Vayu Purana · Chapter 54
//ṛṣaya ūcuḥ//
kasmin deśe mahāpuṇyametadākhyānamuttamam/
vṛttaṃ brahmapurogāṇāṃ kasmin kāle mahādyute/
etadākhyāhi naḥ samyag yathā vṛttaṃ tapodhana
//sūta uvāca//
yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ vāyunā jagadāyunā/
kathyamānaṃ dvijaśreṣṭhāḥ satre varṣasahasrake
nīlatā yena kaṇṭhasya devadevasya śūlinaḥ/
tadahaṃ kīrttayiṣyāmi śrṛṇudhvaṃ śaṃsitavratāḥ
uttare śailarājasya sarāṃsi sarito hradāḥ/
puṇyodyāneṣu tīrtheṣu devatāyataneṣu ca/
giriśrṛṅgeṣu tuṅgeṣu gahvaropavaneṣu ca
devabhaktā mahātmāno munayaḥ śaṃsitavratāḥ/
stuvanti ca mahādevaṃ yatra yathāvidhi
ṛgyajuḥsāmavedaiśca nṛtyagītārccanādibhiḥ/
oṅkāreṇa namaskārairarccayanti sadā śivam
pravṛtte jyotiṣāṃ cakre madhyavyāpte divākare/
devatā niyatātmānaḥ sarve tiṣṭhanti tāṃ kathām /
atha niyamapravṛttāśca prāṇaśeṣavyavasthitāḥ
namaste nīlakaṇṭhāya ityuvāca sadāgatiḥ/
tacchutvā bhāvitātmāno munayaḥ śaṃśitavratāḥ/
vālakhilyeti vikhyātāḥ pataṅgasahacāriṇaḥ
aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāmūrddhvaretasām/
tasmāt pṛcchanti vai vāyuṃ vāyuparṇāmbubhojanāḥ
//ṛṣaya ūcuḥ//
nīlakaṇṭheti yat proktaṃ tvayā pavanasattama/
etadduhyaṃ pavitrāṇāṃ puṇyaṃ puṇyakṛtāṃ varāḥ
tadvayaṃ śrotumicchāmastvatprasādātprabhañjana/
nīlatā yena kaṇṭhasya kāraṇenāmbikāpateḥ
śrotumicchā mahe samyak tava vakrādviśeṣataḥ/
yāvadvācaḥ pravarttante sārthāstāśca tvayeritāḥ
varṇasthānagate vāyau vāgvidhiḥ saṃpravartate/
jñānaṃ pūrvamathotsāha stvatto vāyo pravartate // ५४.१३ .
tvayi niṣpandamāne tu śeṣā varṇapravṛttayaḥ/
yatra vāco nivartante dehabandhāśca durlabhāḥ
tatrāpi te'sti sadbhāvaḥ sarvagastvaṃ sadānila/
nānyaḥ sarvagato devastvadṛteśaश़sti samīraṇa
eṣa vai jīvalokaste pratyakṣaḥ sarvato'nila/
vettha vācaspatiṃ devaṃ manonāyakamīsvaram
brūhi tatkaṇṭhadeśasya kiṃ kṛtā rūpavikriyā/
śrutvā vākyantatasteṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmānām/
pratyuvāca mahātejā vāyurloka namaskṛtaḥ
//vāyuruvāca//
purā kṛtayuge vipro vedanirṇayatatparaḥ/
vasiṣṭho nāma dharmātmā mānaso vai prajāpateḥ
prapaccha kārtikeyaṃ vai mayūravaravāhanam/
mahiṣāsuranārīṇāṃ nayanāñjanataskaram
mahāsenaṃ mahātmānaṃ meghastanitaniḥsvanam/
umāmanaḥpraharṣeṇa bālakaṃ chajharūpiṇam
krauñcajīvitaharttāraṃ pārvatīhṛdi nandanam/
vasiṣṭhaḥ pṛcchate bhaktyā kārtikeyaṃ mahābalam
//vasiṣṭha uvāca//
namaste haranandāya umāgarbha namo 'stu te/
namaste agnigarbhāya gaṅgāgarbha namo'stu te
namaste śaragarbhāya namaste kṛttikāsuta/
namo dvādaśanetrāya ṣaṇmukhāya namo'stu te
namaste śaktihastāya divyaghaṇṭāpatākine/
evaṃ stutvā mahāsenaṃ papraccha śikhivāhanam
yadetaddṛśyate varṇaṃ śubhaṃ śubhrāñjanaprabham/
tatkimarthaṃ samutpannaṃ kaṇṭhe kundendusaṃprabhe
etadāptāya bhaktāya dāntāya brūhi pṛcchate/
kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ pavitrāṃ pāpanāśinīm /
matpriyārthaṃ mahābhāga vaktumarhasyaśeṣataḥ
śrutvā vākyaṃ tatastasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ/
pratyuvāca mahātejāḥ surāribalasūdanaḥ
śrṛṇuṣva vadatāṃ śreṣṭha kathyamānaṃ vaco mama/
umotsaṅganiviṣṭena mayā pūrvaṃ yathāśrutam
pārvatyā saha saṃvādaḥ śarvasya ca mahātmanaḥ/
tadahaṅkīrttayiṣyāmi tvatpriyārthaṃ mahāmune
kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite/
nānādrumalatākīrṇe cakravākopaśobhite
ṣaṭpadodgītabahule dhārāsampātanādite/
mattakrauñcamayūrāṇāṃ nādairudghuṣṭakandare
apsarogaṇasaṅkīrṇe kinnaraiścopaśobhite /
jīvañjīvakajātīnāṃ vīrudbhirupaśobhite
kokilārāvamadhure siddha cāraṇasevite/
saurabhaiyīninādāḍhye adhastanitaniḥsvane
vināyakabhayodvigne kuñjarairyuktakandare/
vīṇāvāditranirghoṣaiḥ śrotrendriyamanoramaiḥ
dolālambitasampāte vanitāsaṅghasevite/
dhvajairlambitadolānāṃ ghaṇṭhānāṃ ninadākule
mukhamardalavāditrairbalināṃ sphoṭitaistathā/
krīḍāravavicārāṇāṃ nirghoṣaiḥ pūrṇamandire
hāsaiḥ santrāsajananairvikarālamukhaistathā/
dehagandhairvicitraiśca prakrīḍitagaṇeścaraiḥ
vajrasphaṭikasopāna citrapaṭṭiśilātalaiḥ/
vyādhrasiṃhamukhaiśacavānyairgajavājimukhaistathā
biḍālavadanaiścograiḥ kroṣṭukākāramūrtibhiḥ /
hrasvairdīrghaiḥ kṛśaiḥ sthūlairlambodara mahodaraiḥ
hrasvajaṅghaiśca lamboṣṭhaistālajaṅghaistathāparaiḥ/
gaukarṇairekakarṇaiśca mahākarṇairakarṇakaiḥ
bahupādairmahāpādairekapādairapādakaiḥ/
bahuśīrṣairmahāśīrṣairekaśīrṣairaśīrṣakaiḥ
bahunetrairmahānetrairekanaitrairanaitrakaiḥ /
evaṃvidhairmahāyogibhūtairbhūtapatirvṛtaḥ
viśuddhamuktāmaṇiratnabhūṣite śilātale hemamaye manorame/
sukhopaviṣṭaṃ madanāṅganāśanaṃ provāca vākyaṃ girirājaputrī
//devyuvāca//
bhagavan bhūtabhavyeśa govṛṣāṅkitaśāsana/
tava kaṇṭhe mahādeva bhrājate'mbudaśannibham
nātyulbaṇaṃ nātiśubraṃ nīlāñjanacayopamam/
kimidaṃ dīpyate deva kaṇṭhe kāmāṅga nāśana
ko hetuḥ kāraṇaṃ kiñca kaṇṭhe nīlatvamīśvaraḥ /
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ brūhi kautūhalaṃ hime
śrutvā vākyaṃ tatastasyāḥ pārvatyāḥ pārvatīpriyaḥ /
kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ kathayāmāsa śaṅkaraḥ
mathyamāne'mṛte pūrvaṃ kṣīrode suradānavaiḥ/
agre samutthitaṃ tasmin viṣaṃ kālānalaprabham
taṃ dṛṣṭvā surasaṅghāśca daityāścaiva varānane/
viṣaṇṇavadanāḥ sarve gatāste brahmaṇo'ntikam
dṛṣṭvā suragaṇān bhītān brahmo vāca mahādyutiḥ/
kimarthaṃ bho mahābhāgā bhītā udvignacetasaḥ
mayāṣṭaguṇamaiśvaryaṃ bhavatāṃ samprakalpitam/
kena vyāvarttitaiśvaryā yūyaṃ vai surasattamāḥ
trailokyasyeśvarā yūyaṃ sarve vai vigatajvarāḥ/
prajāsarge na so'stīha ājñāṃ yo me nivarttayet
vimānagāminaḥ sarve sarve svacchandagāminaḥ/
adhyātme cādhibhūte ca adhidaive ca nityaśaḥ/
prajāḥ karmavipākena śaktā yūyaṃ pravarttitum
tatkimarthaṃ bhayodvignā mṛgāḥ siṃhārditā iva/
kiṃ duḥkhaṃ kena santāpaḥ kulo vā bhayamāgatam/
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śīgramākhyātumarhatha
śrutvā vākyaṃ tatastasya brahmaṇo vai mahātmanaḥ/
ūcuste ṛṣibhiḥ sārdhdhaṃ suradaityendradānavāḥ
surāsurairmathyamāne pāthodhau ca mahātmabhiḥ/
bhujaṅgabhṛṅgasaṅkāśaṃ nīlajīmūtasannibham/
prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvartāgnisamaprabham
kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarcasam/
trailokyotsādi sūryābhaṃ prasphurantaṃ samantataḥ
viṣeṇottiṣṭhamānena kālānalasamatviṣā/
nirdagdho raktagaurāṅgaḥ kṛtakṛṣṇo janārdanaḥ
dṛṣṭvā taṃ raktagaurāṅgaṃ kṛtakṛṣṇaṃ janārdanam/
bhītāḥ sarve vayaṃ devāstvāmeva śaraṇaṃ gatāḥ
surāṇāmasurāṇāñca śrutvā vākyaṃ pitāmahaḥ/
pratyuvāca mahātejā lokānāṃ hitakāmyayā
śrṛṇudhvaṃ devatāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ/
yattadagre samutpannaṃ mathyamāne mahodadhau
viṣaṃ kālānalaprakhyaṃ kālakūṭeti viśrutam/
yena prodbhūtamātreṇa kṛtakṛṣṇo janārdanaḥ
tasya viṣṇurahañcāpi sarve te surapuṅgavāḥ/
na śaknuvanti vai soḍhuṃ vegamanye tu śaṅkarāt
ityuktvā pajhagarbhābhaḥ pajhayonirayonijaḥ /
tataḥ stotuṃ samārabdho brahmā lokapitāmahaḥ
namastubhyaṃ virūpākṣa namaste'nekacakṣuṣe/
namaḥ pinākahastāya vajrahastāya vai namaḥ
namastrailokyanāthāya bhūtānāmpataye namaḥ/
namaḥ surārisaṃhartre tāpasāya tricakṣuṣe
brahamaṇe caiva rudrāya viṣṇave caiva te namaḥ/
sāṅkhyāya caiva yogāya bhūtagrāmāya vai namaḥ
manmatāṅgavināśāya kālakālāya vai namaḥ/
rudrāya ca sureśāya devadevāya te namaḥ/ ५४.६८/
kapardine karālāya śaṅkarāya kapāline/
virūpāyaikarūpāya śivāya varadāya ca
tripuraghnāya vandyāya mātṝṇāmpataye namaḥ/
buddhāya caiva śuddhāya muktāya kevalāya ca
namaḥ kamalahastāya digvāsāya śikhaṇḍine /
loka trayavalidhātre ca candrāya varuṇāya ca
agrāya caiva cogrāya viprāyānekacakṣuṣe/
rajase caiva sattvāya tamase'vyaktayonaye
nityāyānityarūpāya nityānityāya vai namaḥ/
vyaktāya caivāvyaktāya vyaktāvyaktāya vai namaḥ
cintyāya caivācintyāya cintyācintyāya vai namaḥ/
bhaktānāmārtināśāya naranārāyaṇāya ca
umāpriyāya śarvāya nandicakrāṅkitāya ca/
pakṣamāsārddhamāsāya namaḥ saṃvatsarāya ca
bahurūpāya muṇḍāya daṇḍine'tha varūthine/
namaḥ kapālahastāya digvāsāya śikhaṇiḍane
dhvajine rathine caiva yamine brahmacāriṇe/
ṛgyajuḥ sāmavedāya puruṣāyeśvarāya ca/
ityevamādicaritaistubhyaṃ deva namo'stu te
//śrīmahādeva uvāca//
evaṃ stutastato devaiḥ praṇipatya varānane
jñātvā tu bhaktiṃ mama devadevo gaṅgājalāplāvitakeśadeśaḥ/
sūkṣmo'tiyogātiśayādacintyo na hi pluto vyaktamupaiti candraḥ
evaṃ bhagavatā pūrvaṃ brahmaṇā lokakartṛṇā/
stuto'haṃ vividhaiḥ stotrai rvedavedāṅgasambhavaiḥ
tataḥ prīto hyahaṃ tasmai brahmaṇe sumahātmane/
tato'haṃ sūkṣmayā vācā pitāmahamathābruvam
bhagavan bhūtabhavyeśa lokanātha jagatpate/
kiṃ kārye te mayā brahman karttavyaṃ vada suvrata
śrutvā vākyaṃ tato brahmā pratyuvācāmbujekṣaṇaḥ /
bhūtabhavyabhavannātha śrūyatāṃ kāraṇeśvara
surāsurairmathyamāne payodhāvambujekṣaṇa/
bhagavanmegha saṅkāśaṃ nīlajīmūtasannibham
prādurbhūtaṃ viṣaṅghoraṃ saṃvarttāgnisamaprabham/
kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarccasam
trailokyotsādi sūryābhaṃ visphurantaṃ samantataḥ/
agre samutthitaṃ tasmin viṣaṅkālānalaprabham
taṃ dṛṣṭvā tuṃ vayaṃ sarve bhītāḥ sambhrāntacetasaḥ/
tat pibasva mahādeva lokānāṃ hitakāmyayā /
bhavānagryasya bhoktā vai bhavāṃśvaiva varaḥ prabhuḥ
tvāmṛte'nyo mahādeva viṣaṃ soḍhuṃ na vidyate /
nāsti kaścit pumān śaktastrailokyeṣu ca gīyate
evaṃ tasya vacaḥ śrutvā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ/
bāḍhamityeva tadvākyaṃ pratigṛhya varānane
tato'haṃ pātumārabdho viṣamantakasannibham/
pibato me mahāghoraṃ viṣaṃ surabhayaṅkaram/
kaṇṭhaḥ samabhavattūrṇaṃ kṛṣṇo me varavarṇini
taṃdṛṣṭvo tpalapatrābhaṃ kaṇṭhe saktamivoragam /
takṣakaṃ nāgarājānaṃ lelihānamiva sthitam
athovāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ/
śobhase tvaṃ mahādeva kaṇṭhenānena suvrata
tatastasya vacaḥ śrutvā mayā girivarātmaje/
paśyatāṃ devasaṅgānāṃ daityānāñca varānane
yakṣagandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām/
dhṛtaṃ kaṇṭhe viṣaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭastato hyaham
tat kālakūṭaṃ viṣamugratejaḥ kaṇṭhe mayā parvatarājaputri/
niveśyamānaṃ suradaityasaṅgho dṛṣṭvā paraṃ vismayamājagāma
tataḥ suragaṇāḥ sarve sadaityoragarākṣasāḥ/
ūcuḥ prāñcalayo bhūtvā mattamātaṅgagāmini
aho balaṃ vīryaparākramaste aho punaryogabalaṃ tavaiva/
aho prabhutvaṃ tava devadeva gaṅgājalāsphālitamuktakeśa
tvameva viṣṇuścaturānanastvaṃ tvameva mṛtyu rvaradastvameva/
tvameva sūryo rajanīkaraśca tvameva bhūmiḥ salilaṃ tvameva
tvameva yajño niyamastvameva tvameva bhūtaṃ bhavitā tvameva/
tvameva cādi rnidhanaṃ tvameva sthūlaśca sūkṣmaḥ puruṣastvameva
tvameva sūkṣmasya parasya sūkṣmastvameva vahniḥ pavanastvameva/
tvameva sarvasya carācarasya lokasya karttā pralaye ca goptā
itīdamuktvā vacanaṃ surendrāḥ pragṛhya somaṃ praṇipatya mūrdnā/
gatā vimānairanigṛhya vegairmahātmano merumupetya sarve
ityetatparamaṃ guhyaṃ puṇyātpuṇyamahattaram/
nīlakaṇṭheti yat proktaṃ vikhyātaṃ lokaviśrutam
svayaṃ svayambhuvā proktāṃ puṇyāṃ pāpapraṇāśanīm/
yastu dhārayate nityamenāṃ brahmodbhavāṃ kathām/
tasyāhaṃ saṃpravakṣyāmi phalaṃ vai vipulaṃ mahat
viṣaṃ tasya varārohe sthāvaraṃ jaṅgamantathā/
gātraṃ prāpya ca suśroṇi kṣipraṃ tat pratihanyate
śamayatyaśubhaṃ ghoraṃ duḥsvapnañcāpakarṣati/
strīṣu vallabhatāṃ yāti sabhāyāṃ pārthivasya ca
vivāde jayamāpnoti yuddhe śūratvameva ca/
gacchataḥ kṣemamadhvānaṃ gṛhe ca nityasampadaḥ
śarīrabhede vakṣyāmi gatiṃ tasya varānane/
nīlakaṇṭho haricchamaśruḥ śaśāṅkāṅkitamūrddhajaḥ
tryakṣastriśūlapāṇiśca vṛṣayānaḥ pinākadhṛk/
nandhitulyabalaḥ śrīmān nanditulyaparākramaḥ
vicaratyacirāt sarvān sarvalokānmamājñayā /
na hanyate gatistasya anilasya yathāmbare/
mama tulyabalo bhūtvā tiṣṭhatyābhūtasamplavam
mama bhaktā varārohe ye ca śrṛṇvanti mānavāḥ/
teṣāṃ gatiṃ pravakṣyāmi iha loke paratra ca
brāhmaṇo vedamāpnoti kṣatriyo jayate mahīm/
vaiśyastu labhate lābhaṃ śūdraḥ sukhamavāpnuyāt
vyādhito mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt/
gurviṇī labhate putraṃ kanyā vindati satpatim/
naṣṭañca labhate sarvamihaloke paratra ca
gavāṃ śatasahasrasya samyagdattasya yat phalam/
tat phalaṃ bhavati śrutvā vibhordivyāmimāṃ kathām
pādaṃ vā yadi vāpyarddhaṃ ślokaṃ ślokārddhameva vā/
yastu dhārayate nityaṃ rudralokaṃ sa gacchati
kathāmimāṃ puṇyaphalādiyuktāṃ nivedya devyāḥ śaśibaddha mūrddhajaḥ/
vṛṣasya pṛṣṭhena sahomayā prabhurjagāma kiṣkindhaguhāṃ guhapriyaḥ
krāntaṃ mayā pāpaharaṃ mahāpadaṃ nivedya tebhyaḥ pradadau prabhañjanaḥ/
adhītya sarvaṃ tvakhilaṃ sulakṣaṇaṃ jagāma ādityapathaṃ dvijottamaḥ
iti śrīmahāpurāṇe vāyu prokte nīlakaṇṭhastavo nāma catuḥ pañcāśo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0