત્રાણિ ચ સત્યઞ્ચ ઋષન્તે તે મહૌજસઃ।
સત્યર્ષયસ્તતસ્તે વૈ પરમાઃ સત્યદર્શનાઃ

ઋષીણાઞ્ચ સુતાસ્તે તુ વિજ્ઞેયા ઋષિપુત્રકાઃ ।
ઋષન્તિ વૈ શ્રુતં યસ્માદ્વિશેષાંશ્ચૈવ તત્ત્વતઃ।
તસ્માત્ શ્રુતર્ષયસ્તેઽપિ શ્રુતસ્ય પરિદર્શનાઃ

અવ્યક્તાત્મા મહાત્મા ચાહઙ્કારાત્મા તથૈવ ચ।
ભૂતાત્મા ચેન્દ્રિયાત્મા ચ તેષાં તજ્જ્ઞાનમુચ્યતે ।
ઇત્યેતા ઋષિજાતીસ્તુ નામભિઃ પઞ્ચ વૈ શ્રૃણુ

ભૃગુર્મરીચિરત્રિશ્ચ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃક્રતુઃ।
મનુર્દક્ષો વસિષ્ઠશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચેતિ તે દશ।
બ્રહ્મણો માનસા હ્યેતે ઉદ્ભૂતાઃ સ્વયમીશ્વરાઃ

પ્રવર્ત્તન્તે ઋષેર્યસ્માન્મહાંસ્તસ્માન્મહર્ષયઃ।
ઈશ્વરાણાં સુતાસ્ત્વેતે ઋષયસ્તાન્નિબોધત

કાવ્યો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ કશ્યપશ્ચોશનાસ્તથા।
ઉતથ્યો વામદેવશ્ચ અપોજ્યશ્ચૈશિજસ્તથા

કર્દ્દમો વિશ્રવાઃ શક્તિર્વાલખિલ્ય સ્તથા ધરાઃ।
ઇત્યેતે ઋષયઃ પ્રોક્તા જ્ઞાનતો ઋષિતાઙ્ગતાઃ

ઋષિપુત્રાનૃષિકાંસ્તુ ગર્ભોત્પન્નાન્નિબોધત।
વત્સરો નગ્રહૂશ્ચૈવ ભારદ્વાજસ્તથૈવ ચ

બૃહદુત્થઃ શરદ્વાંશ્ચ અગસ્ત્યશ્ચૌશિજસ્તથા।
ઋષિર્દીર્ઘતમાશ્ચૈવ બૃહદુક્થઃ શરદ્વતઃ

વાજશ્રવાઃ સુવિત્તશ્ચ સુવાગ્વેષપરાયણઃ।
દધીચઃ શઙ્ખમાંશ્ચૈવ રાજા વૈશ્રવણસ્તથા।
ઇત્યેતે ઋષિકાઃ પ્રોક્તાસ્તે સત્યાદૃષિતાઙ્ગતાઃ

ઈશ્વરા ઋષિકાશ્ચૈવ યે ચાન્યે વૈ તથા સ્મૃતાઃ।
એતે મન્ત્રક્ષકૃતઃ સર્વે કૃત્સ્નશસ્તાન્નિબોધત

ભૃગુઃ કાવ્યઃ પ્રચેતાસ્તુ દધીચો હ્યાત્મવાનપિ ।
ઔર્વોઽથ જમદગ્નિશ્ચ દિવઃ સારસ્વત સ્તથા

અદ્વિષેણ હ્યરૂપશ્ચ વીતહવ્ય સુમેધસઃ।
વૈન્યઃ પૃથુર્દિવોદાસઃ પ્રશ્વારો ગૃત્સમાન્નભઃ।
એકોનવિંશદિત્યેતે ઋષયો મન્ત્રવાદિનઃ

અઙ્ગિરા વેધસશ્ચૈવ ભારદ્વાજોઽથ બાષ્કલિઃ।
તથામૃતસ્તથા ગાર્ગ્યઃ શેની સંહૃતિરેવ ચ

પુરુકુત્સોઽથ માન્ધાતા અમ્બરીષસ્તથૈવ ચ।
આહાર્યોથાજમીઢશ્ચ ઋષભો વલિરેવ ચ

પૃષદશ્વો વિરૂપશ્ચ કણ્વશ્ચૈવાથ મુદ્ગલઃ।
યુવનાશ્વઃ પૌરુકુત્સસ્ત્રસદ્દસ્યુઃ સદસ્યુમાન્

