વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 54

॥ઋષય ઊચુઃ॥
કસ્મિન્ દેશે મહાપુણ્યમેતદાખ્યાનમુત્તમમ્।
વૃત્તં બ્રહ્મપુરોગાણાં કસ્મિન્ કાલે મહાદ્યુતે।
એતદાખ્યાહિ નઃ સમ્યગ્ યથા વૃત્તં તપોધન

॥સૂત ઉવાચ॥
યથા શ્રુતં મયા પૂર્વં વાયુના જગદાયુના।
કથ્યમાનં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સત્રે વર્ષસહસ્રકે

નીલતા યેન કણ્ઠસ્ય દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ।
તદહં કીર્ત્તયિષ્યામિ શ્રૃણુધ્વં શંસિતવ્રતાઃ

ઉત્તરે શૈલરાજસ્ય સરાંસિ સરિતો હ્રદાઃ।
પુણ્યોદ્યાનેષુ તીર્થેષુ દેવતાયતનેષુ ચ।
ગિરિશ્રૃઙ્ગેષુ તુઙ્ગેષુ ગહ્વરોપવનેષુ ચ

દેવભક્તા મહાત્માનો મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ।
સ્તુવન્તિ ચ મહાદેવં યત્ર યથાવિધિ

ઋગ્યજુઃસામવેદૈશ્ચ નૃત્યગીતાર્ચ્ચનાદિભિઃ।
ઓઙ્કારેણ નમસ્કારૈરર્ચ્ચયન્તિ સદા શિવમ્

પ્રવૃત્તે જ્યોતિષાં ચક્રે મધ્યવ્યાપ્તે દિવાકરે।
દેવતા નિયતાત્માનઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ તાં કથામ્ ।
અથ નિયમપ્રવૃત્તાશ્ચ પ્રાણશેષવ્યવસ્થિતાઃ

નમસ્તે નીલકણ્ઠાય ઇત્યુવાચ સદાગતિઃ।
તચ્છુત્વા ભાવિતાત્માનો મુનયઃ શંશિતવ્રતાઃ।
વાલખિલ્યેતિ વિખ્યાતાઃ પતઙ્ગસહચારિણઃ

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્।
તસ્માત્ પૃચ્છન્તિ વૈ વાયું વાયુપર્ણામ્બુભોજનાઃ

॥ઋષય ઊચુઃ॥
નીલકણ્ઠેતિ યત્ પ્રોક્તં ત્વયા પવનસત્તમ।
એતદ્દુહ્યં પવિત્રાણાં પુણ્યં પુણ્યકૃતાં વરાઃ

તદ્વયં શ્રોતુમિચ્છામસ્ત્વત્પ્રસાદાત્પ્રભઞ્જન।
નીલતા યેન કણ્ઠસ્ય કારણેનામ્બિકાપતેઃ

શ્રોતુમિચ્છા મહે સમ્યક્ તવ વક્રાદ્વિશેષતઃ।
યાવદ્વાચઃ પ્રવર્ત્તન્તે સાર્થાસ્તાશ્ચ ત્વયેરિતાઃ

વર્ણસ્થાનગતે વાયૌ વાગ્વિધિઃ સંપ્રવર્તતે।
જ્ઞાનં પૂર્વમથોત્સાહ સ્ત્વત્તો વાયો પ્રવર્તતે ॥ ૫૪.૧૩ .
ત્વયિ નિષ્પન્દમાને તુ શેષા વર્ણપ્રવૃત્તયઃ।
યત્ર વાચો નિવર્તન્તે દેહબન્ધાશ્ચ દુર્લભાઃ

તત્રાપિ તેઽસ્તિ સદ્ભાવઃ સર્વગસ્ત્વં સદાનિલ।
નાન્યઃ સર્વગતો દેવસ્ત્વદૃતેશશ઼સ્તિ સમીરણ

