વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 57

॥ઋષય ઊચુઃ ॥
ચતુર્યુગાનિ યાન્યાસન્ પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।
તેષાં નિસર્ગં તત્ત્વઞ્ચ શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરાત્

॥સૂત ઉવાચ॥
પૃથિવ્યાદિપ્રસઙ્ગેન યન્મયા પ્રાગુદાહૃતમ્।
તેષાઞ્ચતુર્યુગં હ્યેતત્ પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધત

સઙ્ખ્યયેહ પ્રસઙ્ખ્યાય વિસ્તારાચ્ચૈવ સર્વશઃ।
યુગઞ્ચ યુગભેદઞ્ચ યુગધર્મન્તથૈવ ચ

યુગસન્ધ્યંશકઞ્ચૈવ યુગસન્ધાનમેવ ચ।
ષટ્‌પ્રકારયુગાખ્યાનાં પ્રવક્ષ્યામીહ તત્ત્વતઃ

લૌકિકેન પ્રમાણેન વિબુદ્ધોઽબ્દસ્તુ માનુષઃ।
તેનાબ્દેન પ્રસઙ્ખ્યાય વક્ષ્યામીહ ચતુર્યુગમ્ ॥ ૫૭.૫ .
નિમેષકાલઃ કાષ્ઠા ચ કલાશ્ચાપિ મુહૂર્ત્તકાઃ।
નિમેષકાલતુલ્યં હિ વિદ્યાલ્લઘ્વક્ષરઞ્ચયત્

કાષ્ઠા નિમેષા દશ પઞ્ચ ચૈવ ત્રિંશચ્ચ કાષ્ઠા ગણયેત્ કલાસ્તાઃ।
ત્રિંશત્ કલાશ્ચૈવ ભવેન્મુહૂર્ત્તાસ્તત્ર્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે

અહોરાત્રે વિભજતે સૂર્યો માનુષદૈવિકે।
તત્રાહઃ કર્મચેષ્ટાયાં રાત્રિઃ સ્વપ્નાય કલ્પ્યતે

પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ।
કૃષ્ણ પક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી

ત્રિંશચ્ચ માનુષા માસાઃ પિત્ર્યો માસશ્ચ સ સ્મૃતઃ।
શતાનિ ત્રીણિ માસાનાં ષષ્ટયા ચાપ્યધિકાનિ વૈ।
પિત્ર્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ વિભાવ્યતે

માનુષેણૈવ માનેન વર્ષાણાં યચ્છતં ભવેત્ ।
પિદૄણાં ત્રીણિ વર્ષાણિ સઙ્ખયાતાનીહ તાનિ વૈ।
ચત્વાર શ્ચાધિકા માસાઃ પિત્રે ચૈવેહ કીર્ત્તિતાઃ

લોકિકેનૈવ માનેન અબ્દો યો માનુષઃ સ્મૃતઃ।
એતદ્દિવ્યમહોરાત્રં શાસ્ત્રેઽસ્મિન્ નિશ્વયો મતઃ

દિવ્યે રાત્ર્યહની વર્ષં પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ ।
અહસ્તત્રોદગયનં રાત્રિઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયનમ્

યે તે રાત્ર્યહની દિવ્યે પ્રસઙ્ખયાતે તયોઃ પુનઃ।
ત્રિંશચ્ચ તાનિ વર્ષાણિ દિવ્યો માસસ્તુ સ સ્મૃતઃ

માનુષઞ્ચ શતં વિદ્ધિ દિવ્યમાસાસ્ત્રયસ્તુ તે।
દશ ચૈવ તથાહાનિ દિવ્યો હ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ

ત્રીણિ પર્ષશતાન્યેવ ષષ્ટિવર્ષાણિ યાનિ ચ।
દિવ્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ પ્રકીર્ત્તિતઃ

ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ માનુષેણ પ્રમાણતઃ।
ત્રિંશદ્યાનિ તુ વર્ષાણિ મતઃ સપ્તર્ષિવત્સરઃ

નવ યાનિ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ ।
અન્યાનિ નવતિશ્ચૈવ ક્રૌઞ્ચઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ

ષટ્‌ત્રિંશત્તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ ।
વર્ષાણાન્તુ શતં જ્ઞેયં દિવ્યો હ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ

ત્રીણ્યેવ નિયુતાન્યેવ વર્ષાણાં માનુષાણિ ચ।
ષષ્ટિશ્ચૈવ સહસ્રાણિ સઙ્ખ્યાતાનિ તુ સઙ્ખ્યયા।
દિવ્યવર્ષસહસ્રન્તુ પ્રાહુઃ સઙ્ખ્યાવિદો જનાઃ

ઇત્યેવમૃષિભિર્ગીતં દિવ્યયા સઙ્ખ્યયાન્વિતમ્।
દિવ્યેનૈવ પ્રમાણેન યુગસઙ્કચાપ્રકલ્પનમ્

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ કવયો વિદુઃ।
પૂર્વં કૃતયુગં નામ તતસ્ત્રેતા વિધીયતે।
દ્વાપરશ્ચ કલિ શ્ચૈવ યુગાન્યેતાનિ કલ્પયેત્

ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાન્તુ કૃતં યુગમ્।
તત્ર તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ

ઇત રાસુ ચ સન્ધ્યાસુ સન્ધ્યાંશેષુ ચ વૈ ત્રિષુ ।
એકાપાયેન વર્ત્તન્તે સહસ્રાણિ શતાનિ ચ

ત્રેતા ત્રીણિ સહસ્રાણિ સઙ્ખ્યૈવ પરિકીર્ત્યતે।
તસ્યાસ્તુ ત્રિશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ

દ્વાપરં દ્વે સહસ્રે તુ યુગમાહુર્મનીષિણઃ ।
તસ્યાપિ દ્વિશતી સન્ધ્યા સન્ધયાંશઃ સન્ધ્યયા સમઃ

કલિં વર્ષસહસ્રન્તુ યુગમાહુર્મનીષિણઃ।
તસ્યાપ્યેકશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યયા સમઃ

એષા દ્વાદશસાહસ્રી યુગાખ્યા પરિકીર્ત્તિતા।
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરઞ્ચ કલિશ્ચૈવ ચતુષ્ટયમ્

અત્ર સંવત્સરાઃ સૃષ્ટા માનુષેણ પ્રમાણતઃ।
કૃતસ્ય તાવદ્વક્ષ્યામિ વર્ષાણાં તત્પ્રમાણતઃ

સહસ્રાણાં શતાન્યત્ર ચતુર્દશ તુ સઙ્ખ્યયા।
ચત્વારિંશત્ સહસ્રાણિ કલિકાલયુગસ્ય તુ

એવં સઙ્‌ખ્યાતકાલશ્ચ કાલેષ્વિહ વિશેષતઃ।
એવં ચતુર્યુગઃ કાલો વિના સન્ધ્યાંશકૈઃ સ્મૃતઃ

ચત્વારિંશત્ર્ત્રીણિ ચૈવ નિયુતાનિ ચ સઙ્ખ્યયા ।
વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ સસન્ધ્યાંશશ્ચતુર્યુગઃ

એવં ચતુર્યુગાખ્યા તુ સાધિકા હ્યેકસપ્તતિઃ।
કૃતત્રેતાદિયુક્તા સા મનોરન્તરમુચ્યતે

મન્વન્તરસ્ય સઙ્ખ્યા તુ વર્ષાગ્રેણ નિબોધત।
ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ વર્ષાણાં માનુષેણ પ્રકીર્તિતાઃ

સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાન્યધિકાનિ તુ।
વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલોઽયં સાધિકાં વિના

મન્વન્તરસ્ય સઙ્ખ્યૈષા સઙ્ખ્યાવિદ્ભિર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતા।
મન્વન્તરસ્ય કાલોઽયં યુગૈઃ સાર્દ્ધં પ્રકીર્તિતઃ

ચતુઃ સહસ્રયુક્તં વૈ પ્રથમન્તત્ કૃતં યુગમ્।
ત્રેતાવશિષ્ટં વક્ષ્યામિ દ્વાપરં કલિમેવ ચ

યુગપત્સમવેતાર્થો દ્વિધા વક્તું ન શક્યતે।
ક્રમાગતં મયા હ્યેતત્તુભ્યં પ્રોક્તં યુગદ્વયમ્।
ઋષિવંશપ્રસઙ્ગેન વ્યાકુલત્વાત્તથૈવ ચ

તત્ર ત્રેતાયુગસ્યાદૌ મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચ તે।
શ્રૌતં સ્માર્ત્તઞ્ચ ધર્મઞ્ચ બ્રહ્મણા ચ પ્રચોદિતમ્

