Vayu Purana · Chapter 53

// śāṃśapāyana uvāca //
etacchrutvā tu munayaḥ punaste saṃśayānvitāḥ/
papracchuruttaraṃ bhūyastadā te lomaharṣaṇam

//ṛṣaya ucuḥ //
yadetaduktambhavatā gṛhāṇyetāni viśritam/
kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ kathaṃ jyotīṃṣi varṇaya

etatsarvaṃ samācakṣva jyotiṣāñcaiva niścayam/
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ tadā sūtaḥ samāhitaḥ

asminnarthe mahāprājñairyaduktaṃ jñānabuddhibhiḥ/
tadvo'haṃ sampravakṣyāmi sūryācandramasorbhavam/
yathā devagṛhāṇīha sūryācandramasorgṛham

ataḥ paraṃ trividhāgnervakṣye'hantu samudbhavam/
divyasya bhautikasyāgnerathāgneḥ pārthivasya ca

vyuṣṭāyāntu rajanyāṃ vai brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ/
avyākṛtamidantvāsīnnaiśena tamasāvṛtam

caturbhūtāvaśiṣṭe'smin pārthivaḥ so'gnirucyate/
yaścādau tapate sūrye śuciragnistu sa smṛtaḥ

vaidyutākhyastu vijñeyasteṣāṃ vakṣye'tha lakṣaṇam/
vaidyuto jāṭharaḥ sauro hyapāṅgarbhāstrayo'gnayaḥ/
tasmādapaḥ piban sūryo gobhidīrpyatyasau divi

vaidyutena samāviṣṭo vārkṣo nādbhiḥ praśāmyati /
mānavānāñca kukṣistho nādbhiḥ śāmyati pāvakaḥ

arcciṣmān paramaḥ so'gniḥ prabhavo jāṭharaḥ smṛtaḥ/
yaścāyaṃ maṇḍalī śuklo nirūṣmā saṃprakāśate

prabhā hi saurī pādena hyastaṃ yāti divākare/
agnimāviśate rātrau tasmād‌dūrāt prakāśate

udyantañca punaḥ sūryamauṣṇyamāgneyamāviśat/
pādena pārthivasyāgnestasmādagnistapatyasau

prakāśaśca tathauṣṇyañca saurāgneye tu tejasī/
parasparānupraveśādāpyāyete divāniśam

uttare caiva bhūmyarddhe tasmādasmiṃśca dakṣiṇe/
uttiṣṭhati punaḥ sūrye rātrirāviśate tvapaḥ/
tasmāttāmrā bhavantyāpo divārātripraveśanāt

astaṃ yāti punaḥ sūrye aharvai praviśatyapaḥ/
tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā āpo viśyanti bhāskare

etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare /
udayāstamaye nityamahorātraṃ viśatyapaḥ

yaścāsau tapate sūrye pibannambho gabhastibhiḥ/
pārthivo hi vimiśro'sau divyaḥ śuciriti smṛtaḥ

sahasrapādaḥ so'gnistu vṛttaḥ kumbhanibhaḥ śuciḥ/
ādatte tattu raśmīnāṃ sahasreṇa samantataḥ

nādeyīścaiva sāmudrīḥ kaupyāścaiva sadhānvanīḥ/
sthāvarā jaṅgamāścaiva yaśca sūryo hiraṇmayaḥ/
tasya raśmisahasrantu varṣaśītoṣṇaniḥsravam

tāsāñcatuḥśatā nāḍyo varṣanti citramūrttayaḥ/
vandanāścaiva vandyaśca ṛtanā nūtanāstathā/
amṛtā nāmataḥ sarvvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ

himavāhāśca tābhyo'nyā raśmayastriśatāḥ punaḥ/
dṛśyā medhyāśca vāhyāśca hrādinyo himasarjanāḥ

candrāstā nāmataḥ sarvāḥ pītābhāstu gabhastayaḥ/
śuklāśca kakubhaścaiva gāvo viśvabhṛtastathā

śuklāstā nāmataḥ sarvāstriśatā gharmasarjanāḥ/
samaṃ bibharti tābhistu manuṣyapitṛdevatāḥ

manuṣyānauṣadheneha svadhayā ca pitṝnapi/
amṛtena surān sarvāṃstrīṃstribhistarpayatyasau

vasante caiva grīṣme ca sataiḥ sutapate tribhiḥ/
varṣāsvatho śaradi ca caturbhiḥ samprakarṣati

hemante śiśire caiva himaṃ sa sṛja te tribhiḥ/
oṣadhīṣu balandhatte svadhayā ca pitṝnapi/
sūryo'maratvamamṛtatrayantriṣu niyacchati

evaṃ raśmisahasrantat sauraṃ lokārtha sādhakam/
bhidyate ṛtumāsādya jalaśītoṣṇaniḥsravam

ityetanmaṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ sūryasaṃjñitam/
nakṣatragrahasomānāṃ pratiṣṭhāyonireva ca/
ṛkṣacandragrahāḥ sarve nijñeyāḥ sūryasambhavāḥ

nakṣatrādhipatiḥ somo graharājo divākaraḥ/
śeṣāḥ pañcagrahā jñeyā īśvarāḥ kāmarūpiṇaḥ

paṭhyate cāgnirāditya audakaścandramāḥ smṛtaḥ/
śeṣāṇāṃ prakṛtiṃ samyagvarṇyamānāṃ nibodhata

surasenāpati skandaḥ paṭhyate'ṅgārako grahaḥ /
nārāyaṇaṃ budhaṃ prāhurdevaṃ jñānavido viduḥ

rudro vaivasvataḥ sākṣāddharmo loke prabhuḥ svayam/
mahāgraho dvijaśreṣṭho mandagāmī śanaiścaraḥ

devāsuragurū dvau tu bhānumantau mahāgrahau/
prajāpatisutāvetāvubhau śukrabṛhaspatī/
daityo mahendraśca tayorādhipatye vinirmitau

ādityamūlamakhilaṃ trilokaṃ nātra saṃśayaḥ/
bhavatyasya jagatkṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣam

rudrendropendracandrāṇāṃ viprendrāstridivaukasām/
dyutirdyutimatāṃ kṛtsnā yattejaḥ sārvalaukikam

sarvātmā sarvalokeśo mūlaṃ paramadaivatam/
tataḥ saṃjāyate sarvaṃ tatra caiva pralīyate

bāvābhāvau hi lokānāmādityānniḥ sṛtau purā/
jagajjñeyo graho viprā dīptimān sugrāho raviḥ

yatra gacchanti nidhanaṃ jāyante ca punaḥ punaḥ/
kṣaṇā muhūrttā divasā niśāḥ pakṣāśca kṛtsnaśaḥ/
māsāḥ saṃvatsarāścaiva ṛtavo'ndayugāni ca

tadādityādṛte teṣāṃ kālasaṃkhyā na vidyate/
kālādṛte na nigamo na dīkṣā nāhnikakramaḥ

ṛtunāmavibhāgaśca puṣpamūlaphalaṃ kutaḥ/
kutaḥ sasyābhiniṣpattirguṇauṣadhigaṇādi vā

abhāvo vyavahārāṇāṃ devānāṃ divi ceha ca/
jagatpratāpanamṛte bhāskaraṃ vāritaskaram

sa eva kālaścāgniśca dvādaśātmā prajāpatiḥ/
tapatyeṣa dvijaśreṣṭāstrailokyaṃ sacarācaram

sa eṣa tejasāṃ rāśiḥ samastaḥ sārvalaukikaḥ/
uttamaṃ mārgamāsthāya vāyobhābhiridañjagat/
pārśvamūrddhvamadhaścaiva tāpayatyeṣa sarvaśaḥ

raveraśmisahasraṃ yat prāṅmayā samudāhṛtam /
teṣāṃ śreṣṭhāḥ punaḥ sapta raśmayo grahayonayaḥ

suṣumno harikeśaśca viśvakarmā tathaiva ca/
viśvaśravāḥ punaścānyaḥ saṃyadvasurataḥ param /
arvāvasuḥ punaścānyo mayā cātra prakīrttitaḥ

suṣumnaḥ sūryaraśmistu kṣīṇaṃ śaśinamedhayan/
tiryagūrddhvaprabhāvo'sau suṣumnaḥ parikīrtyate

harikeśaḥ purastvādyā ṛkṣayoniḥ prakīrtyate/
dakṣiṇe viśvakarmā tu raśmirvarddhayate budham

viśvaśravāstu yaḥ paścāt śukrayoniḥ smṛto budhaiḥ/
saṃyadvasuśca yo raśmiḥ sā yonirlohitasya ca

ṣaṣṭhastvarvāvasū raśmiryonistu sa bṛhaspateḥ/
śanaiścaraṃ punaścāpi raśmirāpyāyate svarāṭ

evaṃ sūryaprabhāveṇa grahanakṣatratārakāḥ/
varddhante viditāḥ sarvā viśvañcaidaṃ punarjagat /
nakṣīyante punastāni tasmānnakṣatratā smṛtā

kṣetrāṇyetāni vai pūrvamāpatanti gabhastibhiḥ/
teṣāṃ kṣetrāṇyathādatte sūryo nakṣatratāṅgataḥ

tīrṇānāṃ sukṛteneha sukṛtānte grahāśrayāt /
tārāṇāṃ tārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva tārakāḥ

divyānāṃ pārthivānāñca naiśānāñcaiva sarvaśaḥ /
ādānānnityamādityastamasāṃ tejasāṃ mahān

suvati spandanārthe ca dhātureṣa vibhāvyate/
savanāttejaso'pāñca tenāsau savitā mataḥ

bahvarthaścandra ityeṣa hlādane dhāturiṣyate /
śuklatve cāmṛtatve ca śītatve ca vibhāvyate

suryācandramasordivye maṇḍale bhāsvare khage/
jvalattejomaye śukle vṛttakumbhanibhe śubhe

ghanatoyātmakaṃ tatra maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam/
ghanatejomayaṃ śuklaṃ maṇḍalaṃ bhāskarasya tu

viśanti sarvadevāstu sthānānyetāni sarvaśaḥ/
manvantareṣu sarveṣu ṛkṣasūryagrahāśrayāḥ

tāni devagṛhāṇyeva tadākhyāste bhavanti ca/
sauraṃ sūryo viśasthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca

śaukraṃ śukro viśasthānaṃ ṣoḍaśārcciḥ pratāpavān/
bṛhadbṛhaspatiścaiva lohitaścaiva lauhitaḥ /
śānaiścaraṃ tathā sthānaṃ deva ścaiva śanaiścaraḥ

ādityaraśmisaṃyogāt saṃprakāśātmikāḥ smṛtāḥ /
navayojanasāhasro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ

triguṇastasya vistāro maṇḍalañca pramāṇataḥ/
dviguṇaḥ sūryavistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ

tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastāt prasarpati/
uddhṛtya pārthivacchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ

svarbhānostu bṛhat sthānannirmitaṃ yattamomayam/
ādityāttacca niṣkramya somaṃ gacchati parvasu

ādityameti somācca punaḥ somañca parvasu/
svarbhāsānudate yasmāttataḥ svarbhānurucyate

candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavaśca nidhīyate/
viṣkambhānmaṇḍalāccaiva yojanāgrāt pramāṇataḥ

bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ/
buhaspateḥ pādahīnau kujasaurāvubhau smṛtau /
vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ

tārānakṣatrarūpāṇi svapuṣmantīha yāni vai/
budhena samatulyāni vistārānmaṇḍalādatha

prāyaśaścandrayogāni vidyādṛkṣāṇi tattvavit/
tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparam

śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane/
pūrvāparanikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni tu/
yojanānyarddhamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate

upariṣṭātrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ/
sauro'ṅgirāśca vakraśca jñeyā mandavicāriṇaḥ

tebhyo'dhastāttu catvāraḥ punaranye mahāgrahāḥ/
sūryaḥ somo budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ

yāvantya stārakāḥ koṭyastāvadṛkṣāṇi sarvaśaḥ/
vīthīnāṃ niyamāccaivamṛkṣamārgo vyavasthitaḥ

gatistāstveva sūryasya nīcoccatve'yanakramāt/
uttarāyaṇa mārgastho yadā parvasu candramāḥ/
baudhaṃ baudho'tha svarbhānuḥ svarbhānoḥ sthānamāsthitaḥ

nakṣatrāṇi ca sarvāṇi nakṣatrāṇi viśantyuta/
gṛhāṇye tāni sarvāṇi jyotīṃṣi sukṛtātmanām

kalpādau saṃpravṛttāni nirmitāni svayambhuvā/
sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvadābhūtasaṃplavam

manvantareṣu sarveṣu devatāyatanāni vai/
abhimānino'vatiṣṭanti yāvadābhūtasaṃplavam

atītaistu sahātītā bhāvyābhāvyaiḥ surāsuraiḥ /
varttante varttamānaiśca sthānāni svaiḥ suraiḥ saha

asmin manvantare caiva grahā vaimānikāḥ smṛtāḥ/
vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vaivasvate'ntare

tviṣimāndharmaputrastu somadevo vasuḥ smṛtaḥ/
śukro devastu vijñeyo bhārgavo'surarājakaḥ

bṛhattejāḥ smṛto devo devācāryo'ṅgiraḥsutaḥ/
budho manoharaścaiva tviṣiputrastu sa smṛtaḥ

agnirvikalpāt saṃjajñe yuvā'sau lohitādhipaḥ/
nakṣatraṛkṣagāminyo dākṣāyaṇyaḥ smṛtāstu tāḥ

svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasantāpano'suraḥ/
somarkṣagrahasūrye tu kīrtitāstvabhimāninaḥ

sthānānyetānyathoktāni sthāninyaścaiva devatāḥ/
śuklamagnimayaṃ sthānaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ

sahasrāṃśostviṣaḥ sthānamammayaṃ śuklameva ca/
atha śyāmaṃ manojñasya pañcaraśmergṛhaṃ smṛtam

śukrasyāpyammayaṃ sthānaṃ sadma ṣoḍaśaraśmivat/
navaraśmestu yūno hi lohitasthānamammayam

hariścāpyaṃ bṛhaccāpi dvādaśāṃśorbṛhaspateḥ/
aṣṭa raśmergṛhaṃ proktaṃ kṛṣṇaṃ buddhasya ammayam

svarbhānostāmasaṃ sthānaṃ bhūtasantāpanālayam/
vijñeyāstārakāḥ sarvāstvammayāstvekaraśmayaḥ

āśrayāḥ puṇyakīrtīnāṃ suśuklāścaiva varṇataḥ/
ghanatoyātmikā jñeyāḥ kalpādau vedanirmitāḥ

uccatvāddṛśyate śīghramabhivyaktairgabhastibhiḥ/
tathā dakṣiṇamārgastho nīvivīthīsamākṣitaḥ

bhūmilekhāvṛtaḥ sūryaḥ pūrṇāmāvāsyayostathā/
nadṛśyate yathākālaṃ śāghrato'stamupaiti ca

tasmāduttaramārgastho hyamāvāsyāṃ niśākaraḥ/
dṛśyate dakṣiṇe mārge niyamāddṛśyate na ca

jyotiṣāṃ gatiyogena sūryācandramasāvubhau/
samānakālāstamayau viṣuvatsu samodayau

uttarāsu ca vīthīṣu vyantarāstamayodayau/
pūrṇāmāvāsyayorjñeyau jyotiścakrānuvarttinau

dakṣiṇāyanamārgastho yadā bhavati raśmivān/
tadā sarvagrahāṇāṃ sa sūryo'dhastāt prasarpati

vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyorddhvañcarate śaśī/
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrddhvaṃ prasarpati

nakṣatrebhyo budhaśvorddhvaṃ budhādūrddhvaṃ bṛhaspatiḥ/
tasmācchanaiścaraścorddhvaṃ tasmātsaptarṣimaṇḍalam /
ṛṣīṇāñcaiva saptānāṃ dhruva ūrddhvaṃ vyavasthitaḥ

dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca/
tārāgrahāntarāṇi syurupariṣṭādyathākramam

grahāśca candrasūryau tu divi divyena tejasā/
nityamṛkṣeṣu yujyanti gacchanti niyamakramāt

grahanakṣatrasūryāstu nīcoccamṛdvavasthitāḥ/
samāgame ca bhede ca paśyanti yugapat prajāḥ

