Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vayu Purana · Chapter 54

54.54.1

//ṛṣaya ūcuḥ//
kasmin deśe mahāpuṇyametadākhyānamuttamam/
vṛttaṃ brahmapurogāṇāṃ kasmin kāle mahādyute/
etadākhyāhi naḥ samyag yathā vṛttaṃ tapodhana

54.54.2

//sūta uvāca//
yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ vāyunā jagadāyunā/
kathyamānaṃ dvijaśreṣṭhāḥ satre varṣasahasrake

54.54.3

nīlatā yena kaṇṭhasya devadevasya śūlinaḥ/
tadahaṃ kīrttayiṣyāmi śrṛṇudhvaṃ śaṃsitavratāḥ

54.54.4

uttare śailarājasya sarāṃsi sarito hradāḥ/
puṇyodyāneṣu tīrtheṣu devatāyataneṣu ca/
giriśrṛṅgeṣu tuṅgeṣu gahvaropavaneṣu ca

54.54.5

devabhaktā mahātmāno munayaḥ śaṃsitavratāḥ/
stuvanti ca mahādevaṃ yatra yathāvidhi

54.54.6

ṛgyajuḥsāmavedaiśca nṛtyagītārccanādibhiḥ/
oṅkāreṇa namaskārairarccayanti sadā śivam

54.54.7

pravṛtte jyotiṣāṃ cakre madhyavyāpte divākare/
devatā niyatātmānaḥ sarve tiṣṭhanti tāṃ kathām /
atha niyamapravṛttāśca prāṇaśeṣavyavasthitāḥ

54.54.8

namaste nīlakaṇṭhāya ityuvāca sadāgatiḥ/
tacchutvā bhāvitātmāno munayaḥ śaṃśitavratāḥ/
vālakhilyeti vikhyātāḥ pataṅgasahacāriṇaḥ

54.54.9

aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāmūrddhvaretasām/
tasmāt pṛcchanti vai vāyuṃ vāyuparṇāmbubhojanāḥ

54.54.10

//ṛṣaya ūcuḥ//
nīlakaṇṭheti yat proktaṃ tvayā pavanasattama/
etadduhyaṃ pavitrāṇāṃ puṇyaṃ puṇyakṛtāṃ varāḥ

54.54.11

tadvayaṃ śrotumicchāmastvatprasādātprabhañjana/
nīlatā yena kaṇṭhasya kāraṇenāmbikāpateḥ

54.54.12

śrotumicchā mahe samyak tava vakrādviśeṣataḥ/
yāvadvācaḥ pravarttante sārthāstāśca tvayeritāḥ

54.54.14

varṇasthānagate vāyau vāgvidhiḥ saṃpravartate/
jñānaṃ pūrvamathotsāha stvatto vāyo pravartate // ५४.१३ .
tvayi niṣpandamāne tu śeṣā varṇapravṛttayaḥ/
yatra vāco nivartante dehabandhāśca durlabhāḥ

54.54.15

tatrāpi te'sti sadbhāvaḥ sarvagastvaṃ sadānila/
nānyaḥ sarvagato devastvadṛteśaश़sti samīraṇa

54.54.16

eṣa vai jīvalokaste pratyakṣaḥ sarvato'nila/
vettha vācaspatiṃ devaṃ manonāyakamīsvaram

54.54.17

brūhi tatkaṇṭhadeśasya kiṃ kṛtā rūpavikriyā/
śrutvā vākyantatasteṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmānām/
pratyuvāca mahātejā vāyurloka namaskṛtaḥ

54.54.18

//vāyuruvāca//
purā kṛtayuge vipro vedanirṇayatatparaḥ/
vasiṣṭho nāma dharmātmā mānaso vai prajāpateḥ

54.54.19

prapaccha kārtikeyaṃ vai mayūravaravāhanam/
mahiṣāsuranārīṇāṃ nayanāñjanataskaram

54.54.20

mahāsenaṃ mahātmānaṃ meghastanitaniḥsvanam/
umāmanaḥpraharṣeṇa bālakaṃ chajharūpiṇam

54.54.21

krauñcajīvitaharttāraṃ pārvatīhṛdi nandanam/
vasiṣṭhaḥ pṛcchate bhaktyā kārtikeyaṃ mahābalam

54.54.22

//vasiṣṭha uvāca//
namaste haranandāya umāgarbha namo 'stu te/
namaste agnigarbhāya gaṅgāgarbha namo'stu te