ઉતથ્યશ્ચ ભરદ્વાજસ્તથા વાજશ્રવા અપિ ।
આયાપ્યશ્ચ સુવિત્તિશ્ચ વામદેવસ્તથૈવ ચ

ઔગજો બૃહદુક્થશ્ચ ઋષિર્દીર્ઘતપાસ્તથા।
કક્ષીવાંશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશત્ સ્મૃતા અઙ્ગિરસો વરાઃ।
એતે મન્ત્રકૃતઃ સર્વે કાશ્યપાંસ્તુ નિબોધત

કાશ્યપશ્ચૈવ વત્સારો વિભ્રમો રૈભ્ય એવ ચ।
અસિતો દેવલશ્ચૈવ ષડેતે બ્રહ્મવાદિનઃ

અત્રિરર્ચ્ચિસનશ્ચૈવ શ્યામાવાંશ્ચાથ નિષ્ઠુરઃ।
વલ્ગૂતકો મુનિર્દ્ધીમાંસ્તથા પૂર્વાતિથિશ્ચ યઃ।
ઇત્યેતે ચાત્રયઃ પ્રોક્તા મન્ત્રકારા મહર્ષયઃ

વસિષ્ઠશ્ચૈવ શક્તિશ્ચ તથૈવ ચ પરાશરઃ।
ચતુર્થ ઇન્દ્રપ્રમતિઃ પઞ્ચમસ્તુ ભરદ્વસુઃ

ષષ્ઠસ્તુ મૈત્રાવરુણાઃ કુણ્ડિનઃ સપ્તમસ્તથા।
સુદ્યુમ્નશ્ચાષ્ટમશ્ચૈવ નવમોઽથ બૃહસ્પતિઃ।
દશમસ્તુ ભરદ્વાજૌ મન્ત્રબ્રાહ્મણકારકાઃ

એતે ચૈવ હિ કર્તારો વિધર્મધ્વંસકારિણઃ।
લક્ષણં બ્રહ્મણશ્ચૈતદ્વિહિતં સર્વશાખિનામ્

હેતુર્હિતેઃ સ્મૃતો ધાતોર્યન્નિહન્ત્યુદિતમ્પરૈઃ।
અથ વાર્થપરિ પ્રાપ્તેર્હિનોતેર્ગતિકર્મણઃ

તથા નિર્વચનં બ્રૂયાદ્વાક્યાર્થસ્યાવધારણમ્ ।
નિન્દાં તામાહુરાચાર્યા યદ્દોષન્નિન્દ્યતે વચઃ

પ્રષૂર્વાચ્છંસતેર્ધાતોઃ પ્રશસાં ગુણવત્તયા।
ઇદન્ત્વિદમિદં નેદમિત્યનિશ્ચિત્ય સંશયઃ

ઇદમેવ વિધાતવ્યમિત્યયં વિધિરુચ્યતે ।
અન્યસ્યાન્યસ્ય ચોક્તત્વાદ્‌બુધૈઃ પરકૃતિઃ સ્મૃતા

યો હ્યત્યન્તતરોક્તશ્ચ પુરાકલ્પઃ સ ઉચ્યતે।
પુરાવિક્રાન્તવાચિત્વાત્ પુરાકલ્પસ્ય કલ્પના

મન્ત્રબ્રાહ્મણકલ્પૈસ્તુ નિગમૈઃ શુદ્ધવિસ્તરૈઃ ।
અનિશ્ચિત્ય કૃતામાહુર્વ્યવધારણકલ્પનામ્

યથા હીદં તથા તદ્વૈ ઇદં વાપિ તથૈવ તત્।
ઇત્યેષ હ્યુપદેશોઽયં દશમો બ્રાહ્મણસ્ય તુ

ઇત્યેતદ્બ્રાહ્મણસ્યાદૌ વિહિતં લક્ષણં બુધઃ ।
તસ્ય તદ્વૃત્તિરુદ્દિષ્ટા વ્યાખ્યાપ્યનુપદં દ્વિજૈઃ

મન્ત્રાણાં કલ્પનં ચૈવ વિધિદૃષ્ટેષુ કર્મસુ।
મન્ત્રો મન્ત્રયતેર્ધાતોર્બ્રાહ્મણો બ્રહ્મણોઽવનાત્

અલ્પાક્ષરમસન્દિગ્ધં સારવદ્વિશ્વતોમુખમ્।
અસ્તોભમનવદ્યઞ્ચ સૂત્રં સૂત્રવિદો વિદુઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ઋષિલક્ષણં નામોનષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