વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 56

॥શાંશપાયન ઉવાચ ॥
અગાત્કથમમાવાસ્યાં માસિ માસિ દિવં નૃપઃ।
ઐલઃ પુરૂરવાઃ સૂત કથં વાઽતર્પયત્ પિતૄન્

॥સૂત ઉવાચ॥
તસ્ય ચાહં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રભાવં શાંશપાયન।
ઐલસ્યાદિત્યસંયોગં સોમસ્ય ચ મહાત્મનઃ

અપાંસારમયસ્યેન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ।
હ્રાસવૃદ્ધી પિતૃમતઃ પક્ષસ્ય ચ વિનિર્ણયઃ

સોમાચ્ચૈવામૃતપ્રાપ્તિઃ પિતૄણાં તર્પણં તથા।
કવ્યાગ્નેશ્ચાત્તસોમાનાં પિતૄણાઞ્ચૈવ દર્શનમ્

યથા પુરૂરવાશ્ચૈલ તર્પયામાસ વૈ પિતૄન્।
એતત્સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ પર્વાણિ ચ યથાક્રમમ્

યદા તુ ચન્દ્રસૂર્યૌ તૌ નક્ષત્રેણ સમાગતૌ।
અમાવાસ્યાન્નિવસત એકરાત્રૈકમણ્ડલે

સ ગચ્છતિ તદા દ્રષ્ટું દિવાકરનિશાકરૌ।
અમાવસ્યામમાવાસ્યાં માતામહપિતામહૌ।
અભિવાદ્ય તદા તત્ર કાલાપેક્ષઃ પ્રતીક્ષ્યતે

પ્રસીદમાનાત્ સોમાચ્ચ પિત્રર્થં તત્પરિસ્રવાત્।
ઐલઃ પુરૂરવા વિદ્વાન્ માસિ માસિ પ્રયત્નતઃ।
ઉવાસ્તે પિતૃમન્તં તં સસોમં સ દિવાસ્થિતઃ

દ્વિલવં કુહુમાત્રં તુ તે ઉભે તુ વિચાર્ય સઃ।
સિનીવાલીપ્રમાણેન સિનીવાલીમુપાસકઃ

કુહૂમાત્રાં કલાઞ્ચૈવ જ્ઞાત્વોપાસ્તે કુહું પુનઃ।
સ તદા ભાનુમત્યેક કાલાવેક્ષી પ્રપશ્યતિ

સુધામૃતં કુતઃ સોમાત્ પ્રસ્રવેન્માસતૃપ્તયે।
દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ સુધામૃતપરિસ્રવૈઃ

કૃષ્ણપક્ષે તદા પીત્વા દુહ્યમાનં તથાંશુભિઃ।
સદ્યઃ પક્ષરતા તેન સૌમ્યેન મધુના ચ સઃ

નિર્વાપણાર્થં દત્તેન પિત્રેણ વિધિના નૃપઃ।
સુધામૃતેન રાજેન્દ્રસ્તર્પયામાસ વૈ પિતૄન્।
સૌમ્યા બર્હિષદઃ કાવ્યા અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથૈવ ચ

ઋતુરગ્નિસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ તુ સંવત્સરો મતઃ।
જજ્ઞિરે હ્યૃતવસ્તસ્માદૃતુભ્યશ્ચાર્ત્તવાશ્ચ યે । ૫૬.૧૪ ॥
આર્ત્તવા હ્યર્દ્ધમાસાખ્યાઃ પિતરો હ્યબ્દસૂનવઃ।
ઋતુઃ પિતામહા માસા ઋતુશ્ચૈવાભ્દસૂનવઃ

પ્રપિતામહાસ્તુ વૈ દેવાઃ પઞ્ચાબ્દા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ।
સૌમ્યાસ્તુ સૌમ્યજા જ્ઞેયાઃ કાવ્યા જ્ઞેયાઃ કવેઃ સુતાઃ

ઉપહૂતાઃ સ્મૃતાઃ દેવાઃ સોમજાઃ સોમપાસ્તથા।
આજ્યપાસ્તુ સ્મૃતાઃ કાવ્યાસ્તૃપ્યન્તિ પિતૃજાતયઃ

કાવ્યા બર્હિષદશ્ચૈવ અગ્નિષ્વાત્તાશ્ચ તે ત્રિધા।
ગૃહસ્થા યે ચ યજ્વાના ઋતુર્બર્હિષદો ધ્રુવમ્

ગૃહસ્થાશ્ચાપિ યજ્વાના અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથાર્ત્તવાઃ।
અષ્ટકાપતયઃ કાવ્યાઃ પઞ્ચાબ્દાસ્તાન્નિબોધત