એષ વૈ જીવલોકસ્તે પ્રત્યક્ષઃ સર્વતોઽનિલ।
વેત્થ વાચસ્પતિં દેવં મનોનાયકમીસ્વરમ્

બ્રૂહિ તત્કણ્ઠદેશસ્ય કિં કૃતા રૂપવિક્રિયા।
શ્રુત્વા વાક્યન્તતસ્તેષામૃષીણાં ભાવિતાત્માનામ્।
પ્રત્યુવાચ મહાતેજા વાયુર્લોક નમસ્કૃતઃ

॥વાયુરુવાચ॥
પુરા કૃતયુગે વિપ્રો વેદનિર્ણયતત્પરઃ।
વસિષ્ઠો નામ ધર્માત્મા માનસો વૈ પ્રજાપતેઃ

પ્રપચ્છ કાર્તિકેયં વૈ મયૂરવરવાહનમ્।
મહિષાસુરનારીણાં નયનાઞ્જનતસ્કરમ્

મહાસેનં મહાત્માનં મેઘસ્તનિતનિઃસ્વનમ્।
ઉમામનઃપ્રહર્ષેણ બાલકં છઝરૂપિણમ્

ક્રૌઞ્ચજીવિતહર્ત્તારં પાર્વતીહૃદિ નન્દનમ્।
વસિષ્ઠઃ પૃચ્છતે ભક્ત્યા કાર્તિકેયં મહાબલમ્

॥વસિષ્ઠ ઉવાચ॥
નમસ્તે હરનન્દાય ઉમાગર્ભ નમો ઽસ્તુ તે।
નમસ્તે અગ્નિગર્ભાય ગઙ્ગાગર્ભ નમોઽસ્તુ તે

નમસ્તે શરગર્ભાય નમસ્તે કૃત્તિકાસુત।
નમો દ્વાદશનેત્રાય ષણ્મુખાય નમોઽસ્તુ તે

નમસ્તે શક્તિહસ્તાય દિવ્યઘણ્ટાપતાકિને।
એવં સ્તુત્વા મહાસેનં પપ્રચ્છ શિખિવાહનમ્

યદેતદ્દૃશ્યતે વર્ણં શુભં શુભ્રાઞ્જનપ્રભમ્।
તત્કિમર્થં સમુત્પન્નં કણ્ઠે કુન્દેન્દુસંપ્રભે

એતદાપ્તાય ભક્તાય દાન્તાય બ્રૂહિ પૃચ્છતે।
કથાં મઙ્ગલસંયુક્તાં પવિત્રાં પાપનાશિનીમ્ ।
મત્પ્રિયાર્થં મહાભાગ વક્તુમર્હસ્યશેષતઃ

શ્રુત્વા વાક્યં તતસ્તસ્ય વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ।
પ્રત્યુવાચ મહાતેજાઃ સુરારિબલસૂદનઃ

શ્રૃણુષ્વ વદતાં શ્રેષ્ઠ કથ્યમાનં વચો મમ।
ઉમોત્સઙ્ગનિવિષ્ટેન મયા પૂર્વં યથાશ્રુતમ્

પાર્વત્યા સહ સંવાદઃ શર્વસ્ય ચ મહાત્મનઃ।
તદહઙ્કીર્ત્તયિષ્યામિ ત્વત્પ્રિયાર્થં મહામુને

કૈલાસશિખરે રમ્યે નાનાધાતુવિચિત્રિતે।
નાનાદ્રુમલતાકીર્ણે ચક્રવાકોપશોભિતે

ષટ્‌પદોદ્ગીતબહુલે ધારાસમ્પાતનાદિતે।
મત્તક્રૌઞ્ચમયૂરાણાં નાદૈરુદ્ઘુષ્ટકન્દરે

અપ્સરોગણસઙ્કીર્ણે કિન્નરૈશ્ચોપશોભિતે ।
જીવઞ્જીવકજાતીનાં વીરુદ્ભિરુપશોભિતે

કોકિલારાવમધુરે સિદ્ધ ચારણસેવિતે।
સૌરભૈયીનિનાદાઢ્યે અધસ્તનિતનિઃસ્વને

વિનાયકભયોદ્વિગ્ને કુઞ્જરૈર્યુક્તકન્દરે।
વીણાવાદિત્રનિર્ઘોષૈઃ શ્રોત્રેન્દ્રિયમનોરમૈઃ

દોલાલમ્બિતસમ્પાતે વનિતાસઙ્ઘસેવિતે।
ધ્વજૈર્લમ્બિતદોલાનાં ઘણ્ઠાનાં નિનદાકુલે

મુખમર્દલવાદિત્રૈર્બલિનાં સ્ફોટિતૈસ્તથા।
ક્રીડારવવિચારાણાં નિર્ઘોષૈઃ પૂર્ણમન્દિરે

હાસૈઃ સન્ત્રાસજનનૈર્વિકરાલમુખૈસ્તથા।
દેહગન્ધૈર્વિચિત્રૈશ્ચ પ્રક્રીડિતગણેશ્ચરૈઃ

વજ્રસ્ફટિકસોપાન ચિત્રપટ્ટિશિલાતલૈઃ।
વ્યાધ્રસિંહમુખૈશચવાન્યૈર્ગજવાજિમુખૈસ્તથા

બિડાલવદનૈશ્ચોગ્રૈઃ ક્રોષ્ટુકાકારમૂર્તિભિઃ ।
હ્રસ્વૈર્દીર્ઘૈઃ કૃશૈઃ સ્થૂલૈર્લમ્બોદર મહોદરૈઃ

હ્રસ્વજઙ્ઘૈશ્ચ લમ્બોષ્ઠૈસ્તાલજઙ્ઘૈસ્તથાપરૈઃ।
ગૌકર્ણૈરેકકર્ણૈશ્ચ મહાકર્ણૈરકર્ણકૈઃ

બહુપાદૈર્મહાપાદૈરેકપાદૈરપાદકૈઃ।
બહુશીર્ષૈર્મહાશીર્ષૈરેકશીર્ષૈરશીર્ષકૈઃ

બહુનેત્રૈર્મહાનેત્રૈરેકનૈત્રૈરનૈત્રકૈઃ ।
એવંવિધૈર્મહાયોગિભૂતૈર્ભૂતપતિર્વૃતઃ

વિશુદ્ધમુક્તામણિરત્નભૂષિતે શિલાતલે હેમમયે મનોરમે।
સુખોપવિષ્ટં મદનાઙ્ગનાશનં પ્રોવાચ વાક્યં ગિરિરાજપુત્રી

॥દેવ્યુવાચ॥
ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ ગોવૃષાઙ્કિતશાસન।
તવ કણ્ઠે મહાદેવ ભ્રાજતેઽમ્બુદશન્નિભમ્

નાત્યુલ્બણં નાતિશુબ્રં નીલાઞ્જનચયોપમમ્।
કિમિદં દીપ્યતે દેવ કણ્ઠે કામાઙ્ગ નાશન

કો હેતુઃ કારણં કિઞ્ચ કણ્ઠે નીલત્વમીશ્વરઃ ।
એતત્સર્વં યથાન્યાયં બ્રૂહિ કૌતૂહલં હિમે

શ્રુત્વા વાક્યં તતસ્તસ્યાઃ પાર્વત્યાઃ પાર્વતીપ્રિયઃ ।
કથાં મઙ્ગલસંયુક્તાં કથયામાસ શઙ્કરઃ

મથ્યમાનેઽમૃતે પૂર્વં ક્ષીરોદે સુરદાનવૈઃ।
અગ્રે સમુત્થિતં તસ્મિન્ વિષં કાલાનલપ્રભમ્

તં દૃષ્ટ્વા સુરસઙ્ઘાશ્ચ દૈત્યાશ્ચૈવ વરાનને।
વિષણ્ણવદનાઃ સર્વે ગતાસ્તે બ્રહ્મણોઽન્તિકમ્

દૃષ્ટ્વા સુરગણાન્ ભીતાન્ બ્રહ્મો વાચ મહાદ્યુતિઃ।
કિમર્થં ભો મહાભાગા ભીતા ઉદ્વિગ્નચેતસઃ

મયાષ્ટગુણમૈશ્વર્યં ભવતાં સમ્પ્રકલ્પિતમ્।
કેન વ્યાવર્ત્તિતૈશ્વર્યા યૂયં વૈ સુરસત્તમાઃ

ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરા યૂયં સર્વે વૈ વિગતજ્વરાઃ।
પ્રજાસર્ગે ન સોઽસ્તીહ આજ્ઞાં યો મે નિવર્ત્તયેત્

વિમાનગામિનઃ સર્વે સર્વે સ્વચ્છન્દગામિનઃ।
અધ્યાત્મે ચાધિભૂતે ચ અધિદૈવે ચ નિત્યશઃ।
પ્રજાઃ કર્મવિપાકેન શક્તા યૂયં પ્રવર્ત્તિતુમ્

તત્કિમર્થં ભયોદ્વિગ્ના મૃગાઃ સિંહાર્દિતા ઇવ।
કિં દુઃખં કેન સન્તાપઃ કુલો વા ભયમાગતમ્।
એતત્સર્વં યથાન્યાયં શીગ્રમાખ્યાતુમર્હથ

શ્રુત્વા વાક્યં તતસ્તસ્ય બ્રહ્મણો વૈ મહાત્મનઃ।
ઊચુસ્તે ઋષિભિઃ સાર્ધ્ધં સુરદૈત્યેન્દ્રદાનવાઃ

સુરાસુરૈર્મથ્યમાને પાથોધૌ ચ મહાત્મભિઃ।
ભુજઙ્ગભૃઙ્ગસઙ્કાશં નીલજીમૂતસન્નિભમ્।
પ્રાદુર્ભૂતં વિષં ઘોરં સંવર્તાગ્નિસમપ્રભમ્

કાલમૃત્યુરિવોદ્ભૂતં યુગાન્તાદિત્યવર્ચસમ્।
ત્રૈલોક્યોત્સાદિ સૂર્યાભં પ્રસ્ફુરન્તં સમન્તતઃ

વિષેણોત્તિષ્ઠમાનેન કાલાનલસમત્વિષા।
નિર્દગ્ધો રક્તગૌરાઙ્ગઃ કૃતકૃષ્ણો જનાર્દનઃ

દૃષ્ટ્વા તં રક્તગૌરાઙ્ગં કૃતકૃષ્ણં જનાર્દનમ્।
ભીતાઃ સર્વે વયં દેવાસ્ત્વામેવ શરણં ગતાઃ

સુરાણામસુરાણાઞ્ચ શ્રુત્વા વાક્યં પિતામહઃ।
પ્રત્યુવાચ મહાતેજા લોકાનાં હિતકામ્યયા

શ્રૃણુધ્વં દેવતાઃ સર્વે ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ।
યત્તદગ્રે સમુત્પન્નં મથ્યમાને મહોદધૌ

વિષં કાલાનલપ્રખ્યં કાલકૂટેતિ વિશ્રુતમ્।
યેન પ્રોદ્ભૂતમાત્રેણ કૃતકૃષ્ણો જનાર્દનઃ

તસ્ય વિષ્ણુરહઞ્ચાપિ સર્વે તે સુરપુઙ્ગવાઃ।
ન શક્નુવન્તિ વૈ સોઢું વેગમન્યે તુ શઙ્કરાત્

ઇત્યુક્ત્વા પઝગર્ભાભઃ પઝયોનિરયોનિજઃ ।
તતઃ સ્તોતું સમારબ્ધો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

નમસ્તુભ્યં વિરૂપાક્ષ નમસ્તેઽનેકચક્ષુષે।
નમઃ પિનાકહસ્તાય વજ્રહસ્તાય વૈ નમઃ

નમસ્ત્રૈલોક્યનાથાય ભૂતાનામ્પતયે નમઃ।
નમઃ સુરારિસંહર્ત્રે તાપસાય ત્રિચક્ષુષે

બ્રહમણે ચૈવ રુદ્રાય વિષ્ણવે ચૈવ તે નમઃ।
સાઙ્ખ્યાય ચૈવ યોગાય ભૂતગ્રામાય વૈ નમઃ

મન્મતાઙ્ગવિનાશાય કાલકાલાય વૈ નમઃ।
રુદ્રાય ચ સુરેશાય દેવદેવાય તે નમઃ। ૫૪.૬૮।
કપર્દિને કરાલાય શઙ્કરાય કપાલિને।
વિરૂપાયૈકરૂપાય શિવાય વરદાય ચ

ત્રિપુરઘ્નાય વન્દ્યાય માતૄણામ્પતયે નમઃ।
બુદ્ધાય ચૈવ શુદ્ધાય મુક્તાય કેવલાય ચ

નમઃ કમલહસ્તાય દિગ્વાસાય શિખણ્ડિને ।
લોક ત્રયવલિધાત્રે ચ ચન્દ્રાય વરુણાય ચ

અગ્રાય ચૈવ ચોગ્રાય વિપ્રાયાનેકચક્ષુષે।
રજસે ચૈવ સત્ત્વાય તમસેઽવ્યક્તયોનયે

નિત્યાયાનિત્યરૂપાય નિત્યાનિત્યાય વૈ નમઃ।
વ્યક્તાય ચૈવાવ્યક્તાય વ્યક્તાવ્યક્તાય વૈ નમઃ

ચિન્ત્યાય ચૈવાચિન્ત્યાય ચિન્ત્યાચિન્ત્યાય વૈ નમઃ।
ભક્તાનામાર્તિનાશાય નરનારાયણાય ચ

ઉમાપ્રિયાય શર્વાય નન્દિચક્રાઙ્કિતાય ચ।
પક્ષમાસાર્દ્ધમાસાય નમઃ સંવત્સરાય ચ

બહુરૂપાય મુણ્ડાય દણ્ડિનેઽથ વરૂથિને।
નમઃ કપાલહસ્તાય દિગ્વાસાય શિખણિડને

ધ્વજિને રથિને ચૈવ યમિને બ્રહ્મચારિણે।
ઋગ્યજુઃ સામવેદાય પુરુષાયેશ્વરાય ચ।
ઇત્યેવમાદિચરિતૈસ્તુભ્યં દેવ નમોઽસ્તુ તે

॥શ્રીમહાદેવ ઉવાચ॥
એવં સ્તુતસ્તતો દેવૈઃ પ્રણિપત્ય વરાનને

જ્ઞાત્વા તુ ભક્તિં મમ દેવદેવો ગઙ્ગાજલાપ્લાવિતકેશદેશઃ।
સૂક્ષ્મોઽતિયોગાતિશયાદચિન્ત્યો ન હિ પ્લુતો વ્યક્તમુપૈતિ ચન્દ્રઃ

એવં ભગવતા પૂર્વં બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા।
સ્તુતોઽહં વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈ ર્વેદવેદાઙ્ગસમ્ભવૈઃ

તતઃ પ્રીતો હ્યહં તસ્મૈ બ્રહ્મણે સુમહાત્મને।
તતોઽહં સૂક્ષ્મયા વાચા પિતામહમથાબ્રુવમ્

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ લોકનાથ જગત્પતે।
કિં કાર્યે તે મયા બ્રહ્મન્ કર્ત્તવ્યં વદ સુવ્રત

શ્રુત્વા વાક્યં તતો બ્રહ્મા પ્રત્યુવાચામ્બુજેક્ષણઃ ।
ભૂતભવ્યભવન્નાથ શ્રૂયતાં કારણેશ્વર

સુરાસુરૈર્મથ્યમાને પયોધાવમ્બુજેક્ષણ।
ભગવન્મેઘ સઙ્કાશં નીલજીમૂતસન્નિભમ્

પ્રાદુર્ભૂતં વિષઙ્ઘોરં સંવર્ત્તાગ્નિસમપ્રભમ્।
કાલમૃત્યુરિવોદ્ભૂતં યુગાન્તાદિત્યવર્ચ્ચસમ્

ત્રૈલોક્યોત્સાદિ સૂર્યાભં વિસ્ફુરન્તં સમન્તતઃ।
અગ્રે સમુત્થિતં તસ્મિન્ વિષઙ્કાલાનલપ્રભમ્

તં દૃષ્ટ્વા તું વયં સર્વે ભીતાઃ સમ્ભ્રાન્તચેતસઃ।
તત્ પિબસ્વ મહાદેવ લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
ભવાનગ્ર્યસ્ય ભોક્તા વૈ ભવાંશ્વૈવ વરઃ પ્રભુઃ

ત્વામૃતેઽન્યો મહાદેવ વિષં સોઢું ન વિદ્યતે ।
નાસ્તિ કશ્ચિત્ પુમાન્ શક્તસ્ત્રૈલોક્યેષુ ચ ગીયતે

એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ।
બાઢમિત્યેવ તદ્વાક્યં પ્રતિગૃહ્ય વરાનને

તતોઽહં પાતુમારબ્ધો વિષમન્તકસન્નિભમ્।
પિબતો મે મહાઘોરં વિષં સુરભયઙ્કરમ્।
કણ્ઠઃ સમભવત્તૂર્ણં કૃષ્ણો મે વરવર્ણિનિ

તંદૃષ્ટ્વો ત્પલપત્રાભં કણ્ઠે સક્તમિવોરગમ્ ।
તક્ષકં નાગરાજાનં લેલિહાનમિવ સ્થિતમ્

અથોવાચ મહાતેજા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ।
શોભસે ત્વં મહાદેવ કણ્ઠેનાનેન સુવ્રત

તતસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મયા ગિરિવરાત્મજે।
પશ્યતાં દેવસઙ્ગાનાં દૈત્યાનાઞ્ચ વરાનને

યક્ષગન્ધર્વભૂતાનાં પિશાચોરગરક્ષસામ્।
ધૃતં કણ્ઠે વિષં ઘોરં નીલકણ્ટસ્તતો હ્યહમ્

તત્ કાલકૂટં વિષમુગ્રતેજઃ કણ્ઠે મયા પર્વતરાજપુત્રિ।
નિવેશ્યમાનં સુરદૈત્યસઙ્ઘો દૃષ્ટ્વા પરં વિસ્મયમાજગામ

તતઃ સુરગણાઃ સર્વે સદૈત્યોરગરાક્ષસાઃ।
ઊચુઃ પ્રાઞ્ચલયો ભૂત્વા મત્તમાતઙ્ગગામિનિ

અહો બલં વીર્યપરાક્રમસ્તે અહો પુનર્યોગબલં તવૈવ।
અહો પ્રભુત્વં તવ દેવદેવ ગઙ્ગાજલાસ્ફાલિતમુક્તકેશ

ત્વમેવ વિષ્ણુશ્ચતુરાનનસ્ત્વં ત્વમેવ મૃત્યુ ર્વરદસ્ત્વમેવ।
ત્વમેવ સૂર્યો રજનીકરશ્ચ ત્વમેવ ભૂમિઃ સલિલં ત્વમેવ

ત્વમેવ યજ્ઞો નિયમસ્ત્વમેવ ત્વમેવ ભૂતં ભવિતા ત્વમેવ।
ત્વમેવ ચાદિ ર્નિધનં ત્વમેવ સ્થૂલશ્ચ સૂક્ષ્મઃ પુરુષસ્ત્વમેવ

ત્વમેવ સૂક્ષ્મસ્ય પરસ્ય સૂક્ષ્મસ્ત્વમેવ વહ્નિઃ પવનસ્ત્વમેવ।
ત્વમેવ સર્વસ્ય ચરાચરસ્ય લોકસ્ય કર્ત્તા પ્રલયે ચ ગોપ્તા

ઇતીદમુક્ત્વા વચનં સુરેન્દ્રાઃ પ્રગૃહ્ય સોમં પ્રણિપત્ય મૂર્દ્ના।
ગતા વિમાનૈરનિગૃહ્ય વેગૈર્મહાત્મનો મેરુમુપેત્ય સર્વે

ઇત્યેતત્પરમં ગુહ્યં પુણ્યાત્પુણ્યમહત્તરમ્।
નીલકણ્ઠેતિ યત્ પ્રોક્તં વિખ્યાતં લોકવિશ્રુતમ્

સ્વયં સ્વયમ્ભુવા પ્રોક્તાં પુણ્યાં પાપપ્રણાશનીમ્।
યસ્તુ ધારયતે નિત્યમેનાં બ્રહ્મોદ્ભવાં કથામ્।
તસ્યાહં સંપ્રવક્ષ્યામિ ફલં વૈ વિપુલં મહત્

વિષં તસ્ય વરારોહે સ્થાવરં જઙ્ગમન્તથા।
ગાત્રં પ્રાપ્ય ચ સુશ્રોણિ ક્ષિપ્રં તત્ પ્રતિહન્યતે

શમયત્યશુભં ઘોરં દુઃસ્વપ્નઞ્ચાપકર્ષતિ।
સ્ત્રીષુ વલ્લભતાં યાતિ સભાયાં પાર્થિવસ્ય ચ

વિવાદે જયમાપ્નોતિ યુદ્ધે શૂરત્વમેવ ચ।
ગચ્છતઃ ક્ષેમમધ્વાનં ગૃહે ચ નિત્યસમ્પદઃ

શરીરભેદે વક્ષ્યામિ ગતિં તસ્ય વરાનને।
નીલકણ્ઠો હરિચ્છમશ્રુઃ શશાઙ્કાઙ્કિતમૂર્દ્ધજઃ

ત્ર્યક્ષસ્ત્રિશૂલપાણિશ્ચ વૃષયાનઃ પિનાકધૃક્।
નન્ધિતુલ્યબલઃ શ્રીમાન્ નન્દિતુલ્યપરાક્રમઃ

વિચરત્યચિરાત્ સર્વાન્ સર્વલોકાન્મમાજ્ઞયા ।
ન હન્યતે ગતિસ્તસ્ય અનિલસ્ય યથામ્બરે।
મમ તુલ્યબલો ભૂત્વા તિષ્ઠત્યાભૂતસમ્પ્લવમ્

મમ ભક્તા વરારોહે યે ચ શ્રૃણ્વન્તિ માનવાઃ।
તેષાં ગતિં પ્રવક્ષ્યામિ ઇહ લોકે પરત્ર ચ

બ્રાહ્મણો વેદમાપ્નોતિ ક્ષત્રિયો જયતે મહીમ્।
વૈશ્યસ્તુ લભતે લાભં શૂદ્રઃ સુખમવાપ્નુયાત્

વ્યાધિતો મુચ્યતે રોગાદ્બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્।
ગુર્વિણી લભતે પુત્રં કન્યા વિન્દતિ સત્પતિમ્।
નષ્ટઞ્ચ લભતે સર્વમિહલોકે પરત્ર ચ

ગવાં શતસહસ્રસ્ય સમ્યગ્દત્તસ્ય યત્ ફલમ્।
તત્ ફલં ભવતિ શ્રુત્વા વિભોર્દિવ્યામિમાં કથામ્

પાદં વા યદિ વાપ્યર્દ્ધં શ્લોકં શ્લોકાર્દ્ધમેવ વા।
યસ્તુ ધારયતે નિત્યં રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ

કથામિમાં પુણ્યફલાદિયુક્તાં નિવેદ્ય દેવ્યાઃ શશિબદ્ધ મૂર્દ્ધજઃ।
વૃષસ્ય પૃષ્ઠેન સહોમયા પ્રભુર્જગામ કિષ્કિન્ધગુહાં ગુહપ્રિયઃ

ક્રાન્તં મયા પાપહરં મહાપદં નિવેદ્ય તેભ્યઃ પ્રદદૌ પ્રભઞ્જનઃ।
અધીત્ય સર્વં ત્વખિલં સુલક્ષણં જગામ આદિત્યપથં દ્વિજોત્તમઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુ પ્રોક્તે નીલકણ્ઠસ્તવો નામ ચતુઃ પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