Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vayu Purana · Chapter 57

57.57.1

//ṛṣaya ūcuḥ //
caturyugāni yānyāsan pūrvaṃ svāyambhuve'ntare /
teṣāṃ nisargaṃ tattvañca śrotumicchāmi vistarāt

57.57.2

//sūta uvāca//
pṛthivyādiprasaṅgena yanmayā prāgudāhṛtam/
teṣāñcaturyugaṃ hyetat pravakṣyāmi nibodhata

57.57.3

saṅkhyayeha prasaṅkhyāya vistārāccaiva sarvaśaḥ/
yugañca yugabhedañca yugadharmantathaiva ca

57.57.4

yugasandhyaṃśakañcaiva yugasandhānameva ca/
ṣaṭ‌prakārayugākhyānāṃ pravakṣyāmīha tattvataḥ

57.57.6

laukikena pramāṇena vibuddho'bdastu mānuṣaḥ/
tenābdena prasaṅkhyāya vakṣyāmīha caturyugam // ५७.५ .
nimeṣakālaḥ kāṣṭhā ca kalāścāpi muhūrttakāḥ/
nimeṣakālatulyaṃ hi vidyāllaghvakṣarañcayat

57.57.7

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhā gaṇayet kalāstāḥ/
triṃśat kalāścaiva bhavenmuhūrttāstatrtriṃśatā rātryahanī samete

57.57.8

ahorātre vibhajate sūryo mānuṣadaivike/
tatrāhaḥ karmaceṣṭāyāṃ rātriḥ svapnāya kalpyate

57.57.9

pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ/
kṛṣṇa pakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī

57.57.10

triṃśacca mānuṣā māsāḥ pitryo māsaśca sa smṛtaḥ/
śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭayā cāpyadhikāni vai/
pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate

57.57.11

mānuṣeṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet /
pidṝṇāṃ trīṇi varṣāṇi saṅkhayātānīha tāni vai/
catvāra ścādhikā māsāḥ pitre caiveha kīrttitāḥ

57.57.12

lokikenaiva mānena abdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ/
etaddivyamahorātraṃ śāstre'smin niśvayo mataḥ

57.57.13

divye rātryahanī varṣaṃ pravibhāgastayoḥ punaḥ /
ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam

57.57.14

ye te rātryahanī divye prasaṅkhayāte tayoḥ punaḥ/
triṃśacca tāni varṣāṇi divyo māsastu sa smṛtaḥ

57.57.15

mānuṣañca śataṃ viddhi divyamāsāstrayastu te/
daśa caiva tathāhāni divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ

57.57.16

trīṇi parṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣāṇi yāni ca/
divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrttitaḥ

57.57.17

trīṇi varṣasahasrāṇi mānuṣeṇa pramāṇataḥ/
triṃśadyāni tu varṣāṇi mataḥ saptarṣivatsaraḥ

57.57.18

nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu /
anyāni navatiścaiva krauñcaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ

57.57.19

ṣaṭ‌triṃśattu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu /
varṣāṇāntu śataṃ jñeyaṃ divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ

57.57.20

trīṇyeva niyutānyeva varṣāṇāṃ mānuṣāṇi ca/
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṅkhyātāni tu saṅkhyayā/
divyavarṣasahasrantu prāhuḥ saṅkhyāvido janāḥ

57.57.21

ityevamṛṣibhirgītaṃ divyayā saṅkhyayānvitam/
divyenaiva pramāṇena yugasaṅkacāprakalpanam

57.57.22

catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo viduḥ/
pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretā vidhīyate/
dvāparaśca kali ścaiva yugānyetāni kalpayet

57.57.23

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāntu kṛtaṃ yugam/
tatra tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

57.57.24

ita rāsu ca sandhyāsu sandhyāṃśeṣu ca vai triṣu /
ekāpāyena varttante sahasrāṇi śatāni ca

57.57.25

tretā trīṇi sahasrāṇi saṅkhyaiva parikīrtyate/
tasyāstu triśatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

57.57.26

dvāparaṃ dve sahasre tu yugamāhurmanīṣiṇaḥ /
tasyāpi dviśatī sandhyā sandhayāṃśaḥ sandhyayā samaḥ

57.57.27

kaliṃ varṣasahasrantu yugamāhurmanīṣiṇaḥ/
tasyāpyekaśatī sandhyā sandhyayā samaḥ

57.57.28

eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrttitā/
kṛtaṃ tretā dvāparañca kaliścaiva catuṣṭayam

57.57.29

atra saṃvatsarāḥ sṛṣṭā mānuṣeṇa pramāṇataḥ/
kṛtasya tāvadvakṣyāmi varṣāṇāṃ tatpramāṇataḥ