એષાં સંવત્સરો હ્યગ્નિઃ સૂર્યસ્તુ પરિવત્સરઃ।
સોમ ઈદ્વત્સરઃ પ્રોક્તો વાયુશ્ચૈવાનુવત્સરઃ

રુદ્રસ્તુ વત્સરસ્તેષાં પઞ્ચાબ્દા યે યુગાત્મકાઃ।
લેખાશ્વૈવોષ્મપાશ્ચૈવ દિવાકીર્ત્યાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ

એતે પિબન્ત્યમાવાસ્યાં માસિ માસિ સુધાં દિવિ ।
તાંસ્તેન તર્પયામાસ યાવદાસીત્ પુરૂરવાઃ

યસ્માત્ પ્રસ્રવતે સોમાન્માસિ માસિ નિબોધત।
તસ્માત્ સુધામૃતં દ્વૈ પિતૄણાં સોમપાયિનામ્

એવં તદમૃતં સૌમ્યં સુધા ચ મધુ ચૈવ હ ।
કૃષ્ણપક્ષે યથા ચેન્દોઃ કલાઃ પઞ્ચદશ ક્રમાત્

પિબન્ત્યમ્બુમયીર્દે વાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્તુ છન્દજાઃ।
પીત્વા ચ માસં ગચ્છન્તિ ચતુર્દ્દશ્યાં સુધામૃતમ્

ઇત્યેવં પીયમાનસ્તુ દૈવતૈશ્ચ નિશાકરઃ।
સમાગચ્છદમાવાસ્યાં ભાગે પઞ્ચદશે સ્થિતઃ ॥ ૫૬.૨૬।
સુષુમ્નાપ્યાયિતઞ્ચૈવ અમાવાસ્યાં યથાક્રમમ્।
પિબન્તિ દ્વિકલં કાલં પિતરસ્તે સુધામૃતમ્

તતઃ પીતક્ષયે સોમે સૂર્યોઽસાવેકરશ્મિના।
આપ્યાયયત્સુષુમ્નેન પિતૄણાં સોમપાયિનામ્

નિઃશેષાયાં કલાયાન્તુ સોમમાપ્યાયયત્ પુનઃ।
સુષુમ્નાપ્યાયમાનસ્ય ભાગં ભાગ મહઃક્રમાત્।
કલાઃ ક્ષીયન્તિ તાઃ કૃષ્ણાઃ શુક્લાશ્ચાપ્યાયયન્તિ ચ

એવં સૂર્યસ્ય વીર્યેણ ચન્દ્રસ્યાપ્યાયિતા તનુઃ।
દૃશ્યતે પૌર્ણમાસ્યાં વૈ શુક્લઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ।
સંસિદ્ધિરેવં સોમસ્ય પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ

ઇત્યેષ પિતૃમાન્ સોમઃ સ્મૃત ઇદ્વત્સરઃ ક્રમાત્ ।
ક્રાન્તઃ પંચદશૈઃ સાર્દ્ધં સુધા મૃતપરિસ્રવૈઃ

અતઃ પર્વાણિ વક્ષ્યામિ પર્વણાં સન્ધયસ્તથા।
ગ્રન્થિમન્તિ યથા પર્વાણીક્ષુવેણ્વોર્ભવન્ત્યુત

તથાર્દ્ધમાસપર્વાણિ શુક્લકૃષ્ણાનિ વૈ વિદુઃ।
પૂર્ણામાવાસ્યયોર્ભેદૈર્ગ્રન્થિર્યા સન્ધયશ્ચ વૈ ।
અર્દ્ધમાસાસ્તુ પર્વાણિ તૃતીયાપ્રભૃતીનિ તુ

અગ્નયાધાનક્રિયા યસ્માત્ ક્રિયતે પર્વસન્ધિષુ।
સાયાહ્ને પ્રતિપચ્ચૈવ સ કાલઃ પૌર્ણમાસિકઃ

વ્યતીપાતે સ્થિતે સૂર્યે લેસોર્દ્ધન્તુ યુગાન્તરે।
યુગાન્તરોદિતે ચૈવ લેખોર્દ્ધં શશિનઃ ક્રમાત્

પૌર્ણમાસે વ્યતીપાતે યદીક્ષેતે પરસ્પરમ્।
યસ્મિન્કાલે સ સીમાન્તે સ વ્યતીપાત એવ તુ

કાલં સૂર્યસ્ય નિર્દ્દેશં દૃષ્ટ્વા સઙ્ખ્યા તુ સર્પતિ।
સ વૈ પથં ક્રિયાકાલઃ કાલાત્સદ્યો વિધીયતે

પૂર્ણેન્દોઃ પૂર્ણપક્ષે તુ રાત્રિસન્ધિષુ પૂર્ણિમા।
યસ્માત્તામનુપશ્યન્તિ પિતરો દૈવતૈઃ સહ।
તસ્માદનુમતિર્નામ પૂર્ણિમા પ્રથમા સ્મૃતા

અત્યર્થં ભ્રાજતે યસ્માત્ પૌર્ણમાસ્યાન્નિશાકરઃ।
રઞ્જનાચ્ચૈવ ચન્દ્રસ્ય રાકેતિ કવયો વિદુઃ

અમા વસેતામૃક્ષે તુ યદા ચન્દ્રદિવાકરૌ।
એકાં પઞ્ચદશીં રાત્રિમમાવાસ્યા તતઃ સ્મૃતા

તતોઽપરસ્ય તૈર્વ્યક્તઃ પૌર્ણમાસ્યાં નિશાકરઃ।
યદીક્ષતે વ્યતીપાતે દિવા પૂર્ણે પરસ્પરમ્।
ચન્દ્રાર્કાવપરાહ્ને તુ પૂર્ણાત્માનૌ તુ પૂર્ણિમા

વિચ્છિન્નાં તામમાવાસ્યાં પશ્યતશ્ચ સમાગતૌ।
અન્યોન્યં ચન્દ્રસૂર્યૌ તૌ યદા તદ્દર્શ ઉચ્યતે

દ્વૌ દ્વૌ લવાવમાવાસ્યાં યઃ કાલઃ પર્વસન્ધિષુ।
દ્વાક્ષરં કુહુમાત્રં તુ એવં કાલસ્તુ સ સ્મૃતઃ।
નષ્ટચન્દ્રા પ્યમાવાસ્યા મધ્યસૂર્યેણ સઙ્ગતા

દિવસાર્દ્ધેન રાત્ર્યર્દ્ધં સૂર્યં પ્રાપ્ય તુ ચન્દ્રમાઃ.
સૂર્યેણ સહસા મુક્તિં ગત્વા પ્રાતસ્તનોત્સવૌ ।
દ્વૌ કાલૌ સઙ્ગમશ્ચૈવ મધ્યાહ્ને નિષ્પતેદ્રવિઃ

પ્રતિપચ્છુક્લપક્ષસ્ય ચન્દ્રમાઃ સૂર્યમણ્ડલાત્।
નિર્મુચ્યમાનયોર્મધ્યે તયોર્મણ્ડલયોસ્તુ વૈ

સ તદા હ્યાહુતેઃ કાલો દર્શસ્ય ચ વષટ્ક્રિયા।
એતદૃતુમુખં જ્ઞેયમમાવાસ્યાસ્ય પર્વણઃ

દિવા પર્વણ્યમાવાસ્યાં ક્ષીણેન્દૌ બહુલે તુ વૈ।
તસ્માદ્દિવા હ્યમાવાસ્યાં ગૃહ્યતેઽસૌ દિવાકરઃ।
ગૃહ્યતે વૈ દિવા હ્યસ્માદમાવાસ્યાં દિવિક્ષયૈઃ

કલાનામપિ વૈ તાસાં બહુમાન્યાજડાત્મકૈઃ।
તિથીનાં નામ ધેયાનિ વિદ્વદ્ભિઃ સંજ્ઞિતાનિ વૈ

દર્શયેતામથાન્યોન્યં સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ ।
નિષ્ક્રામત્યથ તેનૈવ ક્રમશઃ સૂર્યમણ્ડલાત્

દ્વિલવેન હ્યહો રાત્રં ભાસ્કરં સ્પૃશતે શશી।
સ તદા હ્યાહુતેઃ કાલો દર્શસ્ય ચ વષટ્‌ક્રિયા

કુહેતિ કોકિરેનોક્તો યઃ કાલઃ પરિચિહ્નિતઃ।
તત્કાલસંજ્ઞિતા યસ્માદમાવાસ્યા કુહુઃ સ્મૃતા

સિનીવાલીપ્રમાણેન ક્ષીણશેષો નિશાકરઃ।
અમાવાસ્યાં વિશત્યર્કં સિનીવાલી તતઃ સ્મૃતા

પર્વણઃ પર્વકાલસ્તુ તુલ્યો વૈ તુ વષટ્‌ક્રિયા।
ચન્દ્રસૂર્યવ્યતીપાતે ઉભે તે પૂર્ણિમે સ્મૃતે