parasparasthitāḥ hyete yujyante ca parasparam/
asaṅkareṇa vijñeyasteṣāṃ yogastu vai budhaiḥ

ityeṣa sanniveśo vaḥ pṛthivyāṃ jyautiṣasya ca/
dvīpānāmudnadhīnāṃ ca parvatānāṃ tathaiva ca

varṣāṇāṃ ca nadīnāñca yeṣu teṣu vasanti vai/
ete caiva grahāḥ pūrvaṃ nakṣatreṣu samutthitāḥ

vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vai cākṣuṣe'ntare/
viśākhāsu samutpanno grahāṇāṃ prathamo grahaḥ

tviṣimān dharmmaputrastu somo viśvāvasustathā/
śītaraśmiḥ samutpannaḥ kṛttikāsu niśākaraḥ

ṣoḍaśārcirbhṛgoḥ putraḥ śukraḥ sūryādanantaram/
tārāgrahāṇāṃ pravarastiṣyakṣetre samutthitaḥ

grahaścāṅgirasaḥ putro dvādaśārccirbṛhaspatiḥ/
phālgunīṣu samutpannaḥ sarvāsu ca jagadguruḥ

navārcirlohitāṅgastu prajāpatisuto grahaḥ /
āṣāḍhāsviha pūrvāsu samutpanna iti śrutiḥ

revatīṣveva saptārci stathā sauraśanaiścaraḥ/
rohiṇīṣu samutpannau grahau candrārkamarddanau

ete tārāgrahāścaiva boddhavyā bhārgavādaya/
janmanakṣatrapīḍāsu yānti vaiguṇyatāṃ yataḥ/
spṛśante tena doṣeṇa tatastā grahabhaktiṣu

sarvagrahāṇāmeteṣāmādirāditya ucyate/
tārāgrahāṇāṃ śukrastu ketūnāñcaiva dhūmavān

dhruvaḥ kālo grahāṇāṃ tu vibhaktānāṃ caturdiśam /
nakṣatrāṇāṃ śraviṣṭhā syādayanānāṃ tathottaram

varṣāṇāñcāpi pañcānāmādyaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ/
ṛtūnāṃ śiśirañcāpi māsānāṃ māgha eva ca

pakṣāṇāṃ śuklapakṣastu tithīnāṃ pratipattathā/
ahorātravibhāgānāmahaścāpi prakīrtitam

muhūrttānāṃ tathaivādirmuhūrtto rudradaivataḥ/
akṣṇoścāpi nimeṣādiḥ kālaḥ kālavido mataḥ

śravaṇāntaṃ śraviṣṭhādiyugaṃ syāt pañcavārṣikam/
bhānorgativiśeṣeṇa cakravat parivarttate

divākaraḥ smṛtastasmātkālastaṃ viddhi ceśvaram/
caturvanidhānāṃ bhūtānāṃ pravarttakanivarttakaḥ

ityeṣa jyotiṣāmeva sanniveśo'rthaniścayāt/
lokasaṃvyavahārārthamīśvareṇa vinirmitaḥ

utpannaḥ śravaṇenāsau saṃkṣiptaśca dhruve tathā/
sarvato'nteṣu vistīrṇo vṛkṣākāra iti sthitiḥ

buddhipūrvambhagavatā kalpādau saṃprakīrtitaḥ/
sāśrayaḥ so'bhimānī ca sarvasya jyotirātmakaḥ/
viśvarūpaḥ pradhānasya pariṇāmo'yamadbhutaḥ

naiva śakyaṃ prasaṃkhyātuṃ yāthātathyena kenacit/
gatāgataṃ manuṣyeṣu jyotiṣāṃ māṃsacakṣuṣā

āgamādanumānācca pratyakṣādupapattitaḥ/
parīkṣya nipuṇaṃ bhaktyā śraddhātavyaṃ vipaścitā

cakṣuḥ śāstraṃ jalaṃ lekhyaṃ gaṇitaṃ buddhisattamāḥ/
pañcaite hetavo jñeyā jyotirgaṇavicintane

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte jyotiḥsanniveśo nāma tripañcāśo'dhyāyaḥ