57.57.30

sahasrāṇāṃ śatānyatra caturdaśa tu saṅkhyayā/
catvāriṃśat sahasrāṇi kalikālayugasya tu

57.57.31

evaṃ saṅ‌khyātakālaśca kāleṣviha viśeṣataḥ/
evaṃ caturyugaḥ kālo vinā sandhyāṃśakaiḥ smṛtaḥ

57.57.32

catvāriṃśatrtrīṇi caiva niyutāni ca saṅkhyayā /
viṃśatiśca sahasrāṇi sasandhyāṃśaścaturyugaḥ

57.57.33

evaṃ caturyugākhyā tu sādhikā hyekasaptatiḥ/
kṛtatretādiyuktā sā manorantaramucyate

57.57.34

manvantarasya saṅkhyā tu varṣāgreṇa nibodhata/
triṃśatkoṭyastu varṣāṇāṃ mānuṣeṇa prakīrtitāḥ

57.57.35

saptaṣaṣṭistathānyāni niyutānyadhikāni tu/
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ sādhikāṃ vinā

57.57.36

manvantarasya saṅkhyaiṣā saṅkhyāvidbhirdvijaiḥ smṛtā/
manvantarasya kālo'yaṃ yugaiḥ sārddhaṃ prakīrtitaḥ

57.57.37

catuḥ sahasrayuktaṃ vai prathamantat kṛtaṃ yugam/
tretāvaśiṣṭaṃ vakṣyāmi dvāparaṃ kalimeva ca

57.57.38

yugapatsamavetārtho dvidhā vaktuṃ na śakyate/
kramāgataṃ mayā hyetattubhyaṃ proktaṃ yugadvayam/
ṛṣivaṃśaprasaṅgena vyākulatvāttathaiva ca

57.57.39

tatra tretāyugasyādau manuḥ saptarṣayaśca te/
śrautaṃ smārttañca dharmañca brahmaṇā ca pracoditam

57.57.40

dārāgnihotrasaṃyogamṛgyajuḥ sāmasaṃjñitam/
ityādilakṣaṇaṃ śrautaṃ dharmaṃ saptarṣayo'bruvan

57.57.41

parasparāgataṃ dharmaṃ smārttañcācāralakṣaṇam/
varṇāśramācārayutaṃ manuḥ svāyambhuvo'bravīt

57.57.42

satyena brahmacaryeṇa śrutena tapasā ca vai/
teṣāṃ sutaptatapasāmārṣeyeṇa krameṇa tu

57.57.43

saptarṣīṇāṃ manoścaiva ādye tretāyugasya tu /
abuddhipūrvakaṃ teṣāmakriyāpūrvameva ca

57.57.44

abhivyaktāstu te mantrāstārakādyairnidarśanaiḥ/
ādikalpe tu devānāṃ prādurbhūtāstu te svayam

57.57.45

praṇāśe tvatha siddhīnāmapyāsāñca pravarttanam/
āsan mantrā vyatīteṣu ye kalpeṣu sahasraśaḥ/
temantrā vai punasteṣāṃ pratibhāsasamutthitāḥ

57.57.46

ṛco yajūṃṣi sāmāni mantrāścātharvaṇāni ca/
saptarṣibhistu te proktāḥ smārtaṃ dharmaṃ manurjagau

57.57.47

tretādau saṃhitā vedāḥ kevalā dharmaśeṣataḥ/
saṃrodhādāyuṣaścaiva vyasyante dvāpareṣu te

57.57.48

ṛṣayastapasā devāḥ kalau ca dvāpareṣu vai/
anādinidhanā divyāḥ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayambhuvā

57.57.49

sadharmāḥ saprajāḥ sāṅgā yathādharmaṃ yuge yuge/
vikrīḍante samānārthā vedavādā yathāyugam

57.57.50

ārambhayajñā kṣatrasya haviryajñā viśāmpateḥ/
paricāra yajñāḥ śūdrāstu japayajñā dvijottamāḥ

57.57.51

tathā pramuditā varṇāstretāyāṃ dharmapālitāḥ/
kriyāvantaḥ prajāvantaḥ samṛddhāḥ sukhinastathā

57.57.52

brāhmaṇānanuvarttante kṣatriyāḥ kṣatriyān viśaḥ/
vaiśyānuvartinaḥ śūdrāḥ parasparamanuvratāḥ

57.57.53

śubhāḥ pravṛttayasteṣāṃ dharmā varṇāśramāstathā/
saṅkalpitena manasā vācoktena svasarmaṇā/
tretāyuge tvavikalaḥ karmmārambhaḥ prasiddhyati

57.57.54

āyurmedhā balaṃ rūpamārogyaṃ dharmaśīlatā/
sarvasādhāraṇā hyete tretāyāṃ vai bhavantyuta

57.57.55

varṇāśramavyavasthānaṃ teṣāṃ brahmā tathākarot /
punaḥ prajāstu tā mohāttān dharmānna hyapālayan

57.57.56

parasparavirodhena manuntāḥ punaranvayuḥ/
manuḥ svāyambhuvo dṛṣṭvā yāthātathyaṃ prajāpatiḥ

57.57.57

dhātā tu śatarūpāyāḥ pumān sa udapādayat/
priyavratottānapādau pradhamantau mahīpatī

57.57.58

tataḥ prabhṛti rājāna utpannā daṇḍadhāriṇaḥ/
prajānāṃ rañjanāccaiva rājānastvabhavannṛṣāḥ

57.57.59

pracchannapāpā ye jetumaśakyā manujā bhuvi/
dharmasaṃsthāpanārthāya teṣāṃ śāstre tapo mayā

57.57.60

varṇānāṃ pravibhāgāśca tretāyāṃ saṃprakīrtitāḥ/
saṃhitāśca tato mantrā ṛṣabhirbrahmaṇaistu te

57.57.61

yajñaḥ pravartitaścaiva tadā hyevantu daivataiḥ/
yāmaiḥ śuklairjapaiścaiva sarvasambhārasaṃvṛtaiḥ

57.57.62

sārddhaṃ viśvabhujā caiva devendreṇa mahaujasā/
svāyambhuve'ntare devairyajñāste prāk pravartitāḥ

57.57.63

satyaṃ japastapo dānaṃ tretāyāṃ dharma ucyate/
kriyā dharmaśca hrasate satyadharmaḥ pravarttate

57.57.64

prajāyante tataḥ śūrā āyuṣmanto mahābalāḥ/
nyastadaṇḍamahābhāgā yajvāno brahmavādinaḥ

57.57.65

padma patrāyatākṣāśca pṛthūraskāḥ susaṃhitāḥ/
siṃhāntakā mahāsattvā mattamātaṅgagāminaḥ

57.57.66

mahādhanurddharāścaiva tretāyāṃ cakravartinaḥ/
sarvalakṣaṇasampannā nyagrodhaparimaṇḍalāḥ

57.57.67

nyagrodhau tau smṛtau bāhū vyāmo nyagrodha ucyate/
vāmenaivocchrayādyasya sama ūrddhvantu dehinaḥ/
samucchrayaḥ parīṇāho jñeyo nyagrodhamaṇḍalaḥ

57.57.68

cakraṃ ratho maṇirbhāryā nidhiraścāgajāstathā/
saptātiśayaratnāni sarveṣāñcakravarttinām

57.57.69

cakraṃ ratho maṇiḥ khaḍgaṃ dhanūratnañca pañcamam/
keturnidhiśca saptaite prāṇahīnāḥ prakīrttitāḥ

57.57.70

bhāryā purohitaścaiva senānī rathakṛcca yaḥ/
mantryaśvaḥ kalabhaścaiva prāṇinaḥ samprakīrttitāḥ

57.57.71

ratnānyetāni divyāni saṃsiddhāni mahātmanām/
caturdaśa vidheyāni sarveṣāṃ cakravārtinām

57.57.72

viṣṇoraṃśena jāyante pṛthivyāṃ cakravarttinaḥ/
manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣu vai

57.57.73

bhūtabhavyāni yānīha varttamānāni yāni ca/
tretāyugādikeṣvatra jāyante cakravarttinaḥ

57.57.74

bhadrāṇīmāni teṣāṃ vai bhavantīha mahīkṣitām/
adbhutāni ca catvāri balaṃ dharmaḥ sukhaṃ dhanam

57.57.75

anyonyasyāvirodhena prāpyante vai nṛpaiḥ samam/
artho dharmaśca kāmaśca yaśo vijaya eva ca

57.57.76

aiśvaryeṇāṇimādyena prabhuśaktyā tathaiva ca/
anyena tapasā caiva ṛṣīnabhibhavanti ca/
balena tapasā caiva devadānavāmānuṣān

57.57.77

lakṣaṇaiścāpi jāyante śarīrasthairamānuṣaiḥ/
keśasthitā lalāṭorṇā jihvā cāsyapramārjanī/
tāmraprabhoṣṭhadantoṣṭhāḥ śrīvatsāścorddhvaromaśāḥ