પ્રતિપત્પઞ્ચદશ્યોશ્ચ પર્વકાલો દ્વિમાત્રકઃ।
કાલઃ કુહુસિનીવાલ્યોઃ સમુદ્રો દ્વિલવઃ સ્મૃતઃ

અર્કાગ્નિમણ્ડલે સોમે પર્વકાલઃ કલાશ્રયઃ।
એવં સ શુક્રપક્ષો વૈ રજન્યાઃ પર્વસન્ધિષુ

સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ શ્રીમાંશ્ચન્દ્રમા ઉપરજ્યતે।
યસ્માદાપ્યાયતે સોમઃ પઞ્ચદશ્યાન્તુ પૂર્ણિમા

દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ કલાભિર્દિવસક્રમાત્।
તસ્માત્ કલા પઞ્ચદશી સોમે નાસ્તિ તુ ષોડશી।
તસ્માત્સોમસ્ય ભવતિ પઞ્ચદશ્યાં મહાક્ષયઃ

ઇત્યેતે પિતરો દેવાઃ સોમપાઃ સોમવર્દ્ધનાઃ।
આર્ત્તવા ઋતવો યસ્માત્તે દેવા ભાવયન્તિ ચ

અતઃ પિતૄન્ પ્રવક્ષ્યામિ માસશ્રાદ્ધભુજસ્તુ યે।
તેષાં ગતિઞ્ચ સત્ત્વઞ્ચ ગતિં શ્રાદ્ધસ્ય ચૈવ હિ

ન મૃતાનાં ગતિઃ શક્યા વિજ્ઞાતું પુનરાગતિઃ।
તપસાપિ પ્રસિદ્ધેન કિં પુનર્માંસચક્ષુષા

શ્રાદ્ધદેવાન્ પિદૄનેતાન્ પિતરો લૌકિકાઃ સ્મૃતાઃ।
દેવાઃ સૌમ્યાશ્ચ યજ્વાનઃ સર્વે ચૈવ હ્યયોનિજાઃ

દેવાસ્તે પિતરઃ સર્વે દેવાસ્તાન્ ભાવયન્ત્યુત।
મનુષ્યાઃ પિતરશ્ચૈવ તેભ્યોઽન્યે લૌકિકાઃ સ્મૃતાઃ

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ।
યજ્વાનો યે તુ સોમે ન સોમવન્તસ્તુ તે સ્મૃતાઃ

યે યજ્વાનઃ સ્મૃતાસ્તેષાં તે વૈ બર્હિષદઃ સ્મૃતાઃ।
કર્મસ્વેતેષુ યુક્તાસ્તે તૃપ્યન્ત્યાદેહસમ્ભવાત્

અગ્નિષ્વાત્તાઃ સ્મૃતાસ્તેષાં હોમિનો યાજ્યયાજિનઃ।
યે વાપ્યાશ્રમધર્મેણ પ્રસ્થાનેષુ વ્યવસ્થિતાઃ

અન્તે ચ નૈવ સીદન્તિ શ્રદ્ધાયુક્તેન કર્મણા।
બ્રહ્મચર્યેણ તપસા યજ્ઞેન પ્રજયા ચ વૈ

શ્રદ્ધયા વિદ્યયા ચૈવ પ્રદાનેન ચ સપ્તધા।
કર્મસ્વેતેષુ યે યુક્તા ભવન્ત્યા દેવપાતનાત્

દેવૈસ્તૈઃ પિતૃભિઃ સાર્દ્ધં સૂક્ષ્મકૈઃ સોમપાયકૈઃ।
સ્વર્ગતા દિવિ મોદન્તે પિતૃમન્તમુપાસતે

પ્રજાવતાં પ્રશંસૈવ સ્મૃતા સિદ્ધા ક્રિયાવતામ્।
તેષાં નિવાપદત્તાન્નં તત્કુલીનૈશ્ચ બાન્ધવૈઃ

માસં શ્રાદ્ધભુજસ્તૃપ્તિ લભન્તે સોમલૌકિકાઃ।
એતે મનુષ્યાઃ પિતરો માસિ શ્રાદ્ધ ભુજસ્તુ તે

તેભ્યોઽપરે તુ યે ચાન્યે સઙ્કીર્ણાઃ કર્મયોનિષુ।
ભ્રષ્ટાશ્ચાશ્રમધર્મેભ્યઃ સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતાઃ

ભિન્નદેહા દુરાત્મનઃ પ્રેતભૂતા યમક્ષયે।
સ્વકર્માણ્યેવ શોચન્તિ યાતનાસ્થાનમાગતાઃ

દીર્ઘાયુષોઽતિશુષ્કાશ્ચ વિવર્ણાશ્ચ વિવાસસઃ।
ક્ષુત્પિપાસાપરીતાશ્ચ વિદ્રવન્તિ ઇતસ્તતઃ

સરિત્સરસ્તડાગાનિ વાપિશ્ચૈવ જલેપ્સવઃ।
પરાન્નાનિ ચ લિપ્સન્તે કમ્પમાનાસ્તતસ્તતઃ

સ્થાનેષુ પાચ્યમાનાશ્ચ યાતાયાતેષુ તેષુ વૈ।
શાલ્મલૌ વૈતરણ્યાઞ્ચ કુમ્ભીપાકેષુ તેષુ ચ

કરમ્ભવાલુકાયાઞ્ચ અસિપત્રવને તથા।
શિલાસમ્પેષણે ચૈવ પાત્યમાનાઃ સ્વકર્મભિઃ

તત્ર સ્થાનાનિ તેષાં વૈ દુઃખાનામપ્યનાકવત્।
તેષાં લોકાન્તરસ્થાનાં વિવિધૈર્નામગોત્રતઃ

ભૂમ્યાપસવ્યદર્ભેષુ દત્ત્વા પિણ્ડત્રયન્તુ વૈ।
પતિ તાંસ્તર્પયન્તે ચ પ્રેતસ્થાનેષ્વધિષ્ઠિતાઃ

અપ્રાપ્તા યાતનાસ્થાનં સૃષ્ટા યે ભુવિ પઞ્ચધા।
પશ્ચાદિસ્થાવરાન્તેષુ ભૂતાનાં તેષુ કર્મસુ

નાનારૂપાસુ જાતીષુ તિર્યગ્યોનિષુ ચાતિષુ।
યદાહારા ભવન્ત્યેતે તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ।
તસ્મિસ્તસ્મિંસ્તદાહારં શ્રાદ્ધદત્તોપતિષ્ઠતિ

કાલે ન્યાયાગતં પાત્રં વિધિના પ્રતિપાદિતમ્।
પ્રાપ્નોત્યન્નં યથા દત્તં બન્ધુર્યત્રાવતિષ્ઠતે

યથા ગોષુ પ્રનષ્ટાસુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્।
તથા શ્રાદ્ધે તદિષ્ટાનાં મન્ત્રઃ પ્રાપયતે પિતૄન્

એવં હ્યવિકલં શ્રાદ્ધં શ્રાદ્ધદત્તન્તુ મન્ત્રતઃ।
સનત્કુમારઃ પ્રોવાચ પશ્યન્ દિવ્યેન ચક્ષુષા।
ગતાગતિજ્ઞઃ પ્રેતાનાં મન્ત્રઃ પ્રાપયતે પિતૄન્

બહ્વીકાસ્વોષ્મપાશ્ચૈવ દિવાકીર્ત્યાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ।
કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્રાય શર્વરી

ઇત્યે તે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ વૈ।
ઋતાર્ત્તવા અનેકે તુ અન્યોન્યપિતરઃ સ્મૃતાઃ

એતે તુ પિતરો દેવા માનુષાઃ પિતરશ્ચ યે।
પ્રીતેષુ તેષુ પ્રીયન્તે શ્રદ્ધાયુક્તેન કર્મણા

ઇત્યેવં પિતરઃ પ્રોક્તાઃ પિદૄણાં સોમપાયિનામ્।
એતત્ પિતૃમતત્વં હિ પુરાણે નિશ્ચયો મતઃ

ઇત્યર્કપિતૃ સોમાનામૈલસ્ય ચ સમાગમઃ।
સુધામૃતસ્ય ચાવાપ્તિઃ પિતૄણાઞ્ચૈવ તર્પણમ્

પૂર્ણિમાવાસ્યયોઃ કાલઃ પિતૄણાં સ્થાનમેવ ચ।
સમાસાત્કીર્ત્તિતસ્તુભ્યમેષ સર્ગઃ સનાતનઃ

વૈશ્વરૂપ્યન્તુ સર્વસ્ય કથિતત઼ઞ્ચૈકદેશિકમ્।
ન શક્યં પરિસઙ્ખ્યાતું શ્રદ્ધેયં ભૂતિમિચ્છતા

સ્વાયમ્ભુવસ્ય હીત્યેષ સર્ગઃ ક્રાન્તો મયાત્ર વૈ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ભૂયઃ કિં વર્ણયામ્યહમ્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પિતૃવર્ણનં નામ ષચ્પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