54.54.23

namaste śaragarbhāya namaste kṛttikāsuta/
namo dvādaśanetrāya ṣaṇmukhāya namo'stu te

54.54.24

namaste śaktihastāya divyaghaṇṭāpatākine/
evaṃ stutvā mahāsenaṃ papraccha śikhivāhanam

54.54.25

yadetaddṛśyate varṇaṃ śubhaṃ śubhrāñjanaprabham/
tatkimarthaṃ samutpannaṃ kaṇṭhe kundendusaṃprabhe

54.54.26

etadāptāya bhaktāya dāntāya brūhi pṛcchate/
kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ pavitrāṃ pāpanāśinīm /
matpriyārthaṃ mahābhāga vaktumarhasyaśeṣataḥ

54.54.27

śrutvā vākyaṃ tatastasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ/
pratyuvāca mahātejāḥ surāribalasūdanaḥ

54.54.28

śrṛṇuṣva vadatāṃ śreṣṭha kathyamānaṃ vaco mama/
umotsaṅganiviṣṭena mayā pūrvaṃ yathāśrutam

54.54.29

pārvatyā saha saṃvādaḥ śarvasya ca mahātmanaḥ/
tadahaṅkīrttayiṣyāmi tvatpriyārthaṃ mahāmune

54.54.30

kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite/
nānādrumalatākīrṇe cakravākopaśobhite

54.54.31

ṣaṭ‌padodgītabahule dhārāsampātanādite/
mattakrauñcamayūrāṇāṃ nādairudghuṣṭakandare

54.54.32

apsarogaṇasaṅkīrṇe kinnaraiścopaśobhite /
jīvañjīvakajātīnāṃ vīrudbhirupaśobhite

54.54.33

kokilārāvamadhure siddha cāraṇasevite/
saurabhaiyīninādāḍhye adhastanitaniḥsvane

54.54.34

vināyakabhayodvigne kuñjarairyuktakandare/
vīṇāvāditranirghoṣaiḥ śrotrendriyamanoramaiḥ

54.54.35

dolālambitasampāte vanitāsaṅghasevite/
dhvajairlambitadolānāṃ ghaṇṭhānāṃ ninadākule

54.54.36

mukhamardalavāditrairbalināṃ sphoṭitaistathā/
krīḍāravavicārāṇāṃ nirghoṣaiḥ pūrṇamandire

54.54.37

hāsaiḥ santrāsajananairvikarālamukhaistathā/
dehagandhairvicitraiśca prakrīḍitagaṇeścaraiḥ

54.54.38

vajrasphaṭikasopāna citrapaṭṭiśilātalaiḥ/
vyādhrasiṃhamukhaiśacavānyairgajavājimukhaistathā

54.54.39

biḍālavadanaiścograiḥ kroṣṭukākāramūrtibhiḥ /
hrasvairdīrghaiḥ kṛśaiḥ sthūlairlambodara mahodaraiḥ

54.54.40

hrasvajaṅghaiśca lamboṣṭhaistālajaṅghaistathāparaiḥ/
gaukarṇairekakarṇaiśca mahākarṇairakarṇakaiḥ

54.54.41

bahupādairmahāpādairekapādairapādakaiḥ/
bahuśīrṣairmahāśīrṣairekaśīrṣairaśīrṣakaiḥ

54.54.42

bahunetrairmahānetrairekanaitrairanaitrakaiḥ /
evaṃvidhairmahāyogibhūtairbhūtapatirvṛtaḥ

54.54.43

viśuddhamuktāmaṇiratnabhūṣite śilātale hemamaye manorame/
sukhopaviṣṭaṃ madanāṅganāśanaṃ provāca vākyaṃ girirājaputrī

54.54.44

//devyuvāca//
bhagavan bhūtabhavyeśa govṛṣāṅkitaśāsana/
tava kaṇṭhe mahādeva bhrājate'mbudaśannibham

54.54.45

nātyulbaṇaṃ nātiśubraṃ nīlāñjanacayopamam/
kimidaṃ dīpyate deva kaṇṭhe kāmāṅga nāśana

54.54.46

ko hetuḥ kāraṇaṃ kiñca kaṇṭhe nīlatvamīśvaraḥ /
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ brūhi kautūhalaṃ hime

54.54.47

śrutvā vākyaṃ tatastasyāḥ pārvatyāḥ pārvatīpriyaḥ /
kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ kathayāmāsa śaṅkaraḥ

54.54.48

mathyamāne'mṛte pūrvaṃ kṣīrode suradānavaiḥ/
agre samutthitaṃ tasmin viṣaṃ kālānalaprabham

54.54.49

taṃ dṛṣṭvā surasaṅghāśca daityāścaiva varānane/
viṣaṇṇavadanāḥ sarve gatāste brahmaṇo'ntikam

54.54.50

dṛṣṭvā suragaṇān bhītān brahmo vāca mahādyutiḥ/
kimarthaṃ bho mahābhāgā bhītā udvignacetasaḥ

54.54.51

mayāṣṭaguṇamaiśvaryaṃ bhavatāṃ samprakalpitam/
kena vyāvarttitaiśvaryā yūyaṃ vai surasattamāḥ

54.54.52

trailokyasyeśvarā yūyaṃ sarve vai vigatajvarāḥ/
prajāsarge na so'stīha ājñāṃ yo me nivarttayet

54.54.53

vimānagāminaḥ sarve sarve svacchandagāminaḥ/
adhyātme cādhibhūte ca adhidaive ca nityaśaḥ/
prajāḥ karmavipākena śaktā yūyaṃ pravarttitum

54.54.54

tatkimarthaṃ bhayodvignā mṛgāḥ siṃhārditā iva/
kiṃ duḥkhaṃ kena santāpaḥ kulo vā bhayamāgatam/
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śīgramākhyātumarhatha

54.54.55

śrutvā vākyaṃ tatastasya brahmaṇo vai mahātmanaḥ/
ūcuste ṛṣibhiḥ sārdhdhaṃ suradaityendradānavāḥ

54.54.56

surāsurairmathyamāne pāthodhau ca mahātmabhiḥ/
bhujaṅgabhṛṅgasaṅkāśaṃ nīlajīmūtasannibham/
prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvartāgnisamaprabham

54.54.57

kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarcasam/
trailokyotsādi sūryābhaṃ prasphurantaṃ samantataḥ

54.54.58

viṣeṇottiṣṭhamānena kālānalasamatviṣā/
nirdagdho raktagaurāṅgaḥ kṛtakṛṣṇo janārdanaḥ

54.54.59

dṛṣṭvā taṃ raktagaurāṅgaṃ kṛtakṛṣṇaṃ janārdanam/
bhītāḥ sarve vayaṃ devāstvāmeva śaraṇaṃ gatāḥ

54.54.60

surāṇāmasurāṇāñca śrutvā vākyaṃ pitāmahaḥ/
pratyuvāca mahātejā lokānāṃ hitakāmyayā

54.54.61

śrṛṇudhvaṃ devatāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ/
yattadagre samutpannaṃ mathyamāne mahodadhau

54.54.62

viṣaṃ kālānalaprakhyaṃ kālakūṭeti viśrutam/
yena prodbhūtamātreṇa kṛtakṛṣṇo janārdanaḥ

54.54.63

tasya viṣṇurahañcāpi sarve te surapuṅgavāḥ/
na śaknuvanti vai soḍhuṃ vegamanye tu śaṅkarāt

54.54.64

ityuktvā pajhagarbhābhaḥ pajhayonirayonijaḥ /
tataḥ stotuṃ samārabdho brahmā lokapitāmahaḥ

54.54.65

namastubhyaṃ virūpākṣa namaste'nekacakṣuṣe/
namaḥ pinākahastāya vajrahastāya vai namaḥ

54.54.66

namastrailokyanāthāya bhūtānāmpataye namaḥ/
namaḥ surārisaṃhartre tāpasāya tricakṣuṣe

54.54.67

brahamaṇe caiva rudrāya viṣṇave caiva te namaḥ/
sāṅkhyāya caiva yogāya bhūtagrāmāya vai namaḥ

54.54.69

manmatāṅgavināśāya kālakālāya vai namaḥ/
rudrāya ca sureśāya devadevāya te namaḥ/ ५४.६८/
kapardine karālāya śaṅkarāya kapāline/
virūpāyaikarūpāya śivāya varadāya ca

54.54.70

tripuraghnāya vandyāya mātṝṇāmpataye namaḥ/
buddhāya caiva śuddhāya muktāya kevalāya ca

54.54.71

namaḥ kamalahastāya digvāsāya śikhaṇḍine /
loka trayavalidhātre ca candrāya varuṇāya ca