57.57.78

ājānubāhanaścaiva jālahastā vṛṣāṅkitāḥ/
nyagrodhapariṇāhāśca siṃhaskandhāḥ sumehanāḥ /
gajendragatayaścaiva mahāhanava eva ca

57.57.79

pādayoścakramatsyau tu śaṅkhapadmau tu hastayoḥ/
pañcāśītisahasrāṇi te bhavantyajarā nṛpāḥ

57.57.80

asaṅgā gatayasteṣāṃ catasraścakravarttinām/
antarikṣe samudre ca pātāle parvateṣu ca

57.57.81

ijyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ tretāyāṃ dharma ucyate /
tadā pravarttate dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ

57.57.82

maryādāsthāpanārthaṃ ca daṇḍanītiḥ pravarttate /
hṛṣṭapuṣṭāḥ prajāḥ sarvā hyarogāḥ pūrṇamānasāḥ

57.57.83

eko vedaścatuṣpādastretāyugavidhau smṛtaḥ/
trīṇi varṣasahasrāṇi tadā jīvanti mānavāḥ

57.57.84

putrapautrasamākīrṇā mriyante ca krameṇa tu /
eṣa tretāyuge dharmastretāsandhau nibodhata

57.57.85

tretāyuga svabhāvastu sandhyāpādeva varttate /
sandhyāyāṃ vai svabhāvastu yugapādena tiṣṭhati

57.57.86

//śāṃśapāyana uvāca//
kathaṃ tretāyugamukhe yajñasyāsītpravartanam/
pūrvaṃ svāyambhuve sarge yathāvattadbravīhi me

57.57.87

antarhitāyāṃ sandhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena vai/
kalākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā/
varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtavantaśca vai punaḥ

57.57.88

sambhārāṃstāṃ śca sambhṛtya kathaṃ yatraḥ pravartitaḥ/
etacchrutvābravītsūtaḥ śrūyatāṃ śāṃśapāyana

57.57.89

iyathā tretāyugamukhe yajñasyāsītpravartanam/
oṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane/
pratiṣṭhitāyāṃ vārtāyāṃ gṛhāśramapureṣu ca

57.57.90

varṇāśrama vyavasthānaṃ kṛtvā mantrāṃśca saṃhitām/
mantrān saṃyojayitvātha ihāmutreṣu karmasu

57.57.91

tathā viśvamugindrastu yajñaṃ prāvartayattadā/
daivataiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvasambhārasambhṛtam

57.57.92

athāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ/
yajante paśubhirmedhyairhutvā sarve samāgatāḥ

57.57.93

karmavyagreṣu ṛtvikṣu satate yajñakarmaṇi/
sampragīteṣu teṣvevamāgameṣvatha satvaram

57.57.94

parikrānteṣu laghuṣu adhvaryuvṛṣabheṣu ca/
ālabdheṣu ca medhyeṣu tathā paśugaṇeṣu vai

57.57.95

haviṣyagnau hūyamāne devānāṃ devahotṛbhiḥ/
āhūteṣu ca deveṣu yajñabhākṣu mahātmasu

57.57.96

ya indriyātmakā devā yajñabhājastathā tu ye/
tān yajante tadā devāḥ kalpādiṣu bhavanti ye

57.57.97

adhvaryavaḥ praiṣakāle vyutthitā ye maharṣayaḥ/
maharṣayastu tān dṛṣṭvā dīnān paśugaṇān sthitān /
papracchurindraṃ sambhūya ko'yaṃ yajñavidhistava

57.57.98

adharmo balavāneṣa hiṃsādharmepsayā tava/
neṣṭaḥ paśuvadhastveṣa tava yajñe surottama

57.57.99

adharmo dharmagātāya prārabdhaḥ paśubhistvayā/
nāyaṃ dharmo hyadharmo'yaṃ na hiṃsā dharma ucyate

57.57.100

āgamena bhavān yajñaṃ karotu yadihecchasi/
vidhidṛṣṭena yajñena dharmamavyayahetunā/
yajñabījaiḥ suraśreṣṭha yeṣu hiṃsā na vidyate

57.57.101

trivarṣaparamaṃ kālamuṣitairaprarohibhiḥ/
eṣa dharmo mahānindra svayambhuviṅitaḥ purā

57.57.102

evaṃ viśvabhugindrastu munibhistattvadarśibhiḥ/
jaṅgamaiḥ sthāvarairveti kairyaṣṭavyamihocyate

57.57.103

te tu khinnā vivādena tattvayuktā maharṣayaḥ/
sandhāya vākyamindreṇa prapacchuśceśvaraṃ vasum

57.57.104

//ṛṣaya ūcuḥ//
mahāprājña kathaṃ dṛṣṭastvayā yajñavidhirnṛpa/
uttānapāde prabrūhi saṃśayaṃ chindhi naḥ prabho

57.57.105

śrutvā vākyaṃ tatasteṣāmavicārya balābalam/
vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha/
yathopadiṣṭairyaṣṭavyamiti hovāca pārthivaḥ

57.57.106

yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyairatha bījaiḥ phalaistathā/
hiṃsāsvabhāvo yajñasya iti me darśayatyasau

57.57.107

yatheha saṃhitāmantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ/
dīrgheṇa tapasā yuktairdarśanaistārakādibhiḥ/
tatprāmāṇyānmayā coktaṃ tasmānmā mantumarhatha

57.57.108

yadi pramāṇaṃ tānyeva mantravākyāni vai dvijāḥ /
tadā prāvarttatā yajño hyanyathā no'nṛtaṃ vacaḥ/
evaṃ hṛtottarāste vai yuktātmānastapodhanāḥ

57.57.109

adhasva bhavanaṃ dṛṣṭvā tamarthaṃ vāgyato bhava/
mithyāvādī nṛpo yasmāt praviveśa rasātalam

57.57.110

ityuktamātre nṛpatiḥ praviveśa rasātalam/
ūrddhvacārī vasurbhūtvā rasātalacaro'bhavat

57.57.111

vasudhātalavāsī tu tena vākyena so'bhavat/
dharmāṇāṃ saṃśayacchettā rājā vasurathāgataḥ

57.57.112

tasmānna vācyamekena bahujñenāpi saṃśayaḥ/
bahūddhārasya dharmasya sūkṣmād‌dūramupāgatiḥ

57.57.113

tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyastu kenacit/
devānṛṣīnupādāya svāyambhuvamṛte manum

57.57.114

tasmānna hiṃsādharmasya dvāramuktaṃ maharṣibhiḥ/
ṛṣikoṭisahasrāṇi karmabhiḥ svairdivaṃ yayuḥ

57.57.115

tasmānna dānaṃ yajñaṃ vā praśaṃsanti maharṣayaḥ/
tucchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākamudapātraṃ tapodhanāḥ/
evaṃ dattvā vibhavataḥ svargaloke pratiṣṭhitāḥ

57.57.116

adrohaścāpyalobhaśca damo bhūtadayā tapaḥ/
brahmacaryaṃ tathā satyamanukrośaḥ kṣamā dhṛtiḥ/
sanātanasya dharmasya mūlametaddurāsadam

57.57.117

dharmamantrātmako yajñastapaścānaśanātmakam/
yajñena devānāpnoti vairāgyaṃ tapasā punaḥ

57.57.118

brāhmaṇyaṃ karmasaṃnyāsādvairāgyāt prekṣate layam/
jñānāt prāpnoti kaivalyaṃ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ

57.57.119

evaṃ vivādaḥ sumahān yajñasyāsīt pravarttane/
ṛṣīṇāṃ devatānāñca pūrvaṃ svāyambhuve'ntare

57.57.120

tataste ṛṣayo dṛṣṭvādbhutaṃ vartma balena tu/
vasorvākyamanādṛtya jagmuste vai yathāgatāḥ

57.57.121

gateṣu devasaṅgheṣu devā yajñamavāpnuyuḥ/
śrūyante hi tapaḥsiddhā brahmakṣatramayā nṛpāḥ

57.57.122

priyavratottānapādau dhruvo medhātithirvasuḥ/
sumedhā virajāścaiva śaṅkhapādraja eva ca/
prācīnabarhiḥ parjanyo havirddhānādayo nṛpāḥ

57.57.123

ete cānye ca bahavo nṛpāḥ siddhā divaṃ gatāḥ/
rājarṣayo mahāsattvā yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā

57.57.124

tasmādviśiṣyate yajñāttapaḥ sarveṣu kāraṇaiḥ/
brahmaṇā tapasā sṛṣṭa jagadviśvamidaṃ purā

57.57.125

tasmānnātyeti tadyajñaṃ tapomūlamidaṃ smṛtam/
yajñapravarttanaṃ hyevamataḥ svāyambhuve'ntare/
tataḥprabhṛti yajño'yaṃ yugaiḥ saha vyavarttata

57.57

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte yajñapravarttanaṃ nāma saptapañcāśo'dhyāyaḥ

=
śloka ५७.७० - dra. śatapatha brāhmaṇam [https://sa.wikisource.org/s/enp ५.३.१]

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc