Vayu Purana · Chapter 52
//sūta uvāca//
sa ratho'dhiṣṭhito devairādityaiṛṣibhistathā/
gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ
ete vasanti vai sūrye dvau dvau māsau krameṇa tu/
dhātāryamā pulastyaśca pulahaśca prajāpatiḥ
urago vāsukiścaiva saṅkīrṇāraśca tāvubhau/
tumbururnāradaścaiva gandharvau gāyatāṃ varau
kratusthalyapsarāścaiva tathā vai puñjikasthalī/
grāmaṇī rathakṛcchraśca taporyaścaiva tāvubhau
rakṣo hetiḥ prahetiśca yātudhānāvudāhṛtau/
madhumādhavayoreṣa gaṇo vasati bhāskare
vāsantau graiṣmikau māsau mitraśca varuṇaśca ha/
ṛṣiratrirvasiṣṭhaśca takṣako rambha eva ca
menakā sahajanyā ca gandharvau ca hahā huhūḥ/
rathasvanaśca grāmaṇyo rathacitraśca tāvubhau
pauruṣeyo dhavaścaiva yātudhānāvudāhṛtau/
ete vasanti vai sūrye māsayoḥ śuciśukrayoḥ
tataḥ sūrye punastvanyā nivasantīha devatāḥ/
indraścaiva vivasvāṃśca aṅgirā bhṛgureva ca
elāparṇastathā sarpaḥ śaṅkhapālaśca tāvubhau/
viśvāvasūgrasenau ca prātaścaivāruṇaśca ha
pramloceti ca vikhyātā nimloceti ca te ubhe/
yātudhānastathā sarpo vyāghraḥ śvetaśca tāvubhau/
nabhonabhasyayoreṣa gaṇo vasati bhāskare
śaradṛ-tau punaḥ śubhrā vasanti muni devatāḥ/
parjjanyaścātha pūṣā ca bharadvājaḥ sagautamaḥ
viśvāvasuśca gandharvāstathaiva surabhiśca yaḥ/
viśvācī ca ghṛtācī ca ubhe te śubhalakṣaṇe
nāga airāvataścaiva viśrutaśca dhanañjayaḥ/
senajicca suṣeṇaśacava senānīrgrāmaṇīśca tau
āpo vātaśca tāvetau yātudhānāvubhau smṛtau/
vasantyete tu vai sūrye māsayośca iṣorjayoḥ
haimantikau tu dvau māsau vasanti tu divākare/
aṃśo bhagaśca dvāvetau kaśyapaśca ṛtuśca ha
bhujaṅgaśca mahāpajhaḥ sarpaḥ karkoṭakastathā/
citrasenaśca gandharva ūrṇāyuścaiva tāvubhau
urvaśī vipracittiśca tathaivāpsarasau śubhe/
tārkṣyaścāriṣṭanemiśca senānīrgrāmaṇīśca tau
vidyutsphūrjjaśca tāvugrau yātudhānāvudāhṛtau/
sahe caiva sahasye ca vasantyete divākare
tataḥ śaiśirayośvāpi māsayornivasanti vai/
tvaṣṭā viṣṇurjamadagnirviśvāmitrastathaiva ca
kādraveyau tathā nāgau kambalāśvatarāvubhau/
gandharvo dhṛtarāṣṭraśca sūryavarccāstathaiva ca
tilottamāpsarāścaiva devī rambā manoramā/
ṛtajitsatyajiccaiva grāmaṇyau lokaviśrutau
brahmopetastathā dakṣo yajñopetaśca sa smṛtaḥ/
ete devā vasantyarke dvau māsau tu krameṇa tu
sthānābhimānino hyete gaṇā dvādaśa saptakāḥ/
sūryamāpyāyayantyete tejasā teja uttamam
prathitaistairvacobistu stuvanti munayo ravim/
gandharvāpsarasaścaiva gītanṛtyairupāsate
grāmaṇīyakṣabhūtāstu kurvate bhīmasaṃgraham/
sarpā vahanti sūryañca yātudhānānuyānti ca/
vālakhilyā nayantyastaṃ paricāryodayādravim
eteṣāmeva devānāṃ yatāvīryaṃ yathātapaḥ/
yathāyogaṃ yathāsatyaṃ yathādharmaṃ yatābalam
yathā tapatyasau sūryasteṣāṃ siddhastu tejasā/
ityete vai vasantīha dvau dvau māsau divākare
ṛṣayo devagandharvāḥ pannagāpsarasāṅgaṇāḥ /
grāmaṇyaśca tathā yakṣā yātudhānāśca bhūriśaḥ
ete tapanti varṣanti bhānti vānti sṛjanti ca/
bhūtānāmaśubhaṃ karma vyapohantīha kīrtitāḥ
mānavānāṃ śubhaṃ hyete haranti duritātmanām/
duritaṃ hi pracārāṇāṃ vyapohanti vkacit vkacit
vimāne'vasthitā divye kāmagā vātaraṃhasaḥ/
ete sahaiva sūryeṇa bhramanti divasānugāḥ
varṣantaśca tapantaśca hlādayantaśca vai prajāḥ/
gopāyanti tu bhūtāni sarvānīhāmanukṣayāt
sthānābhimānināmetat sthānaṃ manvantareṣu vai/
atītānāgatānāṃ vai varttante sāmpratantu ye
evaṃ vasanti vai sūrye saptakāste caturddiśam/
caturddaśasu sargeṣu gaṇā manvantareṣu ca
grīṣme hime ca varṣāsu muñcamānā gharmaṃ himaम़ñca varṣañca dinaṃ niśāñca/
kālena gacchatyṛtuvaśāt parivṛttaraśmi rdevān pitṝṃśca manujāṃśca tarpayan vai
prīṇāti devānamṛtena sūryaḥ somaṃ suṣumnena vivarddhayitvā /
śukle tu pūrṇaṃ divasakrameṇa taṃ kṛṣṇapakṣe vibudhāḥ pibanti
pītantu somaṃ dvikālāvaśiṣṭaṃ kṛṣṇakṣaye raśmibhistaṃ kṣarantam/
sudhāmṛtaṃ tatpitaraḥ pibanti devāśca saumyāśca tathaiva kavyam
sūryeṇa gobhistu samuddhṛtābhiradbhiḥ punaścaiva samuddhṛtābhiḥ/
vṛṣṭyātivṛddhābhirathauṣadhībhirmartyāḥ kṣudhantvannapānairjayanti
amṛtena tṛptistvarddhamāsaṃ surāṇāṃ māsārddhatṛptiḥ svadhayā pitṝṇām/
annena śaśvattu dadhāti martyān sūryaḥ svayaṃ tacca bibharti gobhiḥ
ayaṃ haristairharibhisturaṅgamairayan hi cāpo haratīti raśmibhiḥ/
visargakāle visṛjaṃśca tāḥ punarbibharti śaśvat savitā carācaram
harirharidbhirhriyate turaṅgamaiḥ pibatyathāpo haribhiḥ sahasradhā/
tataḥ pramuñcatyapi tāstvasau hariḥ sa muhyamāno haribhisturaṅgamaiḥ
ityeṣa ekacakreṇa sūryastūrṇaṃ rathena tu/
bhadraistairakṣatairaśvaiḥ sarpate'sau divi kṣaye
ahorātrādrathaināsau ekacakreṇa tu bhraman/
saptadvīpasamudrāntaṃ saptabhiḥ saptabhirhayaiḥ
chandobhiraśvarūpaistairyataścakrantataḥ sthitaiḥ/
kāmarūpaiḥ sakṛdyuktairamitaistairmanojavaiḥ
haritairavyayaiḥ piṅgairīśvarairbrahmavādibhiḥ/
aśīti maṇḍalaśataṃ bhramantyabdena te hayāḥ
bāhyamabhyantarañcaiva maṇḍalaṃ divasakramāt /
kalpādau samprayuktāste vahantyābhūtasamplavāt/
āvṛtā vālakhilyaiste bhramante rātryahāni tu
prathitairvacobhaṅiragryaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ/
saivyate gītavṛtyaiśca gandharvairapsarogaṇaiḥ/
pataṅgaḥ pata gairaśvairbhramamāṇo divaspatiḥ
vīthyāśrayāṇi carati nakṣatrāṇi tathā śaśī/
hrāsavṛddhī tathaivāsya raśmīnāṃ sūryavat smṛte
tricakrobhayapārśvastho vijñeyaḥ śaśino rathaḥ/
apāṃ garbhasamutpanno rathaḥ sāśvaḥ sasārathiḥ/
śatāraiśca tribhiścakrairyuktaḥ śulkairhayottamaiḥ
daśa bhistu kṛśairdivyairasaṅgaistairmanojavaiḥ/
sakṛdyukte rathe tasmin vahante cāyugakṣayāt
saṃgṛhīte rathe tasmin śvetaścakṣuḥśravāstu vai/
aśvā stamekavarṇāste vahante śaṅkhavarccasam
yayuśca trimanāścaiva vṛṣo rājīvalo hayaḥ/
asvo vāmasturaṇyaśca haṃso vyomī mṛgastathā
ityete nāmabhiḥ sarve daśa candramaso hayāḥ /
ete candramasaṃ devaṃ vahanti divasakṣayāt
devaiḥ parivṛtaḥ saumyaḥ pitṛbhiścaiva gacchati/
somasya śukla pakṣādau bhāskare purataḥ sthite/
āpūryate purasyāntaḥ satataṃ divasakramāt
devaiḥ pītaṃ kṣaye somamāpyāyayati nityadā/
pītaṃ pañcadaśāhantu raśminaikena bhāskaraḥ
āpūrayan suṣumnena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt /
suṣumnāpyāyamānasya śuklā varddhanti vai kalāḥ
tasmāddhrasanti vai kṛṣṇe śukla āpyāyayanti ca/
ityevaṃ sūryavīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ
paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta śuklaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ /
evamāpyāyitaḥ somaḥ śuklapakṣe dinakramāt
tato dvitīyāprabhṛti bahulasya caturddaśī/
apāṃ sāramayasyendo rasamātrātmakasya ca/
pibantyambumayaṃ devā madhu saumyaṃ sudhāma yam
sambhṛtañcārddhamāsena amṛtaṃ sūryatejasā /
bhakṣārthamamṛtaṃ saumyaṃ paurṇamāsyāmupāsate
ekarātraṃ suraiḥ sarvaiḥ pitṛbhiśca maharṣibhiḥ/
somasya kṛṣṇapakṣādau bhāskarābhimukhasya ca
prakṣīyate purasyāntaḥ pīyamānāḥ kalāḥ kramāt/
kṣīyante tasmāt kṛṣṇe yāḥ śukle hyāpyāyayanti tāḥ
evaṃ dinakramātīte vibudhāstu niśākaram /
pītvā'rddhamāsaṅgacchanti amāvāsyāṃ surottamāḥ /
pitaraścopatiṣṭhanti amāvāsyāṃ niśākaram
tataḥ pañcadaśe bhāge kiñcicchiṣṭe kalātmake/
aparāhne pitṛgaṇairjaghanyaḥ paryupāsyate
pibanti dvikalākālaṃ śiṣṭā tasya tu yā kalā/
niḥsṛtaṃ tadamāvāsyāṅgabhastibhyaḥ svadhāmṛtam/
tāṃ svadhāṃ māsatṛptyai tu pītvā gacchanti te'mṛtam
saumyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāstathaiva ca/
kavyāścaiva tu ye proktāḥ pitaraḥ sarva eva te
saṃvatsarāstu vai kavyāḥ pañcābdā ye dvijaiḥ smṛtāḥ/
saumyāstu ṛtavo jñeyā māsā barhiṣadaḥ smṛtāḥ/
agniṣvāttārtavaścaiva pitṛsargā hi vai dvijāḥ
pitṛbhiḥ pīyamānasya pañcadaśyāṃ kalā tu vai/
yāvanna kṣīyate tasya bhāgaḥ pañcadaśa stu saḥ
amāvasyāntadā tasya antamāpūryate param/
vṛddhikṣayau vai pakṣādau ṣoḍaśyāṃ śaśinaḥ smṛtau
evaṃ sūryanimittaiṣā kṣayavṛddhi rniśākare/
tārāgrahāṇāṃ vakṣyāmi svarbhānośca rathaṃ punaḥ
toyatejomayaḥ śubhraḥ somaputrasya vai rathaḥ/
yukto hayaiḥ piśaṅgaistu aṣṭābhirvātaraṃhasaiḥ
savarūthaḥ sānukarṣaḥ sūto divyo rathe mahān/
sopāsaṅgapatākastu sadhvajo meghasannibhaḥ
bhārgavasya rathaḥ śrīṇāṃstejasā sūryasannibhaḥ/
pṛthivīsambhavairyukto nānāvarṇairhayottamaiḥ
śvetaḥ piśaṅgaḥ sāraṅgo nīlaḥ pīto vilohitaḥ/
kṛṣṇaśca haritaścaiva pṛṣataḥ pṛṣṇireva ca/
daśabhi stairmahābhāgairakṛśairvātavegitaiḥ
aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmān somasyāpi ratho'bhavat/
asaṅgairlauhitairaśvaiḥ sarvagairagnisambhavaiḥ/
sarpate'sau kumāro vai ṛjuvakrānucakragaḥ
tatastvāṅgiraso vidvān devācāryo bṛhaspatiḥ/
śoṇairaśvaiḥ kāñcanena syandanena prasarpati
yuktastu vājibhirdivyairaṣṭābhirvātasammitaiḥ/
nakṣatre'bdannivasati savegastena gacchati
tataḥ śanaiśvaropyaśvaiḥ śabalairvyomasambhavaiḥ/
kārṣṇāyasaṃ samāruhya syandanaṃ yāti vai śanaiḥ
svarbhānostu tathaivāśvāḥ kṛṣṇā hyaṣṭau manojavāḥ/
rathantamomayantasya sakṛdyuktā vahantyuta
ādityānniḥsṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu/
ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu
atha keturathasyāśvā aṣṭāṣṭau vātaraṃhasaḥ/
palāladhūmasaṅkāśāḥ śabalā rāsabhāruṇāḥ
ete vāhā grahāṇāṃ vai mayā proktā rathaiḥ saha/
sarve dhruvanibaddhāste prabaddhā vātaraśmibhiḥ
ete vai bhrāmyamāṇāstu yathā yogaṃ bhramanti vai/
vāyavyābhiradṛśyābhiḥ prabaddhā vātaraśmibhiḥ
paribhramanti tadbaddhāścandrasūryagrahā divi/
bhramantamanugacchanti dhruvante jyotiṣāṃ gaṇāḥ
yathā nadyudake naustu salilena sahohyate/
tathā devālayā hyete uhyante vātaraśmibhiḥ/
tasmātsarveṇa dṛsyante vyomni devagaṇāstu te
yāvantyaścaiva tārāstu tāvanto vātaraśmayaḥ/
sarvā dhruvanibaddhāstā bramantyo bhrāmayanti tam
tailapīḍākaraṃ cakraṃ bhramadbhrāmayate yathā/
tathā bhramanti jyotīṃṣi vāyabaddhāni sarvaśaḥ
alātacakravadyānti vātacakreritāni tu/
tasmājjyotīṃṣi vahate pravahaṃstena sa smṛtaḥ
evaṃ dhruvanibaddho'sau sarpate jyotiṣāṃ gaṇaḥ/
saiṣa tārāmayojñeyaḥ śiśumāro dhruvo divi/
yadahnā kurute pāpaṃ dṛṣṭavā taṃ niśi mucyate
yāvatyaścaiva tārāstāḥ śiśūmārāśritā divi/
tāvantyeva tu varṣāṇi jīvantyabhyadhikāni tu
śāśvataḥ śiśumāro'sau vijñeyaḥ pravibhāgaśaḥ/
uttānapādastasyātha vijñeyo hyuttaro hanuḥ
yajño'dharastu vijñeyo dharmo mūrddhānamāśritaḥ/
hṛdi nārāyaṇaḥ sādhyaḥ aśvinau pūrvapādayoḥ
varuṇaścāryamā caiva paścime tasya sasthini/
śiśraḥ saṃvatsarastasya mitro'pāne samāśritaḥ
pucche'gniśca mahendraśca marīciḥ kaśyapo dhruvaḥ/
tārakāḥ śiśumāraśca nāstameti catuṣṭayam
nakṣatracandrasūryāśca grahāstārāgaṇeḥ saha/
unmukhābhimukhāḥ sarve cakrībhūtāśritā divi
dhruveṇādhiṣṭhitāḥ sarve dhruvameva pradakṣiṇam /
prayāntīha varaṃ śreṣṭhamedhībhūtaṃ dhruvandivi
dhruvāgnikaśyapānāntu varasvāsau dhruvaḥ smṛtaḥ/
eka eva bhramatyeṣa meruparvatamūrddhani
jyotiṣāñcakrametaddhi sadā karṣatyavāṅmukhaḥ/
merumālokayatyeṣa prayātīha pradakṣiṇam
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte dhruvacaryā nāma dvipañcāśo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0