Scripture Library

Vayu Purana · Chapter 56

56.56.1

//śāṃśapāyana uvāca //
agātkathamamāvāsyāṃ māsi māsi divaṃ nṛpaḥ/
ailaḥ purūravāḥ sūta kathaṃ vā'tarpayat pitṝn

56.56.2

//sūta uvāca//
tasya cāhaṃ pravakṣyāmi prabhāvaṃ śāṃśapāyana/
ailasyādityasaṃyogaṃ somasya ca mahātmanaḥ

56.56.3

apāṃsāramayasyendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ/
hrāsavṛddhī pitṛmataḥ pakṣasya ca vinirṇayaḥ

56.56.4

somāccaivāmṛtaprāptiḥ pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā/
kavyāgneścāttasomānāṃ pitṝṇāñcaiva darśanam

56.56.5

yathā purūravāścaila tarpayāmāsa vai pitṝn/
etatsarvaṃ pravakṣyāmi parvāṇi ca yathākramam

56.56.6

yadā tu candrasūryau tau nakṣatreṇa samāgatau/
amāvāsyānnivasata ekarātraikamaṇḍale

56.56.7

sa gacchati tadā draṣṭuṃ divākaraniśākarau/
amāvasyāmamāvāsyāṃ mātāmahapitāmahau/
abhivādya tadā tatra kālāpekṣaḥ pratīkṣyate

56.56.8

prasīdamānāt somācca pitrarthaṃ tatparisravāt/
ailaḥ purūravā vidvān māsi māsi prayatnataḥ/
uvāste pitṛmantaṃ taṃ sasomaṃ sa divāsthitaḥ

56.56.9

dvilavaṃ kuhumātraṃ tu te ubhe tu vicārya saḥ/
sinīvālīpramāṇena sinīvālīmupāsakaḥ

56.56.10

kuhūmātrāṃ kalāñcaiva jñātvopāste kuhuṃ punaḥ/
sa tadā bhānumatyeka kālāvekṣī prapaśyati

56.56.11

sudhāmṛtaṃ kutaḥ somāt prasravenmāsatṛptaye/
daśabhiḥ pañcabhiścaiva sudhāmṛtaparisravaiḥ

56.56.12

kṛṣṇapakṣe tadā pītvā duhyamānaṃ tathāṃśubhiḥ/
sadyaḥ pakṣaratā tena saumyena madhunā ca saḥ

56.56.13

nirvāpaṇārthaṃ dattena pitreṇa vidhinā nṛpaḥ/
sudhāmṛtena rājendrastarpayāmāsa vai pitṝn/
saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttāstathaiva ca

56.56.15

ṛturagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ/
jajñire hyṛtavastasmādṛtubhyaścārttavāśca ye / ५६.१४ //
ārttavā hyarddhamāsākhyāḥ pitaro hyabdasūnavaḥ/
ṛtuḥ pitāmahā māsā ṛtuścaivābhdasūnavaḥ

56.56.16

prapitāmahāstu vai devāḥ pañcābdā brahmaṇaḥ sutāḥ/
saumyāstu saumyajā jñeyāḥ kāvyā jñeyāḥ kaveḥ sutāḥ

56.56.17

upahūtāḥ smṛtāḥ devāḥ somajāḥ somapāstathā/
ājyapāstu smṛtāḥ kāvyāstṛpyanti pitṛjātayaḥ

56.56.18

kāvyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāśca te tridhā/
gṛhasthā ye ca yajvānā ṛturbarhiṣado dhruvam

56.56.19

gṛhasthāścāpi yajvānā agniṣvāttāstathārttavāḥ/
aṣṭakāpatayaḥ kāvyāḥ pañcābdāstānnibodhata

56.56.20

eṣāṃ saṃvatsaro hyagniḥ sūryastu parivatsaraḥ/
soma īdvatsaraḥ prokto vāyuścaivānuvatsaraḥ

56.56.21

rudrastu vatsarasteṣāṃ pañcābdā ye yugātmakāḥ/
lekhāśvaivoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ

56.56.22

ete pibantyamāvāsyāṃ māsi māsi sudhāṃ divi /
tāṃstena tarpayāmāsa yāvadāsīt purūravāḥ

56.56.23

yasmāt prasravate somānmāsi māsi nibodhata/
tasmāt sudhāmṛtaṃ dvai pitṝṇāṃ somapāyinām

56.56.24

evaṃ tadamṛtaṃ saumyaṃ sudhā ca madhu caiva ha /
kṛṣṇapakṣe yathā cendoḥ kalāḥ pañcadaśa kramāt

56.56.25

pibantyambumayīrde vāstrayastriṃśattu chandajāḥ/
pītvā ca māsaṃ gacchanti caturddaśyāṃ sudhāmṛtam

56.56.27

ityevaṃ pīyamānastu daivataiśca niśākaraḥ/
samāgacchadamāvāsyāṃ bhāge pañcadaśe sthitaḥ // ५६.२६/
suṣumnāpyāyitañcaiva amāvāsyāṃ yathākramam/
pibanti dvikalaṃ kālaṃ pitaraste sudhāmṛtam

56.56.28

tataḥ pītakṣaye some sūryo'sāvekaraśminā/
āpyāyayatsuṣumnena pitṝṇāṃ somapāyinām

56.56.29

niḥśeṣāyāṃ kalāyāntu somamāpyāyayat punaḥ/
suṣumnāpyāyamānasya bhāgaṃ bhāga mahaḥkramāt/
kalāḥ kṣīyanti tāḥ kṛṣṇāḥ śuklāścāpyāyayanti ca

56.56.30

evaṃ sūryasya vīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ/
dṛśyate paurṇamāsyāṃ vai śuklaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ/
saṃsiddhirevaṃ somasya pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ

56.56.31

ityeṣa pitṛmān somaḥ smṛta idvatsaraḥ kramāt /
krāntaḥ paṃcadaśaiḥ sārddhaṃ sudhā mṛtaparisravaiḥ

56.56.32

ataḥ parvāṇi vakṣyāmi parvaṇāṃ sandhayastathā/
granthimanti yathā parvāṇīkṣuveṇvorbhavantyuta

56.56.33

tathārddhamāsaparvāṇi śuklakṛṣṇāni vai viduḥ/
pūrṇāmāvāsyayorbhedairgranthiryā sandhayaśca vai /
arddhamāsāstu parvāṇi tṛtīyāprabhṛtīni tu

56.56.34

agnayādhānakriyā yasmāt kriyate parvasandhiṣu/
sāyāhne pratipaccaiva sa kālaḥ paurṇamāsikaḥ

56.56.35

vyatīpāte sthite sūrye lesorddhantu yugāntare/
yugāntarodite caiva lekhorddhaṃ śaśinaḥ kramāt

56.56.36

paurṇamāse vyatīpāte yadīkṣete parasparam/
yasminkāle sa sīmānte sa vyatīpāta eva tu

56.56.37

kālaṃ sūryasya nirddeśaṃ dṛṣṭvā saṅkhyā tu sarpati/
sa vai pathaṃ kriyākālaḥ kālātsadyo vidhīyate

56.56.38

pūrṇendoḥ pūrṇapakṣe tu rātrisandhiṣu pūrṇimā/
yasmāttāmanupaśyanti pitaro daivataiḥ saha/
tasmādanumatirnāma pūrṇimā prathamā smṛtā

56.56.39

atyarthaṃ bhrājate yasmāt paurṇamāsyānniśākaraḥ/
rañjanāccaiva candrasya rāketi kavayo viduḥ

56.56.40

amā vasetāmṛkṣe tu yadā candradivākarau/
ekāṃ pañcadaśīṃ rātrimamāvāsyā tataḥ smṛtā

56.56.41

tato'parasya tairvyaktaḥ paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ/
yadīkṣate vyatīpāte divā pūrṇe parasparam/
candrārkāvaparāhne tu pūrṇātmānau tu pūrṇimā

56.56.42

vicchinnāṃ tāmamāvāsyāṃ paśyataśca samāgatau/
anyonyaṃ candrasūryau tau yadā taddarśa ucyate

56.56.43

dvau dvau lavāvamāvāsyāṃ yaḥ kālaḥ parvasandhiṣu/
dvākṣaraṃ kuhumātraṃ tu evaṃ kālastu sa smṛtaḥ/
naṣṭacandrā pyamāvāsyā madhyasūryeṇa saṅgatā

56.56.44

divasārddhena rātryarddhaṃ sūryaṃ prāpya tu candramāḥ.
sūryeṇa sahasā muktiṃ gatvā prātastanotsavau /
dvau kālau saṅgamaścaiva madhyāhne niṣpatedraviḥ

56.56.45

pratipacchuklapakṣasya candramāḥ sūryamaṇḍalāt/
nirmucyamānayormadhye tayormaṇḍalayostu vai

56.56.46

sa tadā hyāhuteḥ kālo darśasya ca vaṣaṭkriyā/
etadṛtumukhaṃ jñeyamamāvāsyāsya parvaṇaḥ

56.56.47

divā parvaṇyamāvāsyāṃ kṣīṇendau bahule tu vai/
tasmāddivā hyamāvāsyāṃ gṛhyate'sau divākaraḥ/
gṛhyate vai divā hyasmādamāvāsyāṃ divikṣayaiḥ

56.56.48

kalānāmapi vai tāsāṃ bahumānyājaḍātmakaiḥ/
tithīnāṃ nāma dheyāni vidvadbhiḥ saṃjñitāni vai

56.56.49

darśayetāmathānyonyaṃ sūryācandramasāvubhau /
niṣkrāmatyatha tenaiva kramaśaḥ sūryamaṇḍalāt

56.56.50

dvilavena hyaho rātraṃ bhāskaraṃ spṛśate śaśī/
sa tadā hyāhuteḥ kālo darśasya ca vaṣaṭ‌kriyā

56.56.51

kuheti kokirenokto yaḥ kālaḥ paricihnitaḥ/
tatkālasaṃjñitā yasmādamāvāsyā kuhuḥ smṛtā

56.56.52

sinīvālīpramāṇena kṣīṇaśeṣo niśākaraḥ/
amāvāsyāṃ viśatyarkaṃ sinīvālī tataḥ smṛtā

56.56.53

parvaṇaḥ parvakālastu tulyo vai tu vaṣaṭ‌kriyā/
candrasūryavyatīpāte ubhe te pūrṇime smṛte

56.56.54

pratipatpañcadaśyośca parvakālo dvimātrakaḥ/
kālaḥ kuhusinīvālyoḥ samudro dvilavaḥ smṛtaḥ

56.56.55

arkāgnimaṇḍale some parvakālaḥ kalāśrayaḥ/
evaṃ sa śukrapakṣo vai rajanyāḥ parvasandhiṣu

56.56.56

sampūrṇamaṇḍalaḥ śrīmāṃścandramā uparajyate/
yasmādāpyāyate somaḥ pañcadaśyāntu pūrṇimā

56.56.57

daśabhiḥ pañcabhiścaiva kalābhirdivasakramāt/
tasmāt kalā pañcadaśī some nāsti tu ṣoḍaśī/
tasmātsomasya bhavati pañcadaśyāṃ mahākṣayaḥ

56.56.58

ityete pitaro devāḥ somapāḥ somavarddhanāḥ/
ārttavā ṛtavo yasmātte devā bhāvayanti ca

56.56.59

ataḥ pitṝn pravakṣyāmi māsaśrāddhabhujastu ye/
teṣāṃ gatiñca sattvañca gatiṃ śrāddhasya caiva hi

56.56.60

na mṛtānāṃ gatiḥ śakyā vijñātuṃ punarāgatiḥ/
tapasāpi prasiddhena kiṃ punarmāṃsacakṣuṣā

56.56.61

śrāddhadevān pidṝnetān pitaro laukikāḥ smṛtāḥ/
devāḥ saumyāśca yajvānaḥ sarve caiva hyayonijāḥ

56.56.62

devāste pitaraḥ sarve devāstān bhāvayantyuta/
manuṣyāḥ pitaraścaiva tebhyo'nye laukikāḥ smṛtāḥ

56.56.63

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ/
yajvāno ye tu some na somavantastu te smṛtāḥ

56.56.64

ye yajvānaḥ smṛtāsteṣāṃ te vai barhiṣadaḥ smṛtāḥ/
karmasveteṣu yuktāste tṛpyantyādehasambhavāt

56.56.65

agniṣvāttāḥ smṛtāsteṣāṃ homino yājyayājinaḥ/
ye vāpyāśramadharmeṇa prasthāneṣu vyavasthitāḥ

56.56.66

ante ca naiva sīdanti śraddhāyuktena karmaṇā/
brahmacaryeṇa tapasā yajñena prajayā ca vai

56.56.67

śraddhayā vidyayā caiva pradānena ca saptadhā/
karmasveteṣu ye yuktā bhavantyā devapātanāt

56.56.68

devaistaiḥ pitṛbhiḥ sārddhaṃ sūkṣmakaiḥ somapāyakaiḥ/
svargatā divi modante pitṛmantamupāsate

56.56.69

prajāvatāṃ praśaṃsaiva smṛtā siddhā kriyāvatām/
teṣāṃ nivāpadattānnaṃ tatkulīnaiśca bāndhavaiḥ

56.56.70

māsaṃ śrāddhabhujastṛpti labhante somalaukikāḥ/
ete manuṣyāḥ pitaro māsi śrāddha bhujastu te

56.56.71

tebhyo'pare tu ye cānye saṅkīrṇāḥ karmayoniṣu/
bhraṣṭāścāśramadharmebhyaḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ

56.56.72

bhinnadehā durātmanaḥ pretabhūtā yamakṣaye/
svakarmāṇyeva śocanti yātanāsthānamāgatāḥ

56.56.73

dīrghāyuṣo'tiśuṣkāśca vivarṇāśca vivāsasaḥ/
kṣutpipāsāparītāśca vidravanti itastataḥ

56.56.74

saritsarastaḍāgāni vāpiścaiva jalepsavaḥ/
parānnāni ca lipsante kampamānāstatastataḥ

56.56.75

sthāneṣu pācyamānāśca yātāyāteṣu teṣu vai/
śālmalau vaitaraṇyāñca kumbhīpākeṣu teṣu ca

56.56.76

karambhavālukāyāñca asipatravane tathā/
śilāsampeṣaṇe caiva pātyamānāḥ svakarmabhiḥ

56.56.77

tatra sthānāni teṣāṃ vai duḥkhānāmapyanākavat/
teṣāṃ lokāntarasthānāṃ vividhairnāmagotrataḥ

56.56.78

bhūmyāpasavyadarbheṣu dattvā piṇḍatrayantu vai/
pati tāṃstarpayante ca pretasthāneṣvadhiṣṭhitāḥ

56.56.79

aprāptā yātanāsthānaṃ sṛṣṭā ye bhuvi pañcadhā/
paścādisthāvarānteṣu bhūtānāṃ teṣu karmasu

56.56.80

nānārūpāsu jātīṣu tiryagyoniṣu cātiṣu/
yadāhārā bhavantyete tāsu tāsviha yoniṣu/
tasmistasmiṃstadāhāraṃ śrāddhadattopatiṣṭhati

56.56.81

kāle nyāyāgataṃ pātraṃ vidhinā pratipāditam/
prāpnotyannaṃ yathā dattaṃ bandhuryatrāvatiṣṭhate

56.56.82

yathā goṣu pranaṣṭāsu vatso vindati mātaram/
tathā śrāddhe tadiṣṭānāṃ mantraḥ prāpayate pitṝn

56.56.83

evaṃ hyavikalaṃ śrāddhaṃ śrāddhadattantu mantrataḥ/
sanatkumāraḥ provāca paśyan divyena cakṣuṣā/
gatāgatijñaḥ pretānāṃ mantraḥ prāpayate pitṝn

56.56.84

bahvīkāsvoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ/
kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svaprāya śarvarī

56.56.85

itye te pitaro devā devāśca pitaraśca vai/
ṛtārttavā aneke tu anyonyapitaraḥ smṛtāḥ

56.56.86

ete tu pitaro devā mānuṣāḥ pitaraśca ye/
prīteṣu teṣu prīyante śraddhāyuktena karmaṇā

56.56.87

ityevaṃ pitaraḥ proktāḥ pidṝṇāṃ somapāyinām/
etat pitṛmatatvaṃ hi purāṇe niścayo mataḥ

56.56.88

ityarkapitṛ somānāmailasya ca samāgamaḥ/
sudhāmṛtasya cāvāptiḥ pitṝṇāñcaiva tarpaṇam

56.56.89

pūrṇimāvāsyayoḥ kālaḥ pitṝṇāṃ sthānameva ca/
samāsātkīrttitastubhyameṣa sargaḥ sanātanaḥ

56.56.90

vaiśvarūpyantu sarvasya kathitaत़ñcaikadeśikam/
na śakyaṃ parisaṅkhyātuṃ śraddheyaṃ bhūtimicchatā

56.56.91

svāyambhuvasya hītyeṣa sargaḥ krānto mayātra vai/
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham

56.56

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte pitṛvarṇanaṃ nāma ṣacpañcāśo'dhyāyaḥ

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0