વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 58

॥સૂત ઉવાચ ॥
અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વાપરસ્ય વિધિં પુનઃ।
તત્ર ત્રેતાયુગે ક્ષીણે દ્વાપરં પ્રતિપદ્યતે

દ્વાપરાદૌ પ્રજાનાન્તુ સિદ્ધિસ્ત્રતાયુગે તુ યા।
પરિવૃત્તે યુગે તસ્મિંસ્તતઃ સા સંપ્રણશ્યતિ

તતઃ પ્રવર્ત્તતે તાસાં પ્રજાનાં દ્વાપરે પુનઃ।
લોભોઽધૃતિર્વણિગ્યુદ્ધં તત્ત્વાનામવિનિશ્ચયઃ

તમ્ભેદશ્ચૈવ વર્ણાનાં કાર્યાણાઞ્ચા વિનિર્ણયઃ।
યજ્ઞૌષધેઃ પશોર્દણ્ડો મદો દમ્ભોઽક્ષમા બલમ્।
એષાં રજસ્તમોયુક્તા પ્રવૃત્તિર્દ્વાપરે સ્મૃતા

આદ્યે કૃતે ચ ધર્મોઽસ્તિ ત્રેતાયાં સમ્પ્રપદ્યતે।
દ્વાપરે વ્યાકુલીભૂત્વા પ્રણશ્યતિ કલૌ યુગે

વર્ણાનાં વિપરિધ્વંસઃ સંકીર્ત્ત્યતે તથાશ્રમઃ।
દ્વૈધમુત્પદ્યતે ચૈવ યુગે તસ્મિન્ શ્રુતૌ સ્મૃતૌ

દ્વૈધાત્ શ્રુતેઃ સ્મૃતેશ્ચૈવ નિશ્ચયો નાધિગમ્યતે।
અનિશ્ચયાદિગમનાદ્ધર્મતત્ત્વં નિગદ્યતે।
ધર્મતત્ત્વે તુ ભિન્નાનાં મતિભેદો ભવેન્નૃણામ્

પરસ્પરવિભિન્નૈસ્તૈર્દૃષ્ટીનાં વિભ્રમેણ ચ।
અયં ધર્મો હ્યયં નેતિ નિશ્ચયો નાભિગમ્યતે

કારણાનાઞ્ચ વકૈલ્યાત્ કારણસ્યાપ્યનિશ્ચયાત્।
મતિભેદે ચ તેષાં વૈ દૃષ્ટીનાં વિભ્રમો ભવેત્

તતો દૃષ્ટિવિભિન્નૈસ્તૈઃ કૃતં શાસ્ત્રકુલન્ત્વિદમ્।
એકો વેદશ્વતુષ્પાદસ્ત્રેતાસ્વિહ વિધીયતે

સંરોધાદાયુષશ્ચૈવ દૃશ્યતે દ્વાપરેષુ ચ ।
વેદવ્યાસૈશ્ચતુર્ધા તુ વ્યસ્યતે દ્વાપરાદિષુ

ઋષિપુત્રૈઃ પુનર્વેદા ભિદ્યન્તે દૃષ્ટિવિભ્રમૈઃ।
મન્ત્રબ્રાહ્મણવિન્યાસૈઃ સ્વરવર્ણવિપર્યયૈઃ

સંહિતા ઋગ્યજુઃસામ્નાં સંહન્યન્તે શ્રુતર્ષિભિઃ।
સામાન્યાદ્વૈકૃતાચ્ચૈવ દૃષ્ટિભિન્નૈઃ વ્કચિત્વ્કચિત્

બ્રાહ્મણં કલ્પસૂત્રાણિ મન્ત્રપ્રવચનાનિ ચ।
અન્યે તુ પ્રહિતાસ્તીર્થૈઃ કેચિત્તાન્ પ્રત્યવસ્થિતાઃ

દ્વાપરેષુ પ્રવર્ત્તન્તે ભિન્નવૃત્તાશ્રમા દ્વિજાઃ।
એકમાધ્વર્યવં પૂર્વમાસીદ્દ્વૈધં પુનસ્તતઃ

સામાન્યવિપરીતાર્થૈઃ કૃતં શાસ્ત્રકુલન્ત્વિદમ્।
આધ્વર્યવસ્ય પ્રસ્તાવૈર્બહુધા વ્યાકુલં કૃતમ્

તથૈવાથર્વઋક્સામ્નાં વિકલ્પૈશ્ચાપ્યસંક્ષયૈઃ।
વ્યાકુલં દ્વાપરે ભિન્ને ક્રિયતે ભિન્નદર્શનૈઃ

તૈષાં ભેદાઃ પ્રભેદાશ્ચ વિકલ્પૈશ્ચાપ્યસંક્ષયાઃ ।
દ્વાપરે સમ્પ્રવર્તન્તે વિનશ્યન્તિ પુનઃ કલૌ

તેષાં વિપર્યયાશ્ચૈવ ભવન્તિ દ્વાપરે પુનઃ।
અવૃષ્ટિર્મરણઞ્ચૈવ તથૈવ વ્યાધ્યુપદ્વવાઃ

વાઙ્મનઃકર્મજૈર્દુઃખૈર્નિર્વેદો જાયતે પુનઃ ।
નિર્વેદાજ્જાયતે તેષાં દુઃખમોક્ષ વિચારણા

વિચારાણાચ્ચ વૈરાગ્યં વૈરાગ્યાદ્દોપદર્શનમ્।
દોષાણાં દર્શનાચ્ચૈવ દ્વાપરે જ્ઞાનસમ્ભવઃ

તેષાઞ્ચ માનિનાં પૂર્વમાદ્યે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે।
ઉત્પદ્યન્તે હિ શાસ્ત્રાણાં દ્વાપરે પરિપન્થિનઃ

આયુર્વેદવિકલ્પાશ્ચ અઙ્ગાનાં જ્યૌતિષસ્ય ચ।
અર્થશાસ્ત્રવિકલ્પશ્ચ હેતુશાસ્ત્રવિકલ્પનમ્

સ્મૃતિશાસ્ત્રપ્રભેદાશ્ચ પ્રસ્થાનાનિ પૃથક્ પૃથક્।
દ્વાપરેષ્વભિવર્ત્તન્તે મતિભેદાસ્તથા નૃણામ્

મનસા કર્મણા વાચા કૃચ્છ્રા દ્વાર્ત્તા પ્રસિદ્ધ્યતિ।
દ્વાપરે સર્વભૂતાનાં કાયક્લેશપુરસ્કૃતા

લોભેઽધૃતિર્વણિગ્યુદ્ધં તત્ત્વાનામવિનિશ્ચયઃ।
વેદશાસ્ત્રપ્રણયનં ધર્માણાં સઙ્કરસ્તથા

દ્વાપરેષુ પ્રવર્ત્તન્તે રોગો લોભો વધસ્તથા।
વર્ણાશ્રમપરિધ્વંસાઃ કામદ્વેષૌ તથૈવ ચ

પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે દ્વે પરમાયુસ્તુથા નૃણામ્।
નિઃશેપે દ્વાપરે તસ્મિન્ તસ્ય સન્ધ્યા તુ પાદતઃ

પ્રતિષ્ઠતે ગુણૈર્હીનો ધર્મોઽસૌ દ્વાપરસ્ય તુ ।
તથૈવ સન્ધ્યાપાદેન અંશસ્તસ્યાવતિષ્ઠતે

દ્વાપરસ્ય ચ વર્ષે યા તિષ્યસ્ય તુ નિબોધત।
દ્વાપરસ્યાંશશેષે તુ પ્રતિપત્તિઃ કલેરતઃ

હિંસાસૂયાનૃતં માયા વધશ્ચૈવ તપસ્વિનામ્।
એતે સ્વભાવાસ્તિષ્યસ્ય સાધયન્તિ ચ વૈ પ્રજાઃ

એષ ધર્મઃ કૃતઃ કૃત્સ્નો ધર્મશ્ચ પરિહીયતે।
મનસા કર્મણા સ્તુત્યા વાર્ત્તા સિદ્ધ્યતિ વા ન વા

કલૌ પ્રમારકો રોગઃ સતતં ક્ષુદ્ભયાનિ વૈ।
અનાવૃષ્ટિભયં ઘોરં દર્શનઞ્ચ વિપર્યયમ્

ન પ્રમાણં સ્મૃતેરસ્તિ તિષ્યે લોકે યુગે યુગે।
ગર્ભસ્થો મ્રિયતે કશ્ચિદ્યૌવનસ્થસ્તથાપરઃ ।
સ્થાવિરે મધ્યકૌમારે મ્રિયન્તે વૈ કલૌ પ્રજાઃ

અધાર્મિકાસ્ત્વનાચારાસ્તીક્ષ્ણ કોપાલ્પતેજસઃ।
અનૃતબ્રુવશ્ચ સતતં તિષ્યે જાયન્તિ વૈ પ્રજાઃ

દુરિષ્ટૈર્દુરધીતૈશ્ચ દુરાચારૈર્દુરાગમૈઃ।
વિપ્રાણાં કર્મદોષૈસ્તૈઃ પ્રજાનાં જાયતે ભયમ્

હિંસા માયા તથેર્ષ્યા ચ ક્રોધોઽસૂયાક્ષમાનૃતમ્।
તિષ્યે ભવન્તિ જન્તૂનાં રાગો લોભશ્ચ સર્વશઃ

સંક્ષોભો જાયતેઽત્યર્થં કલિમાસાદ્ય વૈ યુગમ્।
નાધીયન્તે તદા વેદા ન યજન્તે દ્વિજાતયઃ।
ઉત્સીદન્તિ નરાશ્ચૈવ ક્ષત્રિયાઃ સવિશઃ ક્રમાત્

ક્ષુદ્રાણામન્ત્યયોનેસ્તુ સમ્બન્ધા બ્રાહ્મણૈઃ સહ।
ભવન્તીહ કલૌ તસ્મિન્ શયનાસનભોજનૈઃ

રાજાનઃ શૂદ્રભૂયિષ્ઠા પાષણ્ડાનાં પ્રવર્તકાઃ।
ભ્રૂણહત્યાઃ પ્રજાસ્તત્ર પ્રજા એવં પ્રવર્ત્તતે

આયુર્મેધા બલં રૂપં કુલઞ્ચૈવ પ્રહીયતે।
શૂદ્રાશ્ચ બ્રાહ્મણાચારાઃ શૂદ્રાચારાશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ

રાજવૃત્તે સ્થિતાશ્ચૌરાશ્ચૌરવૃત્તાશ્ચ પાર્થિવાઃ।
ભૃત્યાશ્ચ નષ્ટસુહૃદો યુગાન્તે પર્યુપસ્થિતે

અશીલિન્યોઽવ્રતાશ્ચાપિ સ્ત્રિયો મદ્યામિષપ્રિયાઃ।
માયામાત્રા ભવિષ્યન્તિ યુગાન્તે પ્રત્યુપસ્થિતે

શ્વાપદપ્રબલત્વઞ્ચ ગવાઞ્ચૈવાપ્યુપક્ષયઃ।
સાધૂનાં વિનિવૃત્તિશ્ચ વિદ્યાત્તસ્મિન્ કલૌ યુગે

તદા સૂક્ષ્મે મહોદર્કો દુર્લભો ભોગિનાં તથા।
ચતુરાશ્રમશૈથિલ્યાદ્ધર્મઃ પ્રવિચલિષ્યતિ

તદા હ્યલ્પફલા દેવી ભવેદ્ભૂમિર્મહીયસી।
શૂદ્રાસ્તપશ્ચરિષ્યન્તિ યુગાન્તે પ્રત્યુપશ્થિતે

તદા હ્યૈકાહિકો ધર્મો દ્વાપરે યશ્ચ માસિકઃ।
ત્રેતાયાં વત્સરસ્થશ્ચ એકાહાદતિરિચ્યતે

અરક્ષિતારો હર્ત્તારો બલિભાગસ્ય પાર્થિવાઃ।
યુગાન્તેષુ ભવિષ્યન્તિ સ્વરક્ષણપરાયણાઃ

અક્ષત્રિયાશ્ચ રાજાનો વિશઃ શૂદ્રોપજીવિનઃ।
શૂદ્રાભિવાદિનઃ સર્વે યુગાન્તે દ્વિજસત્તમાઃ

પતયશ્ચ ભવિષ્યન્તિ બહવોઽસ્મિન્ કલૌ યુગે।
ચિત્રવર્ષી તદા દેવો યદા સ્યાત્તુ યુગક્ષયઃ

સર્વે વાણિજકાશ્ચાપિ ભવિષ્યન્ત્યધમે યુગે।
ભૂયિષ્ઠં કૂટમાનૈશ્ચ પણ્યવિક્રીતતેજનૈઃ

કુશીલચર્યા પાષણ્ડૈર્વૃથારૂપૈઃ સમાવૃતમ્।
પુરુષાલ્પં બહુસ્ત્રીકં યુગાન્તે પર્યુપસ્થિતે

બહુયાચનકો લોકો ભવિષ્યતિ પરસ્પરમ્।
ક્રવ્યાદનઃ ક્રૂરવાક્યો નાર્જવો નાનસૂયકઃ

ન કૃતે પ્રતિકર્તા ચ ક્ષીણો લોકો ભવિષ્યતિ।
અશઙ્કા ચૈવ પતિતે તદ્યુગાન્તસ્ય લક્ષણમ્

નરશૂન્યા વસુમતી શૂન્યા ચૈવ ભવિષ્યતિ।
મણ્ડલાનિ ભવન્ત્યત્ર દેશેષુ નગરેષુ ચ

અલ્પોદકા ચાલ્પફલા ભવિષ્યતિ વસુન્ધરા।
ગોપ્તારશ્ચાપ્યગોપ્તારઃ પ્રભવિષ્યન્ત્યશાસનાઃ

હર્ત્તારઃ પરરત્નાનાં પરદારપ્રધર્ષકાઃ।
કામાત્માનો દુરાત્માનો હ્યધર્માત્ સાહસપ્રિયાઃ

અનષ્ટચેતનાઃ પુંસો મુક્તકેશાસ્તુ ચૂલિકાઃ।
ઊનષોડશવર્ષાશ્ચ પ્રજાયન્તે યુગક્ષયે

શુક્લદન્તા જિતાક્ષાશ્ચ મુણ્ડાઃ કાષાયવાસસઃ।
શૂદ્રા ધર્મઞ્ચરિષ્યન્તિ યુગાન્તે પર્યુપસ્થિતે

સસ્યચૌરા ભવિષ્યંતિ તથા ચૈલાભિમર્શનાઃ।
ચૌરાશ્ચૌરસ્ય હર્ત્તારો હન્તુર્હર્ત્તાર એવ વ

જ્ઞાનકર્મણ્યુપરતે લોકે નિષ્ક્રિયતાઙ્ગતે ।
કીટમૂષિકસર્પાશ્ચ ધર્ષયિષ્યન્તિ માનવાન્

સુભિક્ષં ક્ષેમમારોગ્યં સામર્થ્યં દુર્લભં ભવેત્।
કૌશિકાઃ પ્રતિવત્સ્યન્તિ દેશાન્ ક્ષુદ્ભયપીડિતાન્

દુઃખેનાભિપ્લુતાનાઞ્ચ પરમાયુઃ શતં ભવેત્।
દૃશ્યન્તે ન ચ દૃશ્યન્તે વેદાઃ કલિયુગેઽખિલાઃ

ઉત્સીદન્તિ તથા યજ્ઞાઃ કેવલા ધર્મપીડિતાઃ।
કષાયિણશ્ચ નિર્ગ્રન્થાસ્તથા કાપાલિનશ્ચ હ

વેદવિક્રયિણશ્ચાન્યે તીર્થવિક્રયિણોઽપરે ।
વર્ણાશ્રમાણાં યે ચાન્યે પાષણ્ડાઃ પરિપન્થિનઃ

ઉત્પદ્યન્તે તથા તે વૈ સંપ્રાપ્તે તુ કલૌ યુગે।
નાધીયન્તે તદા વેદાઃ શૂદ્રા ધર્માર્થકોવિદાઃ

યજન્તે નાશ્વમેધેન રાજાનઃ શૂદ્રયોનયઃ।
સ્ત્રીવધં ગોવધં કૃત્વા હત્વા ચૈવ પરસ્પરમ્।
ઉપહન્યુસ્તદાન્યોન્યં સાધયન્તિ તથા પ્રજાઃ

દુઃખપ્રચારતોઽલ્પાયુર્દેશોત્સાદઃ સરોગતા।
મોહો ગ્લાનિસ્તથાસૌખ્યં તમોવૃત્તં કલૌ સ્મૃતમ્

પ્રજા તુ ભ્રૂણહત્યાયામથ વૈ સમ્પ્રવર્ત્તતે।
તસ્માદાયુર્બલં રૂપં કલિં પ્રાપ્ય પ્રહીયતે।
દુઃખેનાભિપ્લુતાનાં વૈ પરમાયુઃ શતં નૃણામ્

દૃશ્યન્તે નાભિદૃશ્યન્તે વેદાઃ કલિયુગેઽખિલાઃ।
ઉત્સીદન્તે તદા યજ્ઞાઃ કોવલા ધર્મપીડિતાઃ

તદા ત્વલ્પેન કાલેન સિદ્ધિં યાસ્યન્તિ માનવાઃ।
ધન્યા ધર્મઞ્ચરિષ્યન્તિ યુગાન્તે દ્વિજસત્તમાઃ

શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં ધર્મં યે ચરન્ત્યનસૂયકાઃ.
ત્રેતાયાં વાર્ષિકો ધર્મો દ્વાપરે માસિકઃ સ્મૃતઃ।
યથાશક્તિં ચરન્ પ્રાજ્ઞસ્તદહ્ના પ્રાપ્રુયાત્ કલૌ

એષા કલિયુગેઽવસ્થા સન્ધ્યાંશન્તુ નિબોધ મે ।
યુગે યુગે તુ હીયન્તે ત્રીંસ્ત્રીન્ પાદાંશ્ચ સિદ્ધયઃ

યુગસ્વભાવાત્સન્ધ્યાસ્તુ તિષ્ઠન્તીમાસ્તુ પાદશઃ।
સન્ધ્યાસ્વભાવાચ્ચાંશેષુ પાદશસ્તે પ્રતિષ્ઠિતાઃ

એવં સન્ધ્યાંશકે કાલે સમ્પ્રાપ્તે તુ યુગાન્તિકે।
તેષાં શાસ્તા હ્યસાધૂનાં ભૃગૂણાં નિધનોત્થિતઃ

ગોત્રેણ વૈ ચન્દ્રમસો નામ્ના પ્રમિતિરુચ્યતે।
માધવસ્ય તુ સોંશેન પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે

સમાઃ સ વિંશતિં પૂર્ણાઃ પર્યટન્ વૈ વસુન્ધરામ્।
આચકર્ષ સ વૈ સેનાં સવાજિરથકુઞ્જરામ્

પ્રગૃહીતાયુધૈર્વિપ્રૈઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ।
સ તદા તૈઃ પરિવૃતો મ્લેચ્છાન્ હન્તિ સહસ્રશઃ

સ હત્વા સર્વગશ્ચૈવ રાજ્ઞસ્તાન્ શૂદ્રયોનિજાત્।
પાષણ્ડાન્ સ તતઃ સર્વાન્નિઃશેષાન્ કૃતવાન્ પ્રભુઃ

નાત્યર્થં ધાર્મિકા યે ચ તાન્ સર્વાન્ હન્તિ સર્વશઃ।
વર્ણવ્યત્યાસજાતાંશ્ચ યે ચ તાનુપજીવિનઃ

ઉદીચ્યાન્મધ્યદેશાંશ્ચ પાર્વતીયાંસ્તથૈવ ચ।
પ્રાચ્યાન્ પ્રતીચ્યાંશ્ચ તથા વિન્ધ્યપૃષ્ઠાપરાન્તિકાન્

તથૈવ દાક્ષિણાત્યાંશ્ચ દ્રવિડાન્ સિંહલૈઃ સહ।
ગાન્દારાન્ પારદાંશ્ચૈવ પહ્નવાન્ યવનાંસ્તથા

તુષારાન્ વર્વરાંશ્ચીનાન્ શૂલિકાન્ દરદાન્ ખસાન્।
લમ્પાકાન્થ કેતાંશ્ચ કિરાતાનાઞ્ચ જાતયઃ

પ્રવૃત્તચક્રો બલવાન્ મ્લેચ્છાનામન્તકૃદ્વિભુઃ।
અધૃષ્યઃ સર્વભૂતાનાં ચચારાથ વસુન્ધરામ્

માધવસ્ય તુ સોંશેન દેવસ્ય હિ વિજજ્ઞિવાન્ ।
પૂર્વજન્મવિધિજ્ઞૈશ્ચ પ્રમિતિર્નામ વીર્યવાન્

ગોત્રેણ વૈ ચન્દ્રમસઃ પૂર્વે કલિયુગે પ્રભુઃ।
દ્વાત્રિંશેઽભ્યુદિતે વર્ષે પ્રક્રાન્તે વિંશતિં સમાઃ

વિનિઘ્નન્ સર્વભૂતાનિ માનવાનિ સહસ્રશઃ।
કૃત્વા વીર્યાવશેષાન્તુ પૃથ્વીં ઱ઊઢેન કર્મણા ।
પરસ્પરનિમિત્તેન કોપેનાકસ્મિકેન તુ

સ સાધયિત્વા વૃષલાન્ પ્રાયશસ્તાનધાર્મિકાન્ ।
ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે નિષ્ઠાં પ્રાપ્તઃ સહાનુગઃ

તતો વ્યતીતે તસ્મિંસ્તુ અમાત્યે સત્યસૈનિકે।
ઉત્સાદ્ય પાર્થિવાન્ સર્વાન્ મ્લેચ્છાંશ્ચૈવ સહસ્રશઃ

તત્ર સન્ધ્યાંશકે કાલે સમ્પ્રાપ્તે તુ યુગાન્તિકે।
સ્થિતાસ્વલ્પાવશિષ્ટાસુ પ્રજાસ્વિહ વ્કચિત્ વ્કચિત્

અપ્રગ્રહાસ્તતસ્તા વૈ લોકચેષ્ટાસ્તુ વૃન્દશઃ।
ઉપહિંસન્તિ ચાન્યોન્યં પ્રપદ્યન્તે પરસ્પરમ્

અરાજકે યુગવશાત્ સંશયે સમુપસ્થિતે।
પ્રજાસ્તા વૈ તતઃ સર્વાઃ પરસ્પરભયાર્દિતાઃ

વ્યાકુલાશ્ચ પરિશ્રાન્તાસ્ત્યક્ત્વા દારાન્ ગૃહાણિ ચ।
સ્વાન્ પ્રાણાન્ સમવેક્ષન્તો નિષ્ઠાં પ્રાપ્તાઃ સુદુઃખિતાઃ

નષ્ટે શ્રૌતે સ્મૃતે ધર્મે પરસ્પરહતાસ્તદા।
નિર્મર્યાદા નિરાક્રન્દા નિઃસ્નેહા નિરપત્રપાઃ

નષ્ટે વર્પે પ્રતિહતા હ્રસ્વકાઃ પઞ્જવિંશકાઃ।
હિત્વા દારાંશ્ચ પુત્રાંશ્ચ વિષાદવ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ

અનાવૃષ્ટિહતાશ્ચૈવ વાર્ત્તામુત્સૃજ્ય દુઃખિતાઃ।
પ્રત્યન્તાંસ્તાન્નિપેવન્તે હિત્વા જનપદાન્ સ્વકાન્

સરિતઃ સાગરાન્ કૂપાન્ સેવન્તે પર્વતાંસ્તદા।
મધુમાંસૈર્મૂલફલૈર્વર્ત્તયન્તિ સુદુઃખિતાઃ

ચીરવસ્ત્રાજિનધરા નિષ્પત્રા નિષ્પરિગ્રહાઃ।
વર્ણાશ્રમપરિભ્રષ્ટાઃ સઙ્કરં ઘોરમાસ્થિતાઃ

એતાઃ કાષ્ઠામનુપ્રાપ્તા અલ્પશેષાસ્તથા પ્રજાઃ ।
જરાવ્યાધિક્ષુધાવિષ્ટા દુઃખાન્નિર્વેદમાગમન્

વિચારણન્તુ નિર્વેદાત્ સામ્યાવસ્થા વિચારણાત્।
સામ્યાવસ્થાસુ સમ્બોધઃ સમ્બોધાદ્ધર્મશીલતા

તાસુપગમયુક્તાસુ કલિશિષ્ટાસુ વૈ સ્વયમ્।
અહોરાત્રં તદા તાસાં યુગન્તુ પરિવર્ત્તતે

ચિત્તસમ્મોહનં કૃત્વા તાસાન્તૈઃ સપ્તમન્તુ તત્।
ભાવિનોઽર્થસ્ય ચ બલાત્તતઃ કૃતમવર્તત

પ્રવૃત્તે તુ પુનસ્તસ્મિંસ્તતઃ કૃતયુગે તુ વૈ।
ઉત્પન્નાઃ કલિશિષ્ટાસ્તુ કાર્તયુગ્યઃ પ્રજામ્તદા

તિષ્ઠન્તિ ચેહ યે સિદ્ધાઃ સુદૃષ્ટા વિચરન્તિ ચ।
સદા સપ્તર્ષયશ્ચૈવ તત્ર તે ચ વ્યવસ્થિતાઃ

બ્રહ્મક્ષત્રવિશઃ શૂદ્રા બીજાર્થં યે સ્મૃતા ઇહ।
કલિજૈઃ સહ તે સર્વે નિર્વિશેષાસ્તદાભવન્

તેષાં સપ્તર્ષયો ધર્મ કથયન્તીતરેષુ ચ ।
વર્ણા શ્રમાચારયુક્તઃ શ્રૌતઃ સ્માર્તો દ્વિધા તુ સઃ

તતસ્તેષુ ક્રિયાવત્સુ વર્ત્તન્તે વૈ પ્રજાઃ કૃતે ।
શ્રૌતઃ સ્માર્ત્તઃ કૃતાનાન્તુ ધર્મઃ સપ્તર્ષિદર્શિતઃ

તાસુ ધર્મવ્યવસ્તાર્થં તિષ્ઠન્તીહાયુગક્ષયાત્ ।
મન્વન્તરાધિકારેષુ તિષ્ઠન્તિ મુનયસ્તુ વૈ

યથા દાવપ્રદગ્ધેષુ તૃણેષ્વિહ તપે ઋતૌ ।
નવાનાં પ્રથમં દૃષ્ટસ્તેષાં મૂલે તુ સમ્ભવઃ

એવં યુગાદ્યુગસ્તેહ સન્તાનસ્તુ પરસ્પરમ્ ।
વર્ત્તતે હ્યવ્યવચ્છેદાદ્યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ

સુખમાયુર્બલં રૂપં ધર્માર્થૌ કામ એવ ચ ।
યુગેષ્વેતાનિ હીયન્તે ત્રીણિ પાદક્રમેણ તુ

સસન્ધ્યંશેષુ હીયન્તે યુગાનાં ધર્મસિદ્ધયઃ।
ઇત્યેષ પ્રતિસન્ધિર્વઃ કીર્ત્તિતસ્તુ મયા દ્વિજાઃ

ચતુર્યુગાનાં સર્વેષામેતેનૈવ પ્રસાધનમ્ ॥
એષા ચતુર્યુગાવૃત્તિરાસહસ્રાત્ પ્રવર્ત્તતે

બ્રહ્મણસ્તદહઃ પ્રોક્તં રાત્રિશ્ચ તાવતી સ્મૃતા ।
અત્રાર્જવં જડીભાવો ભૂતાનામાયુગક્ષયાત્

એતદેવ તુ સર્વેષાં યુગાનાં લક્ષણં સ્મૃતમ્।
એષા ચતુર્યુગાનાન્તુ ગણના હ્યેકસપ્તતિઃ।
ક્રમેણ પરિવૃત્તા તુ મનોરન્તરમુચ્યતે

ચતુર્યુગે તથૈકસ્મિન્ ભવતીહ યથાશ્રુતમ્।
તથા ચાન્યેષુ ભવતિ પુનસ્તદ્વૈ યથાક્રમમ્

સર્ગે સર્ગે યથા ભેદા ઉત્પદ્યન્તે તથૈવ તુ ।
પઞ્ચવિંશત્પરિમિતા ન ન્યૂના નાધિકાસ્તથા

તથા કલ્પયુગૈઃ સાર્દ્ધં ભવન્તિ સમલક્ષણાઃ।
મન્વન્તરાણાં સર્વેષામેતદેવ તુ લક્ષણમ્

તથા યુગાનાં પરિવર્ત્તનાનિ ચિરપ્રવૃત્તાનિ યુગસ્વભવાત્ ।
તથા ન સન્તિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવર્ત્તમાનઃ

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં યુગાનાં વૈ સમાસતઃ।
અતીતાનાગતાનાં વૈ સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ

અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્ક્કઃ કાર્યો વિજાનતા।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ।
વ્યાખ્યાતાનિ વિજાનીદ્વં કલ્પે કલ્પેન ચૈવ હિ

અસ્યાભિમાનિનઃ સર્વે નામરૂપૈર્ભવન્ત્યુત।
દેવા હ્યષ્ટવિધા યે ચ ઇહ મન્વન્તરેશ્વરાઃ

ઋષયો મનવશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યાઃ પ્રયોજનૈઃ।
એવં વર્ણાશ્રમાણાન્તુ પ્રવિભાગો યુગે યુગે

યુગસ્વભાવાચ્ચ તથા વિધત્તે વૈ સદા પ્રભુઃ ।
વર્ણાશ્રમવિભાગશ્ચ યુગાનિ યુગસિદ્ધયે

અનુષઙ્ગઃ સમાખ્યાતઃ સૃષ્ટિસર્ગન્નિબોધત।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ સ્થિતિં વક્ષ્યે યુગેષ્વિહ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ચતુર્યુગાખ્યાનં નામાષ્ટપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