દારાગ્નિહોત્રસંયોગમૃગ્યજુઃ સામસંજ્ઞિતમ્।
ઇત્યાદિલક્ષણં શ્રૌતં ધર્મં સપ્તર્ષયોઽબ્રુવન્

પરસ્પરાગતં ધર્મં સ્માર્ત્તઞ્ચાચારલક્ષણમ્।
વર્ણાશ્રમાચારયુતં મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્

સત્યેન બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન તપસા ચ વૈ।
તેષાં સુતપ્તતપસામાર્ષેયેણ ક્રમેણ તુ

સપ્તર્ષીણાં મનોશ્ચૈવ આદ્યે ત્રેતાયુગસ્ય તુ ।
અબુદ્ધિપૂર્વકં તેષામક્રિયાપૂર્વમેવ ચ

અભિવ્યક્તાસ્તુ તે મન્ત્રાસ્તારકાદ્યૈર્નિદર્શનૈઃ।
આદિકલ્પે તુ દેવાનાં પ્રાદુર્ભૂતાસ્તુ તે સ્વયમ્

પ્રણાશે ત્વથ સિદ્ધીનામપ્યાસાઞ્ચ પ્રવર્ત્તનમ્।
આસન્ મન્ત્રા વ્યતીતેષુ યે કલ્પેષુ સહસ્રશઃ।
તેમન્ત્રા વૈ પુનસ્તેષાં પ્રતિભાસસમુત્થિતાઃ

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ મન્ત્રાશ્ચાથર્વણાનિ ચ।
સપ્તર્ષિભિસ્તુ તે પ્રોક્તાઃ સ્માર્તં ધર્મં મનુર્જગૌ

ત્રેતાદૌ સંહિતા વેદાઃ કેવલા ધર્મશેષતઃ।
સંરોધાદાયુષશ્ચૈવ વ્યસ્યન્તે દ્વાપરેષુ તે

ઋષયસ્તપસા દેવાઃ કલૌ ચ દ્વાપરેષુ વૈ।
અનાદિનિધના દિવ્યાઃ પૂર્વં સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા

સધર્માઃ સપ્રજાઃ સાઙ્ગા યથાધર્મં યુગે યુગે।
વિક્રીડન્તે સમાનાર્થા વેદવાદા યથાયુગમ્

આરમ્ભયજ્ઞા ક્ષત્રસ્ય હવિર્યજ્ઞા વિશામ્પતેઃ।
પરિચાર યજ્ઞાઃ શૂદ્રાસ્તુ જપયજ્ઞા દ્વિજોત્તમાઃ

તથા પ્રમુદિતા વર્ણાસ્ત્રેતાયાં ધર્મપાલિતાઃ।
ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તઃ સમૃદ્ધાઃ સુખિનસ્તથા

બ્રાહ્મણાનનુવર્ત્તન્તે ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયાન્ વિશઃ।
વૈશ્યાનુવર્તિનઃ શૂદ્રાઃ પરસ્પરમનુવ્રતાઃ

શુભાઃ પ્રવૃત્તયસ્તેષાં ધર્મા વર્ણાશ્રમાસ્તથા।
સઙ્કલ્પિતેન મનસા વાચોક્તેન સ્વસર્મણા।
ત્રેતાયુગે ત્વવિકલઃ કર્મ્મારમ્ભઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ

આયુર્મેધા બલં રૂપમારોગ્યં ધર્મશીલતા।
સર્વસાધારણા હ્યેતે ત્રેતાયાં વૈ ભવન્ત્યુત

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં તેષાં બ્રહ્મા તથાકરોત્ ।
પુનઃ પ્રજાસ્તુ તા મોહાત્તાન્ ધર્માન્ન હ્યપાલયન્

પરસ્પરવિરોધેન મનુન્તાઃ પુનરન્વયુઃ।
મનુઃ સ્વાયમ્ભુવો દૃષ્ટ્વા યાથાતથ્યં પ્રજાપતિઃ

ધાતા તુ શતરૂપાયાઃ પુમાન્ સ ઉદપાદયત્।
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રધમન્તૌ મહીપતી

તતઃ પ્રભૃતિ રાજાન ઉત્પન્ના દણ્ડધારિણઃ।
પ્રજાનાં રઞ્જનાચ્ચૈવ રાજાનસ્ત્વભવન્નૃષાઃ

પ્રચ્છન્નપાપા યે જેતુમશક્યા મનુજા ભુવિ।
ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય તેષાં શાસ્ત્રે તપો મયા

વર્ણાનાં પ્રવિભાગાશ્ચ ત્રેતાયાં સંપ્રકીર્તિતાઃ।
સંહિતાશ્ચ તતો મન્ત્રા ઋષભિર્બ્રહ્મણૈસ્તુ તે

યજ્ઞઃ પ્રવર્તિતશ્ચૈવ તદા હ્યેવન્તુ દૈવતૈઃ।
યામૈઃ શુક્લૈર્જપૈશ્ચૈવ સર્વસમ્ભારસંવૃતૈઃ

સાર્દ્ધં વિશ્વભુજા ચૈવ દેવેન્દ્રેણ મહૌજસા।
સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે દેવૈર્યજ્ઞાસ્તે પ્રાક્ પ્રવર્તિતાઃ

સત્યં જપસ્તપો દાનં ત્રેતાયાં ધર્મ ઉચ્યતે।
ક્રિયા ધર્મશ્ચ હ્રસતે સત્યધર્મઃ પ્રવર્ત્તતે

પ્રજાયન્તે તતઃ શૂરા આયુષ્મન્તો મહાબલાઃ।
ન્યસ્તદણ્ડમહાભાગા યજ્વાનો બ્રહ્મવાદિનઃ

પદ્મ પત્રાયતાક્ષાશ્ચ પૃથૂરસ્કાઃ સુસંહિતાઃ।
સિંહાન્તકા મહાસત્ત્વા મત્તમાતઙ્ગગામિનઃ

મહાધનુર્દ્ધરાશ્ચૈવ ત્રેતાયાં ચક્રવર્તિનઃ।
સર્વલક્ષણસમ્પન્ના ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલાઃ

ન્યગ્રોધૌ તૌ સ્મૃતૌ બાહૂ વ્યામો ન્યગ્રોધ ઉચ્યતે।
વામેનૈવોચ્છ્રયાદ્યસ્ય સમ ઊર્દ્ધ્વન્તુ દેહિનઃ।
સમુચ્છ્રયઃ પરીણાહો જ્ઞેયો ન્યગ્રોધમણ્ડલઃ

ચક્રં રથો મણિર્ભાર્યા નિધિરશ્ચાગજાસ્તથા।
સપ્તાતિશયરત્નાનિ સર્વેષાઞ્ચક્રવર્ત્તિનામ્

ચક્રં રથો મણિઃ ખડ્ગં ધનૂરત્નઞ્ચ પઞ્ચમમ્।
કેતુર્નિધિશ્ચ સપ્તૈતે પ્રાણહીનાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ભાર્યા પુરોહિતશ્ચૈવ સેનાની રથકૃચ્ચ યઃ।
મન્ત્ર્યશ્વઃ કલભશ્ચૈવ પ્રાણિનઃ સમ્પ્રકીર્ત્તિતાઃ

રત્નાન્યેતાનિ દિવ્યાનિ સંસિદ્ધાનિ મહાત્મનામ્।
ચતુર્દશ વિધેયાનિ સર્વેષાં ચક્રવાર્તિનામ્

વિષ્ણોરંશેન જાયન્તે પૃથિવ્યાં ચક્રવર્ત્તિનઃ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષુ વૈ

ભૂતભવ્યાનિ યાનીહ વર્ત્તમાનાનિ યાનિ ચ।
ત્રેતાયુગાદિકેષ્વત્ર જાયન્તે ચક્રવર્ત્તિનઃ

ભદ્રાણીમાનિ તેષાં વૈ ભવન્તીહ મહીક્ષિતામ્।
અદ્ભુતાનિ ચ ચત્વારિ બલં ધર્મઃ સુખં ધનમ્

અન્યોન્યસ્યાવિરોધેન પ્રાપ્યન્તે વૈ નૃપૈઃ સમમ્।
અર્થો ધર્મશ્ચ કામશ્ચ યશો વિજય એવ ચ

ઐશ્વર્યેણાણિમાદ્યેન પ્રભુશક્ત્યા તથૈવ ચ।
અન્યેન તપસા ચૈવ ઋષીનભિભવન્તિ ચ।
બલેન તપસા ચૈવ દેવદાનવામાનુષાન્

લક્ષણૈશ્ચાપિ જાયન્તે શરીરસ્થૈરમાનુષૈઃ।
કેશસ્થિતા લલાટોર્ણા જિહ્વા ચાસ્યપ્રમાર્જની।
તામ્રપ્રભોષ્ઠદન્તોષ્ઠાઃ શ્રીવત્સાશ્ચોર્દ્ધ્વરોમશાઃ

આજાનુબાહનશ્ચૈવ જાલહસ્તા વૃષાઙ્કિતાઃ।
ન્યગ્રોધપરિણાહાશ્ચ સિંહસ્કન્ધાઃ સુમેહનાઃ ।
ગજેન્દ્રગતયશ્ચૈવ મહાહનવ એવ ચ

પાદયોશ્ચક્રમત્સ્યૌ તુ શઙ્ખપદ્મૌ તુ હસ્તયોઃ।
પઞ્ચાશીતિસહસ્રાણિ તે ભવન્ત્યજરા નૃપાઃ

અસઙ્ગા ગતયસ્તેષાં ચતસ્રશ્ચક્રવર્ત્તિનામ્।
અન્તરિક્ષે સમુદ્રે ચ પાતાલે પર્વતેષુ ચ

ઇજ્યા દાનં તપઃ સત્યં ત્રેતાયાં ધર્મ ઉચ્યતે ।
તદા પ્રવર્ત્તતે ધર્મો વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ

મર્યાદાસ્થાપનાર્થં ચ દણ્ડનીતિઃ પ્રવર્ત્તતે ।
હૃષ્ટપુષ્ટાઃ પ્રજાઃ સર્વા હ્યરોગાઃ પૂર્ણમાનસાઃ

એકો વેદશ્ચતુષ્પાદસ્ત્રેતાયુગવિધૌ સ્મૃતઃ।
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ તદા જીવન્તિ માનવાઃ

પુત્રપૌત્રસમાકીર્ણા મ્રિયન્તે ચ ક્રમેણ તુ ।
એષ ત્રેતાયુગે ધર્મસ્ત્રેતાસન્ધૌ નિબોધત

ત્રેતાયુગ સ્વભાવસ્તુ સન્ધ્યાપાદેવ વર્ત્તતે ।
સન્ધ્યાયાં વૈ સ્વભાવસ્તુ યુગપાદેન તિષ્ઠતિ

॥શાંશપાયન ઉવાચ॥
કથં ત્રેતાયુગમુખે યજ્ઞસ્યાસીત્પ્રવર્તનમ્।
પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવે સર્ગે યથાવત્તદ્બ્રવીહિ મે

અન્તર્હિતાયાં સન્ધ્યાયાં સાર્દ્ધં કૃતયુગેન વૈ।
કલાખ્યાયાં પ્રવૃત્તાયાં પ્રાપ્તે ત્રેતાયુગે તદા।
વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં કૃતવન્તશ્ચ વૈ પુનઃ

સમ્ભારાંસ્તાં શ્ચ સમ્ભૃત્ય કથં યત્રઃ પ્રવર્તિતઃ।
એતચ્છ્રુત્વાબ્રવીત્સૂતઃ શ્રૂયતાં શાંશપાયન

ઇયથા ત્રેતાયુગમુખે યજ્ઞસ્યાસીત્પ્રવર્તનમ્।
ઓષધીષુ ચ જાતાસુ પ્રવૃત્તે વૃષ્ટિસર્જને।
પ્રતિષ્ઠિતાયાં વાર્તાયાં ગૃહાશ્રમપુરેષુ ચ

વર્ણાશ્રમ વ્યવસ્થાનં કૃત્વા મન્ત્રાંશ્ચ સંહિતામ્।
મન્ત્રાન્ સંયોજયિત્વાથ ઇહામુત્રેષુ કર્મસુ

તથા વિશ્વમુગિન્દ્રસ્તુ યજ્ઞં પ્રાવર્તયત્તદા।
દૈવતૈઃ સહિતઃ સર્વૈઃ સર્વસમ્ભારસમ્ભૃતમ્

અથાશ્વમેધે વિતતે સમાજગ્મુર્મહર્ષયઃ।
યજન્તે પશુભિર્મેધ્યૈર્હુત્વા સર્વે સમાગતાઃ

કર્મવ્યગ્રેષુ ઋત્વિક્ષુ સતતે યજ્ઞકર્મણિ।
સમ્પ્રગીતેષુ તેષ્વેવમાગમેષ્વથ સત્વરમ્

પરિક્રાન્તેષુ લઘુષુ અધ્વર્યુવૃષભેષુ ચ।
આલબ્ધેષુ ચ મેધ્યેષુ તથા પશુગણેષુ વૈ

હવિષ્યગ્નૌ હૂયમાને દેવાનાં દેવહોતૃભિઃ।
આહૂતેષુ ચ દેવેષુ યજ્ઞભાક્ષુ મહાત્મસુ

ય ઇન્દ્રિયાત્મકા દેવા યજ્ઞભાજસ્તથા તુ યે।
તાન્ યજન્તે તદા દેવાઃ કલ્પાદિષુ ભવન્તિ યે

અધ્વર્યવઃ પ્રૈષકાલે વ્યુત્થિતા યે મહર્ષયઃ।
મહર્ષયસ્તુ તાન્ દૃષ્ટ્વા દીનાન્ પશુગણાન્ સ્થિતાન્ ।
પપ્રચ્છુરિન્દ્રં સમ્ભૂય કોઽયં યજ્ઞવિધિસ્તવ

અધર્મો બલવાનેષ હિંસાધર્મેપ્સયા તવ।
નેષ્ટઃ પશુવધસ્ત્વેષ તવ યજ્ઞે સુરોત્તમ

અધર્મો ધર્મગાતાય પ્રારબ્ધઃ પશુભિસ્ત્વયા।
નાયં ધર્મો હ્યધર્મોઽયં ન હિંસા ધર્મ ઉચ્યતે

આગમેન ભવાન્ યજ્ઞં કરોતુ યદિહેચ્છસિ।
વિધિદૃષ્ટેન યજ્ઞેન ધર્મમવ્યયહેતુના।
યજ્ઞબીજૈઃ સુરશ્રેષ્ઠ યેષુ હિંસા ન વિદ્યતે

ત્રિવર્ષપરમં કાલમુષિતૈરપ્રરોહિભિઃ।
એષ ધર્મો મહાનિન્દ્ર સ્વયમ્ભુવિઙિતઃ પુરા

એવં વિશ્વભુગિન્દ્રસ્તુ મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ।
જઙ્ગમૈઃ સ્થાવરૈર્વેતિ કૈર્યષ્ટવ્યમિહોચ્યતે

તે તુ ખિન્ના વિવાદેન તત્ત્વયુક્તા મહર્ષયઃ।
સન્ધાય વાક્યમિન્દ્રેણ પ્રપચ્છુશ્ચેશ્વરં વસુમ્

॥ઋષય ઊચુઃ॥
મહાપ્રાજ્ઞ કથં દૃષ્ટસ્ત્વયા યજ્ઞવિધિર્નૃપ।
ઉત્તાનપાદે પ્રબ્રૂહિ સંશયં છિન્ધિ નઃ પ્રભો

શ્રુત્વા વાક્યં તતસ્તેષામવિચાર્ય બલાબલમ્।
વેદશાસ્ત્રમનુસ્મૃત્ય યજ્ઞતત્ત્વમુવાચ હ।
યથોપદિષ્ટૈર્યષ્ટવ્યમિતિ હોવાચ પાર્થિવઃ

યષ્ટવ્યં પશુભિર્મેધ્યૈરથ બીજૈઃ ફલૈસ્તથા।
હિંસાસ્વભાવો યજ્ઞસ્ય ઇતિ મે દર્શયત્યસૌ

યથેહ સંહિતામન્ત્રા હિંસાલિઙ્ગા મહર્ષિભિઃ।
દીર્ઘેણ તપસા યુક્તૈર્દર્શનૈસ્તારકાદિભિઃ।
તત્પ્રામાણ્યાન્મયા ચોક્તં તસ્માન્મા મન્તુમર્હથ

યદિ પ્રમાણં તાન્યેવ મન્ત્રવાક્યાનિ વૈ દ્વિજાઃ ।
તદા પ્રાવર્ત્તતા યજ્ઞો હ્યન્યથા નોઽનૃતં વચઃ।
એવં હૃતોત્તરાસ્તે વૈ યુક્તાત્માનસ્તપોધનાઃ

અધસ્વ ભવનં દૃષ્ટ્વા તમર્થં વાગ્યતો ભવ।
મિથ્યાવાદી નૃપો યસ્માત્ પ્રવિવેશ રસાતલમ્

ઇત્યુક્તમાત્રે નૃપતિઃ પ્રવિવેશ રસાતલમ્।
ઊર્દ્ધ્વચારી વસુર્ભૂત્વા રસાતલચરોઽભવત્

વસુધાતલવાસી તુ તેન વાક્યેન સોઽભવત્।
ધર્માણાં સંશયચ્છેત્તા રાજા વસુરથાગતઃ

તસ્માન્ન વાચ્યમેકેન બહુજ્ઞેનાપિ સંશયઃ।
બહૂદ્ધારસ્ય ધર્મસ્ય સૂક્ષ્માદ્‌દૂરમુપાગતિઃ

તસ્માન્ન નિશ્ચયાદ્વક્તું ધર્મઃ શક્યસ્તુ કેનચિત્।
દેવાનૃષીનુપાદાય સ્વાયમ્ભુવમૃતે મનુમ્

તસ્માન્ન હિંસાધર્મસ્ય દ્વારમુક્તં મહર્ષિભિઃ।
ઋષિકોટિસહસ્રાણિ કર્મભિઃ સ્વૈર્દિવં યયુઃ

તસ્માન્ન દાનં યજ્ઞં વા પ્રશંસન્તિ મહર્ષયઃ।
તુચ્છં મૂલં ફલં શાકમુદપાત્રં તપોધનાઃ।
એવં દત્ત્વા વિભવતઃ સ્વર્ગલોકે પ્રતિષ્ઠિતાઃ

અદ્રોહશ્ચાપ્યલોભશ્ચ દમો ભૂતદયા તપઃ।
બ્રહ્મચર્યં તથા સત્યમનુક્રોશઃ ક્ષમા ધૃતિઃ।
સનાતનસ્ય ધર્મસ્ય મૂલમેતદ્દુરાસદમ્

ધર્મમન્ત્રાત્મકો યજ્ઞસ્તપશ્ચાનશનાત્મકમ્।
યજ્ઞેન દેવાનાપ્નોતિ વૈરાગ્યં તપસા પુનઃ

બ્રાહ્મણ્યં કર્મસંન્યાસાદ્વૈરાગ્યાત્ પ્રેક્ષતે લયમ્।
જ્ઞાનાત્ પ્રાપ્નોતિ કૈવલ્યં પઞ્ચૈતા ગતયઃ સ્મૃતાઃ

એવં વિવાદઃ સુમહાન્ યજ્ઞસ્યાસીત્ પ્રવર્ત્તને।
ઋષીણાં દેવતાનાઞ્ચ પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે

તતસ્તે ઋષયો દૃષ્ટ્વાદ્ભુતં વર્ત્મ બલેન તુ।
વસોર્વાક્યમનાદૃત્ય જગ્મુસ્તે વૈ યથાગતાઃ

ગતેષુ દેવસઙ્ઘેષુ દેવા યજ્ઞમવાપ્નુયુઃ।
શ્રૂયન્તે હિ તપઃસિદ્ધા બ્રહ્મક્ષત્રમયા નૃપાઃ

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ ધ્રુવો મેધાતિથિર્વસુઃ।
સુમેધા વિરજાશ્ચૈવ શઙ્ખપાદ્રજ એવ ચ।
પ્રાચીનબર્હિઃ પર્જન્યો હવિર્દ્ધાનાદયો નૃપાઃ

એતે ચાન્યે ચ બહવો નૃપાઃ સિદ્ધા દિવં ગતાઃ।
રાજર્ષયો મહાસત્ત્વા યેષાં કીર્ત્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા

તસ્માદ્વિશિષ્યતે યજ્ઞાત્તપઃ સર્વેષુ કારણૈઃ।
બ્રહ્મણા તપસા સૃષ્ટ જગદ્વિશ્વમિદં પુરા

તસ્માન્નાત્યેતિ તદ્યજ્ઞં તપોમૂલમિદં સ્મૃતમ્।
યજ્ઞપ્રવર્ત્તનં હ્યેવમતઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે।
તતઃપ્રભૃતિ યજ્ઞોઽયં યુગૈઃ સહ વ્યવર્ત્તત

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે યજ્ઞપ્રવર્ત્તનં નામ સપ્તપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ

=
શ્લોક ૫૭.૭૦ - દ્ર. શતપથ બ્રાહ્મણમ્ [હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।એન્પ્ ૫.૩.૧]