54.54.72

agrāya caiva cogrāya viprāyānekacakṣuṣe/
rajase caiva sattvāya tamase'vyaktayonaye

54.54.73

nityāyānityarūpāya nityānityāya vai namaḥ/
vyaktāya caivāvyaktāya vyaktāvyaktāya vai namaḥ

54.54.74

cintyāya caivācintyāya cintyācintyāya vai namaḥ/
bhaktānāmārtināśāya naranārāyaṇāya ca

54.54.75

umāpriyāya śarvāya nandicakrāṅkitāya ca/
pakṣamāsārddhamāsāya namaḥ saṃvatsarāya ca

54.54.76

bahurūpāya muṇḍāya daṇḍine'tha varūthine/
namaḥ kapālahastāya digvāsāya śikhaṇiḍane

54.54.77

dhvajine rathine caiva yamine brahmacāriṇe/
ṛgyajuḥ sāmavedāya puruṣāyeśvarāya ca/
ityevamādicaritaistubhyaṃ deva namo'stu te

54.54.78

//śrīmahādeva uvāca//
evaṃ stutastato devaiḥ praṇipatya varānane

54.54.79

jñātvā tu bhaktiṃ mama devadevo gaṅgājalāplāvitakeśadeśaḥ/
sūkṣmo'tiyogātiśayādacintyo na hi pluto vyaktamupaiti candraḥ

54.54.80

evaṃ bhagavatā pūrvaṃ brahmaṇā lokakartṛṇā/
stuto'haṃ vividhaiḥ stotrai rvedavedāṅgasambhavaiḥ

54.54.81

tataḥ prīto hyahaṃ tasmai brahmaṇe sumahātmane/
tato'haṃ sūkṣmayā vācā pitāmahamathābruvam

54.54.82

bhagavan bhūtabhavyeśa lokanātha jagatpate/
kiṃ kārye te mayā brahman karttavyaṃ vada suvrata

54.54.83

śrutvā vākyaṃ tato brahmā pratyuvācāmbujekṣaṇaḥ /
bhūtabhavyabhavannātha śrūyatāṃ kāraṇeśvara

54.54.84

surāsurairmathyamāne payodhāvambujekṣaṇa/
bhagavanmegha saṅkāśaṃ nīlajīmūtasannibham

54.54.85

prādurbhūtaṃ viṣaṅghoraṃ saṃvarttāgnisamaprabham/
kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarccasam

54.54.86

trailokyotsādi sūryābhaṃ visphurantaṃ samantataḥ/
agre samutthitaṃ tasmin viṣaṅkālānalaprabham

54.54.87

taṃ dṛṣṭvā tuṃ vayaṃ sarve bhītāḥ sambhrāntacetasaḥ/
tat pibasva mahādeva lokānāṃ hitakāmyayā /
bhavānagryasya bhoktā vai bhavāṃśvaiva varaḥ prabhuḥ

54.54.88

tvāmṛte'nyo mahādeva viṣaṃ soḍhuṃ na vidyate /
nāsti kaścit pumān śaktastrailokyeṣu ca gīyate

54.54.89

evaṃ tasya vacaḥ śrutvā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ/
bāḍhamityeva tadvākyaṃ pratigṛhya varānane

54.54.90

tato'haṃ pātumārabdho viṣamantakasannibham/
pibato me mahāghoraṃ viṣaṃ surabhayaṅkaram/
kaṇṭhaḥ samabhavattūrṇaṃ kṛṣṇo me varavarṇini

54.54.91

taṃdṛṣṭvo tpalapatrābhaṃ kaṇṭhe saktamivoragam /
takṣakaṃ nāgarājānaṃ lelihānamiva sthitam

54.54.92

athovāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ/
śobhase tvaṃ mahādeva kaṇṭhenānena suvrata

54.54.93

tatastasya vacaḥ śrutvā mayā girivarātmaje/
paśyatāṃ devasaṅgānāṃ daityānāñca varānane

54.54.94

yakṣagandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām/
dhṛtaṃ kaṇṭhe viṣaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭastato hyaham

54.54.95

tat kālakūṭaṃ viṣamugratejaḥ kaṇṭhe mayā parvatarājaputri/
niveśyamānaṃ suradaityasaṅgho dṛṣṭvā paraṃ vismayamājagāma

54.54.96

tataḥ suragaṇāḥ sarve sadaityoragarākṣasāḥ/
ūcuḥ prāñcalayo bhūtvā mattamātaṅgagāmini

54.54.97

aho balaṃ vīryaparākramaste aho punaryogabalaṃ tavaiva/
aho prabhutvaṃ tava devadeva gaṅgājalāsphālitamuktakeśa

54.54.98

tvameva viṣṇuścaturānanastvaṃ tvameva mṛtyu rvaradastvameva/
tvameva sūryo rajanīkaraśca tvameva bhūmiḥ salilaṃ tvameva

54.54.99

tvameva yajño niyamastvameva tvameva bhūtaṃ bhavitā tvameva/
tvameva cādi rnidhanaṃ tvameva sthūlaśca sūkṣmaḥ puruṣastvameva

54.54.100

tvameva sūkṣmasya parasya sūkṣmastvameva vahniḥ pavanastvameva/
tvameva sarvasya carācarasya lokasya karttā pralaye ca goptā

54.54.101

itīdamuktvā vacanaṃ surendrāḥ pragṛhya somaṃ praṇipatya mūrdnā/
gatā vimānairanigṛhya vegairmahātmano merumupetya sarve

54.54.102

ityetatparamaṃ guhyaṃ puṇyātpuṇyamahattaram/
nīlakaṇṭheti yat proktaṃ vikhyātaṃ lokaviśrutam

54.54.103

svayaṃ svayambhuvā proktāṃ puṇyāṃ pāpapraṇāśanīm/
yastu dhārayate nityamenāṃ brahmodbhavāṃ kathām/
tasyāhaṃ saṃpravakṣyāmi phalaṃ vai vipulaṃ mahat

54.54.104

viṣaṃ tasya varārohe sthāvaraṃ jaṅgamantathā/
gātraṃ prāpya ca suśroṇi kṣipraṃ tat pratihanyate

54.54.105

śamayatyaśubhaṃ ghoraṃ duḥsvapnañcāpakarṣati/
strīṣu vallabhatāṃ yāti sabhāyāṃ pārthivasya ca

54.54.106

vivāde jayamāpnoti yuddhe śūratvameva ca/
gacchataḥ kṣemamadhvānaṃ gṛhe ca nityasampadaḥ

54.54.107

śarīrabhede vakṣyāmi gatiṃ tasya varānane/
nīlakaṇṭho haricchamaśruḥ śaśāṅkāṅkitamūrddhajaḥ

54.54.108

tryakṣastriśūlapāṇiśca vṛṣayānaḥ pinākadhṛk/
nandhitulyabalaḥ śrīmān nanditulyaparākramaḥ

54.54.109

vicaratyacirāt sarvān sarvalokānmamājñayā /
na hanyate gatistasya anilasya yathāmbare/
mama tulyabalo bhūtvā tiṣṭhatyābhūtasamplavam

54.54.110

mama bhaktā varārohe ye ca śrṛṇvanti mānavāḥ/
teṣāṃ gatiṃ pravakṣyāmi iha loke paratra ca

54.54.111

brāhmaṇo vedamāpnoti kṣatriyo jayate mahīm/
vaiśyastu labhate lābhaṃ śūdraḥ sukhamavāpnuyāt

54.54.112

vyādhito mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt/
gurviṇī labhate putraṃ kanyā vindati satpatim/
naṣṭañca labhate sarvamihaloke paratra ca

54.54.113

gavāṃ śatasahasrasya samyagdattasya yat phalam/
tat phalaṃ bhavati śrutvā vibhordivyāmimāṃ kathām

54.54.114

pādaṃ vā yadi vāpyarddhaṃ ślokaṃ ślokārddhameva vā/
yastu dhārayate nityaṃ rudralokaṃ sa gacchati

54.54.115

kathāmimāṃ puṇyaphalādiyuktāṃ nivedya devyāḥ śaśibaddha mūrddhajaḥ/
vṛṣasya pṛṣṭhena sahomayā prabhurjagāma kiṣkindhaguhāṃ guhapriyaḥ

54.54.116

krāntaṃ mayā pāpaharaṃ mahāpadaṃ nivedya tebhyaḥ pradadau prabhañjanaḥ/
adhītya sarvaṃ tvakhilaṃ sulakṣaṇaṃ jagāma ādityapathaṃ dvijottamaḥ

54.54

iti śrīmahāpurāṇe vāyu prokte nīlakaṇṭhastavo nāma catuḥ pañcāśo'dhyāyaḥ

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc