Vayu Purana · Chapter 57
//ṛṣaya ūcuḥ //
caturyugāni yānyāsan pūrvaṃ svāyambhuve'ntare /
teṣāṃ nisargaṃ tattvañca śrotumicchāmi vistarāt
//sūta uvāca//
pṛthivyādiprasaṅgena yanmayā prāgudāhṛtam/
teṣāñcaturyugaṃ hyetat pravakṣyāmi nibodhata
saṅkhyayeha prasaṅkhyāya vistārāccaiva sarvaśaḥ/
yugañca yugabhedañca yugadharmantathaiva ca
yugasandhyaṃśakañcaiva yugasandhānameva ca/
ṣaṭprakārayugākhyānāṃ pravakṣyāmīha tattvataḥ
laukikena pramāṇena vibuddho'bdastu mānuṣaḥ/
tenābdena prasaṅkhyāya vakṣyāmīha caturyugam // ५७.५ .
nimeṣakālaḥ kāṣṭhā ca kalāścāpi muhūrttakāḥ/
nimeṣakālatulyaṃ hi vidyāllaghvakṣarañcayat
kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhā gaṇayet kalāstāḥ/
triṃśat kalāścaiva bhavenmuhūrttāstatrtriṃśatā rātryahanī samete
ahorātre vibhajate sūryo mānuṣadaivike/
tatrāhaḥ karmaceṣṭāyāṃ rātriḥ svapnāya kalpyate
pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ/
kṛṣṇa pakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī
triṃśacca mānuṣā māsāḥ pitryo māsaśca sa smṛtaḥ/
śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭayā cāpyadhikāni vai/
pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate
mānuṣeṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet /
pidṝṇāṃ trīṇi varṣāṇi saṅkhayātānīha tāni vai/
catvāra ścādhikā māsāḥ pitre caiveha kīrttitāḥ
lokikenaiva mānena abdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ/
etaddivyamahorātraṃ śāstre'smin niśvayo mataḥ
divye rātryahanī varṣaṃ pravibhāgastayoḥ punaḥ /
ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam
ye te rātryahanī divye prasaṅkhayāte tayoḥ punaḥ/
triṃśacca tāni varṣāṇi divyo māsastu sa smṛtaḥ
mānuṣañca śataṃ viddhi divyamāsāstrayastu te/
daśa caiva tathāhāni divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ
trīṇi parṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣāṇi yāni ca/
divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrttitaḥ
trīṇi varṣasahasrāṇi mānuṣeṇa pramāṇataḥ/
triṃśadyāni tu varṣāṇi mataḥ saptarṣivatsaraḥ
nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu /
anyāni navatiścaiva krauñcaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ
ṣaṭtriṃśattu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu /
varṣāṇāntu śataṃ jñeyaṃ divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ
trīṇyeva niyutānyeva varṣāṇāṃ mānuṣāṇi ca/
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṅkhyātāni tu saṅkhyayā/
divyavarṣasahasrantu prāhuḥ saṅkhyāvido janāḥ
ityevamṛṣibhirgītaṃ divyayā saṅkhyayānvitam/
divyenaiva pramāṇena yugasaṅkacāprakalpanam
catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo viduḥ/
pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretā vidhīyate/
dvāparaśca kali ścaiva yugānyetāni kalpayet
catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāntu kṛtaṃ yugam/
tatra tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
ita rāsu ca sandhyāsu sandhyāṃśeṣu ca vai triṣu /
ekāpāyena varttante sahasrāṇi śatāni ca
tretā trīṇi sahasrāṇi saṅkhyaiva parikīrtyate/
tasyāstu triśatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
dvāparaṃ dve sahasre tu yugamāhurmanīṣiṇaḥ /
tasyāpi dviśatī sandhyā sandhayāṃśaḥ sandhyayā samaḥ
kaliṃ varṣasahasrantu yugamāhurmanīṣiṇaḥ/
tasyāpyekaśatī sandhyā sandhyayā samaḥ
eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrttitā/
kṛtaṃ tretā dvāparañca kaliścaiva catuṣṭayam
atra saṃvatsarāḥ sṛṣṭā mānuṣeṇa pramāṇataḥ/
kṛtasya tāvadvakṣyāmi varṣāṇāṃ tatpramāṇataḥ
sahasrāṇāṃ śatānyatra caturdaśa tu saṅkhyayā/
catvāriṃśat sahasrāṇi kalikālayugasya tu
evaṃ saṅkhyātakālaśca kāleṣviha viśeṣataḥ/
evaṃ caturyugaḥ kālo vinā sandhyāṃśakaiḥ smṛtaḥ
catvāriṃśatrtrīṇi caiva niyutāni ca saṅkhyayā /
viṃśatiśca sahasrāṇi sasandhyāṃśaścaturyugaḥ
evaṃ caturyugākhyā tu sādhikā hyekasaptatiḥ/
kṛtatretādiyuktā sā manorantaramucyate
manvantarasya saṅkhyā tu varṣāgreṇa nibodhata/
triṃśatkoṭyastu varṣāṇāṃ mānuṣeṇa prakīrtitāḥ
saptaṣaṣṭistathānyāni niyutānyadhikāni tu/
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ sādhikāṃ vinā
manvantarasya saṅkhyaiṣā saṅkhyāvidbhirdvijaiḥ smṛtā/
manvantarasya kālo'yaṃ yugaiḥ sārddhaṃ prakīrtitaḥ
catuḥ sahasrayuktaṃ vai prathamantat kṛtaṃ yugam/
tretāvaśiṣṭaṃ vakṣyāmi dvāparaṃ kalimeva ca
yugapatsamavetārtho dvidhā vaktuṃ na śakyate/
kramāgataṃ mayā hyetattubhyaṃ proktaṃ yugadvayam/
ṛṣivaṃśaprasaṅgena vyākulatvāttathaiva ca
tatra tretāyugasyādau manuḥ saptarṣayaśca te/
śrautaṃ smārttañca dharmañca brahmaṇā ca pracoditam
dārāgnihotrasaṃyogamṛgyajuḥ sāmasaṃjñitam/
ityādilakṣaṇaṃ śrautaṃ dharmaṃ saptarṣayo'bruvan
parasparāgataṃ dharmaṃ smārttañcācāralakṣaṇam/
varṇāśramācārayutaṃ manuḥ svāyambhuvo'bravīt
satyena brahmacaryeṇa śrutena tapasā ca vai/
teṣāṃ sutaptatapasāmārṣeyeṇa krameṇa tu
saptarṣīṇāṃ manoścaiva ādye tretāyugasya tu /
abuddhipūrvakaṃ teṣāmakriyāpūrvameva ca
abhivyaktāstu te mantrāstārakādyairnidarśanaiḥ/
ādikalpe tu devānāṃ prādurbhūtāstu te svayam
praṇāśe tvatha siddhīnāmapyāsāñca pravarttanam/
āsan mantrā vyatīteṣu ye kalpeṣu sahasraśaḥ/
temantrā vai punasteṣāṃ pratibhāsasamutthitāḥ
ṛco yajūṃṣi sāmāni mantrāścātharvaṇāni ca/
saptarṣibhistu te proktāḥ smārtaṃ dharmaṃ manurjagau
tretādau saṃhitā vedāḥ kevalā dharmaśeṣataḥ/
saṃrodhādāyuṣaścaiva vyasyante dvāpareṣu te
ṛṣayastapasā devāḥ kalau ca dvāpareṣu vai/
anādinidhanā divyāḥ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayambhuvā
sadharmāḥ saprajāḥ sāṅgā yathādharmaṃ yuge yuge/
vikrīḍante samānārthā vedavādā yathāyugam
ārambhayajñā kṣatrasya haviryajñā viśāmpateḥ/
paricāra yajñāḥ śūdrāstu japayajñā dvijottamāḥ
tathā pramuditā varṇāstretāyāṃ dharmapālitāḥ/
kriyāvantaḥ prajāvantaḥ samṛddhāḥ sukhinastathā
brāhmaṇānanuvarttante kṣatriyāḥ kṣatriyān viśaḥ/
vaiśyānuvartinaḥ śūdrāḥ parasparamanuvratāḥ
śubhāḥ pravṛttayasteṣāṃ dharmā varṇāśramāstathā/
saṅkalpitena manasā vācoktena svasarmaṇā/
tretāyuge tvavikalaḥ karmmārambhaḥ prasiddhyati
āyurmedhā balaṃ rūpamārogyaṃ dharmaśīlatā/
sarvasādhāraṇā hyete tretāyāṃ vai bhavantyuta
varṇāśramavyavasthānaṃ teṣāṃ brahmā tathākarot /
punaḥ prajāstu tā mohāttān dharmānna hyapālayan
parasparavirodhena manuntāḥ punaranvayuḥ/
manuḥ svāyambhuvo dṛṣṭvā yāthātathyaṃ prajāpatiḥ
dhātā tu śatarūpāyāḥ pumān sa udapādayat/
priyavratottānapādau pradhamantau mahīpatī
tataḥ prabhṛti rājāna utpannā daṇḍadhāriṇaḥ/
prajānāṃ rañjanāccaiva rājānastvabhavannṛṣāḥ
pracchannapāpā ye jetumaśakyā manujā bhuvi/
dharmasaṃsthāpanārthāya teṣāṃ śāstre tapo mayā
varṇānāṃ pravibhāgāśca tretāyāṃ saṃprakīrtitāḥ/
saṃhitāśca tato mantrā ṛṣabhirbrahmaṇaistu te
yajñaḥ pravartitaścaiva tadā hyevantu daivataiḥ/
yāmaiḥ śuklairjapaiścaiva sarvasambhārasaṃvṛtaiḥ
sārddhaṃ viśvabhujā caiva devendreṇa mahaujasā/
svāyambhuve'ntare devairyajñāste prāk pravartitāḥ
satyaṃ japastapo dānaṃ tretāyāṃ dharma ucyate/
kriyā dharmaśca hrasate satyadharmaḥ pravarttate
prajāyante tataḥ śūrā āyuṣmanto mahābalāḥ/
nyastadaṇḍamahābhāgā yajvāno brahmavādinaḥ
padma patrāyatākṣāśca pṛthūraskāḥ susaṃhitāḥ/
siṃhāntakā mahāsattvā mattamātaṅgagāminaḥ
mahādhanurddharāścaiva tretāyāṃ cakravartinaḥ/
sarvalakṣaṇasampannā nyagrodhaparimaṇḍalāḥ
nyagrodhau tau smṛtau bāhū vyāmo nyagrodha ucyate/
vāmenaivocchrayādyasya sama ūrddhvantu dehinaḥ/
samucchrayaḥ parīṇāho jñeyo nyagrodhamaṇḍalaḥ
cakraṃ ratho maṇirbhāryā nidhiraścāgajāstathā/
saptātiśayaratnāni sarveṣāñcakravarttinām
cakraṃ ratho maṇiḥ khaḍgaṃ dhanūratnañca pañcamam/
keturnidhiśca saptaite prāṇahīnāḥ prakīrttitāḥ
bhāryā purohitaścaiva senānī rathakṛcca yaḥ/
mantryaśvaḥ kalabhaścaiva prāṇinaḥ samprakīrttitāḥ
ratnānyetāni divyāni saṃsiddhāni mahātmanām/
caturdaśa vidheyāni sarveṣāṃ cakravārtinām
viṣṇoraṃśena jāyante pṛthivyāṃ cakravarttinaḥ/
manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣu vai
bhūtabhavyāni yānīha varttamānāni yāni ca/
tretāyugādikeṣvatra jāyante cakravarttinaḥ
bhadrāṇīmāni teṣāṃ vai bhavantīha mahīkṣitām/
adbhutāni ca catvāri balaṃ dharmaḥ sukhaṃ dhanam
anyonyasyāvirodhena prāpyante vai nṛpaiḥ samam/
artho dharmaśca kāmaśca yaśo vijaya eva ca
aiśvaryeṇāṇimādyena prabhuśaktyā tathaiva ca/
anyena tapasā caiva ṛṣīnabhibhavanti ca/
balena tapasā caiva devadānavāmānuṣān
lakṣaṇaiścāpi jāyante śarīrasthairamānuṣaiḥ/
keśasthitā lalāṭorṇā jihvā cāsyapramārjanī/
tāmraprabhoṣṭhadantoṣṭhāḥ śrīvatsāścorddhvaromaśāḥ
ājānubāhanaścaiva jālahastā vṛṣāṅkitāḥ/
nyagrodhapariṇāhāśca siṃhaskandhāḥ sumehanāḥ /
gajendragatayaścaiva mahāhanava eva ca
pādayoścakramatsyau tu śaṅkhapadmau tu hastayoḥ/
pañcāśītisahasrāṇi te bhavantyajarā nṛpāḥ
asaṅgā gatayasteṣāṃ catasraścakravarttinām/
antarikṣe samudre ca pātāle parvateṣu ca
ijyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ tretāyāṃ dharma ucyate /
tadā pravarttate dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ
maryādāsthāpanārthaṃ ca daṇḍanītiḥ pravarttate /
hṛṣṭapuṣṭāḥ prajāḥ sarvā hyarogāḥ pūrṇamānasāḥ
eko vedaścatuṣpādastretāyugavidhau smṛtaḥ/
trīṇi varṣasahasrāṇi tadā jīvanti mānavāḥ
putrapautrasamākīrṇā mriyante ca krameṇa tu /
eṣa tretāyuge dharmastretāsandhau nibodhata
tretāyuga svabhāvastu sandhyāpādeva varttate /
sandhyāyāṃ vai svabhāvastu yugapādena tiṣṭhati
//śāṃśapāyana uvāca//
kathaṃ tretāyugamukhe yajñasyāsītpravartanam/
pūrvaṃ svāyambhuve sarge yathāvattadbravīhi me
antarhitāyāṃ sandhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena vai/
kalākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā/
varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtavantaśca vai punaḥ
sambhārāṃstāṃ śca sambhṛtya kathaṃ yatraḥ pravartitaḥ/
etacchrutvābravītsūtaḥ śrūyatāṃ śāṃśapāyana
iyathā tretāyugamukhe yajñasyāsītpravartanam/
oṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane/
pratiṣṭhitāyāṃ vārtāyāṃ gṛhāśramapureṣu ca
varṇāśrama vyavasthānaṃ kṛtvā mantrāṃśca saṃhitām/
mantrān saṃyojayitvātha ihāmutreṣu karmasu
tathā viśvamugindrastu yajñaṃ prāvartayattadā/
daivataiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvasambhārasambhṛtam
athāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ/
yajante paśubhirmedhyairhutvā sarve samāgatāḥ
karmavyagreṣu ṛtvikṣu satate yajñakarmaṇi/
sampragīteṣu teṣvevamāgameṣvatha satvaram
parikrānteṣu laghuṣu adhvaryuvṛṣabheṣu ca/
ālabdheṣu ca medhyeṣu tathā paśugaṇeṣu vai
haviṣyagnau hūyamāne devānāṃ devahotṛbhiḥ/
āhūteṣu ca deveṣu yajñabhākṣu mahātmasu
ya indriyātmakā devā yajñabhājastathā tu ye/
tān yajante tadā devāḥ kalpādiṣu bhavanti ye
adhvaryavaḥ praiṣakāle vyutthitā ye maharṣayaḥ/
maharṣayastu tān dṛṣṭvā dīnān paśugaṇān sthitān /
papracchurindraṃ sambhūya ko'yaṃ yajñavidhistava
adharmo balavāneṣa hiṃsādharmepsayā tava/
neṣṭaḥ paśuvadhastveṣa tava yajñe surottama
adharmo dharmagātāya prārabdhaḥ paśubhistvayā/
nāyaṃ dharmo hyadharmo'yaṃ na hiṃsā dharma ucyate
āgamena bhavān yajñaṃ karotu yadihecchasi/
vidhidṛṣṭena yajñena dharmamavyayahetunā/
yajñabījaiḥ suraśreṣṭha yeṣu hiṃsā na vidyate
trivarṣaparamaṃ kālamuṣitairaprarohibhiḥ/
eṣa dharmo mahānindra svayambhuviṅitaḥ purā
evaṃ viśvabhugindrastu munibhistattvadarśibhiḥ/
jaṅgamaiḥ sthāvarairveti kairyaṣṭavyamihocyate
te tu khinnā vivādena tattvayuktā maharṣayaḥ/
sandhāya vākyamindreṇa prapacchuśceśvaraṃ vasum
//ṛṣaya ūcuḥ//
mahāprājña kathaṃ dṛṣṭastvayā yajñavidhirnṛpa/
uttānapāde prabrūhi saṃśayaṃ chindhi naḥ prabho
śrutvā vākyaṃ tatasteṣāmavicārya balābalam/
vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha/
yathopadiṣṭairyaṣṭavyamiti hovāca pārthivaḥ
yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyairatha bījaiḥ phalaistathā/
hiṃsāsvabhāvo yajñasya iti me darśayatyasau
yatheha saṃhitāmantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ/
dīrgheṇa tapasā yuktairdarśanaistārakādibhiḥ/
tatprāmāṇyānmayā coktaṃ tasmānmā mantumarhatha
yadi pramāṇaṃ tānyeva mantravākyāni vai dvijāḥ /
tadā prāvarttatā yajño hyanyathā no'nṛtaṃ vacaḥ/
evaṃ hṛtottarāste vai yuktātmānastapodhanāḥ
adhasva bhavanaṃ dṛṣṭvā tamarthaṃ vāgyato bhava/
mithyāvādī nṛpo yasmāt praviveśa rasātalam
ityuktamātre nṛpatiḥ praviveśa rasātalam/
ūrddhvacārī vasurbhūtvā rasātalacaro'bhavat
vasudhātalavāsī tu tena vākyena so'bhavat/
dharmāṇāṃ saṃśayacchettā rājā vasurathāgataḥ
tasmānna vācyamekena bahujñenāpi saṃśayaḥ/
bahūddhārasya dharmasya sūkṣmāddūramupāgatiḥ
tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyastu kenacit/
devānṛṣīnupādāya svāyambhuvamṛte manum
tasmānna hiṃsādharmasya dvāramuktaṃ maharṣibhiḥ/
ṛṣikoṭisahasrāṇi karmabhiḥ svairdivaṃ yayuḥ
tasmānna dānaṃ yajñaṃ vā praśaṃsanti maharṣayaḥ/
tucchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākamudapātraṃ tapodhanāḥ/
evaṃ dattvā vibhavataḥ svargaloke pratiṣṭhitāḥ
adrohaścāpyalobhaśca damo bhūtadayā tapaḥ/
brahmacaryaṃ tathā satyamanukrośaḥ kṣamā dhṛtiḥ/
sanātanasya dharmasya mūlametaddurāsadam
dharmamantrātmako yajñastapaścānaśanātmakam/
yajñena devānāpnoti vairāgyaṃ tapasā punaḥ
brāhmaṇyaṃ karmasaṃnyāsādvairāgyāt prekṣate layam/
jñānāt prāpnoti kaivalyaṃ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ
evaṃ vivādaḥ sumahān yajñasyāsīt pravarttane/
ṛṣīṇāṃ devatānāñca pūrvaṃ svāyambhuve'ntare
tataste ṛṣayo dṛṣṭvādbhutaṃ vartma balena tu/
vasorvākyamanādṛtya jagmuste vai yathāgatāḥ
gateṣu devasaṅgheṣu devā yajñamavāpnuyuḥ/
śrūyante hi tapaḥsiddhā brahmakṣatramayā nṛpāḥ
priyavratottānapādau dhruvo medhātithirvasuḥ/
sumedhā virajāścaiva śaṅkhapādraja eva ca/
prācīnabarhiḥ parjanyo havirddhānādayo nṛpāḥ
ete cānye ca bahavo nṛpāḥ siddhā divaṃ gatāḥ/
rājarṣayo mahāsattvā yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā
tasmādviśiṣyate yajñāttapaḥ sarveṣu kāraṇaiḥ/
brahmaṇā tapasā sṛṣṭa jagadviśvamidaṃ purā
tasmānnātyeti tadyajñaṃ tapomūlamidaṃ smṛtam/
yajñapravarttanaṃ hyevamataḥ svāyambhuve'ntare/
tataḥprabhṛti yajño'yaṃ yugaiḥ saha vyavarttata
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte yajñapravarttanaṃ nāma saptapañcāśo'dhyāyaḥ
=
śloka ५७.७० - dra. śatapatha brāhmaṇam [https://sa.wikisource.org/s/enp ५.३.१]
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0