Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vayu Purana · Chapter 52

52.52.1

//sūta uvāca//
sa ratho'dhiṣṭhito devairādityaiṛṣibhistathā/
gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ

52.52.2

ete vasanti vai sūrye dvau dvau māsau krameṇa tu/
dhātāryamā pulastyaśca pulahaśca prajāpatiḥ

52.52.3

urago vāsukiścaiva saṅkīrṇāraśca tāvubhau/
tumbururnāradaścaiva gandharvau gāyatāṃ varau

52.52.4

kratusthalyapsarāścaiva tathā vai puñjikasthalī/
grāmaṇī rathakṛcchraśca taporyaścaiva tāvubhau

52.52.5

rakṣo hetiḥ prahetiśca yātudhānāvudāhṛtau/
madhumādhavayoreṣa gaṇo vasati bhāskare

52.52.6

vāsantau graiṣmikau māsau mitraśca varuṇaśca ha/
ṛṣiratrirvasiṣṭhaśca takṣako rambha eva ca

52.52.7

menakā sahajanyā ca gandharvau ca hahā huhūḥ/
rathasvanaśca grāmaṇyo rathacitraśca tāvubhau

52.52.8

pauruṣeyo dhavaścaiva yātudhānāvudāhṛtau/
ete vasanti vai sūrye māsayoḥ śuciśukrayoḥ

52.52.9

tataḥ sūrye punastvanyā nivasantīha devatāḥ/
indraścaiva vivasvāṃśca aṅgirā bhṛgureva ca

52.52.10

elāparṇastathā sarpaḥ śaṅkhapālaśca tāvubhau/
viśvāvasūgrasenau ca prātaścaivāruṇaśca ha

52.52.11

pramloceti ca vikhyātā nimloceti ca te ubhe/
yātudhānastathā sarpo vyāghraḥ śvetaśca tāvubhau/
nabhonabhasyayoreṣa gaṇo vasati bhāskare

52.52.12

śaradṛ-tau punaḥ śubhrā vasanti muni devatāḥ/
parjjanyaścātha pūṣā ca bharadvājaḥ sagautamaḥ

52.52.13

viśvāvasuśca gandharvāstathaiva surabhiśca yaḥ/
viśvācī ca ghṛtācī ca ubhe te śubhalakṣaṇe

52.52.14

nāga airāvataścaiva viśrutaśca dhanañjayaḥ/
senajicca suṣeṇaśacava senānīrgrāmaṇīśca tau

52.52.15

āpo vātaśca tāvetau yātudhānāvubhau smṛtau/
vasantyete tu vai sūrye māsayośca iṣorjayoḥ

52.52.16

haimantikau tu dvau māsau vasanti tu divākare/
aṃśo bhagaśca dvāvetau kaśyapaśca ṛtuśca ha

52.52.17

bhujaṅgaśca mahāpajhaḥ sarpaḥ karkoṭakastathā/
citrasenaśca gandharva ūrṇāyuścaiva tāvubhau

52.52.18

urvaśī vipracittiśca tathaivāpsarasau śubhe/
tārkṣyaścāriṣṭanemiśca senānīrgrāmaṇīśca tau

52.52.19

vidyutsphūrjjaśca tāvugrau yātudhānāvudāhṛtau/
sahe caiva sahasye ca vasantyete divākare

52.52.20

tataḥ śaiśirayośvāpi māsayornivasanti vai/
tvaṣṭā viṣṇurjamadagnirviśvāmitrastathaiva ca

52.52.21

kādraveyau tathā nāgau kambalāśvatarāvubhau/
gandharvo dhṛtarāṣṭraśca sūryavarccāstathaiva ca

52.52.22

tilottamāpsarāścaiva devī rambā manoramā/
ṛtajitsatyajiccaiva grāmaṇyau lokaviśrutau

52.52.23

brahmopetastathā dakṣo yajñopetaśca sa smṛtaḥ/
ete devā vasantyarke dvau māsau tu krameṇa tu

52.52.24

sthānābhimānino hyete gaṇā dvādaśa saptakāḥ/
sūryamāpyāyayantyete tejasā teja uttamam

52.52.25

prathitaistairvacobistu stuvanti munayo ravim/
gandharvāpsarasaścaiva gītanṛtyairupāsate

52.52.26

grāmaṇīyakṣabhūtāstu kurvate bhīmasaṃgraham/
sarpā vahanti sūryañca yātudhānānuyānti ca/
vālakhilyā nayantyastaṃ paricāryodayādravim

52.52.27

eteṣāmeva devānāṃ yatāvīryaṃ yathātapaḥ/
yathāyogaṃ yathāsatyaṃ yathādharmaṃ yatābalam

52.52.28

yathā tapatyasau sūryasteṣāṃ siddhastu tejasā/
ityete vai vasantīha dvau dvau māsau divākare

52.52.29

ṛṣayo devagandharvāḥ pannagāpsarasāṅgaṇāḥ /
grāmaṇyaśca tathā yakṣā yātudhānāśca bhūriśaḥ

52.52.30

ete tapanti varṣanti bhānti vānti sṛjanti ca/
bhūtānāmaśubhaṃ karma vyapohantīha kīrtitāḥ

52.52.31

mānavānāṃ śubhaṃ hyete haranti duritātmanām/
duritaṃ hi pracārāṇāṃ vyapohanti vkacit vkacit

52.52.32

vimāne'vasthitā divye kāmagā vātaraṃhasaḥ/
ete sahaiva sūryeṇa bhramanti divasānugāḥ

52.52.33

varṣantaśca tapantaśca hlādayantaśca vai prajāḥ/
gopāyanti tu bhūtāni sarvānīhāmanukṣayāt

52.52.34

sthānābhimānināmetat sthānaṃ manvantareṣu vai/
atītānāgatānāṃ vai varttante sāmpratantu ye

52.52.35

evaṃ vasanti vai sūrye saptakāste caturddiśam/
caturddaśasu sargeṣu gaṇā manvantareṣu ca

52.52.36

grīṣme hime ca varṣāsu muñcamānā gharmaṃ himaम़ñca varṣañca dinaṃ niśāñca/
kālena gacchatyṛtuvaśāt parivṛttaraśmi rdevān pitṝṃśca manujāṃśca tarpayan vai

52.52.37

prīṇāti devānamṛtena sūryaḥ somaṃ suṣumnena vivarddhayitvā /
śukle tu pūrṇaṃ divasakrameṇa taṃ kṛṣṇapakṣe vibudhāḥ pibanti

52.52.38

pītantu somaṃ dvikālāvaśiṣṭaṃ kṛṣṇakṣaye raśmibhistaṃ kṣarantam/
sudhāmṛtaṃ tatpitaraḥ pibanti devāśca saumyāśca tathaiva kavyam

52.52.39

sūryeṇa gobhistu samuddhṛtābhiradbhiḥ punaścaiva samuddhṛtābhiḥ/
vṛṣṭyātivṛddhābhirathauṣadhībhirmartyāḥ kṣudhantvannapānairjayanti

52.52.40

amṛtena tṛptistvarddhamāsaṃ surāṇāṃ māsārddhatṛptiḥ svadhayā pitṝṇām/
annena śaśvattu dadhāti martyān sūryaḥ svayaṃ tacca bibharti gobhiḥ

52.52.41

ayaṃ haristairharibhisturaṅgamairayan hi cāpo haratīti raśmibhiḥ/
visargakāle visṛjaṃśca tāḥ punarbibharti śaśvat savitā carācaram

52.52.42

harirharidbhirhriyate turaṅgamaiḥ pibatyathāpo haribhiḥ sahasradhā/
tataḥ pramuñcatyapi tāstvasau hariḥ sa muhyamāno haribhisturaṅgamaiḥ

52.52.43

ityeṣa ekacakreṇa sūryastūrṇaṃ rathena tu/
bhadraistairakṣatairaśvaiḥ sarpate'sau divi kṣaye

52.52.44

ahorātrādrathaināsau ekacakreṇa tu bhraman/
saptadvīpasamudrāntaṃ saptabhiḥ saptabhirhayaiḥ

52.52.45

chandobhiraśvarūpaistairyataścakrantataḥ sthitaiḥ/
kāmarūpaiḥ sakṛdyuktairamitaistairmanojavaiḥ

52.52.46

haritairavyayaiḥ piṅgairīśvarairbrahmavādibhiḥ/
aśīti maṇḍalaśataṃ bhramantyabdena te hayāḥ

52.52.47

bāhyamabhyantarañcaiva maṇḍalaṃ divasakramāt /
kalpādau samprayuktāste vahantyābhūtasamplavāt/
āvṛtā vālakhilyaiste bhramante rātryahāni tu

52.52.48

prathitairvacobhaṅiragryaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ/
saivyate gītavṛtyaiśca gandharvairapsarogaṇaiḥ/
pataṅgaḥ pata gairaśvairbhramamāṇo divaspatiḥ

52.52.49

vīthyāśrayāṇi carati nakṣatrāṇi tathā śaśī/
hrāsavṛddhī tathaivāsya raśmīnāṃ sūryavat smṛte

52.52.50

tricakrobhayapārśvastho vijñeyaḥ śaśino rathaḥ/
apāṃ garbhasamutpanno rathaḥ sāśvaḥ sasārathiḥ/
śatāraiśca tribhiścakrairyuktaḥ śulkairhayottamaiḥ

52.52.51

daśa bhistu kṛśairdivyairasaṅgaistairmanojavaiḥ/
sakṛdyukte rathe tasmin vahante cāyugakṣayāt

52.52.52

saṃgṛhīte rathe tasmin śvetaścakṣuḥśravāstu vai/
aśvā stamekavarṇāste vahante śaṅkhavarccasam

52.52.53

yayuśca trimanāścaiva vṛṣo rājīvalo hayaḥ/
asvo vāmasturaṇyaśca haṃso vyomī mṛgastathā

52.52.54

ityete nāmabhiḥ sarve daśa candramaso hayāḥ /
ete candramasaṃ devaṃ vahanti divasakṣayāt

52.52.55

devaiḥ parivṛtaḥ saumyaḥ pitṛbhiścaiva gacchati/
somasya śukla pakṣādau bhāskare purataḥ sthite/
āpūryate purasyāntaḥ satataṃ divasakramāt

52.52.56

devaiḥ pītaṃ kṣaye somamāpyāyayati nityadā/
pītaṃ pañcadaśāhantu raśminaikena bhāskaraḥ

52.52.57

āpūrayan suṣumnena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt /
suṣumnāpyāyamānasya śuklā varddhanti vai kalāḥ

52.52.58

tasmāddhrasanti vai kṛṣṇe śukla āpyāyayanti ca/
ityevaṃ sūryavīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ

52.52.59

paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta śuklaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ /
evamāpyāyitaḥ somaḥ śuklapakṣe dinakramāt

52.52.60

tato dvitīyāprabhṛti bahulasya caturddaśī/
apāṃ sāramayasyendo rasamātrātmakasya ca/
pibantyambumayaṃ devā madhu saumyaṃ sudhāma yam

52.52.61

sambhṛtañcārddhamāsena amṛtaṃ sūryatejasā /
bhakṣārthamamṛtaṃ saumyaṃ paurṇamāsyāmupāsate

52.52.62

ekarātraṃ suraiḥ sarvaiḥ pitṛbhiśca maharṣibhiḥ/
somasya kṛṣṇapakṣādau bhāskarābhimukhasya ca

52.52.63

prakṣīyate purasyāntaḥ pīyamānāḥ kalāḥ kramāt/
kṣīyante tasmāt kṛṣṇe yāḥ śukle hyāpyāyayanti tāḥ

52.52.64

evaṃ dinakramātīte vibudhāstu niśākaram /
pītvā'rddhamāsaṅgacchanti amāvāsyāṃ surottamāḥ /
pitaraścopatiṣṭhanti amāvāsyāṃ niśākaram

52.52.65

tataḥ pañcadaśe bhāge kiñcicchiṣṭe kalātmake/
aparāhne pitṛgaṇairjaghanyaḥ paryupāsyate

52.52.66

pibanti dvikalākālaṃ śiṣṭā tasya tu yā kalā/
niḥsṛtaṃ tadamāvāsyāṅgabhastibhyaḥ svadhāmṛtam/
tāṃ svadhāṃ māsatṛptyai tu pītvā gacchanti te'mṛtam

52.52.67

saumyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāstathaiva ca/
kavyāścaiva tu ye proktāḥ pitaraḥ sarva eva te

52.52.68

saṃvatsarāstu vai kavyāḥ pañcābdā ye dvijaiḥ smṛtāḥ/
saumyāstu ṛtavo jñeyā māsā barhiṣadaḥ smṛtāḥ/
agniṣvāttārtavaścaiva pitṛsargā hi vai dvijāḥ

52.52.69

pitṛbhiḥ pīyamānasya pañcadaśyāṃ kalā tu vai/
yāvanna kṣīyate tasya bhāgaḥ pañcadaśa stu saḥ

52.52.70

amāvasyāntadā tasya antamāpūryate param/
vṛddhikṣayau vai pakṣādau ṣoḍaśyāṃ śaśinaḥ smṛtau

52.52.71

evaṃ sūryanimittaiṣā kṣayavṛddhi rniśākare/
tārāgrahāṇāṃ vakṣyāmi svarbhānośca rathaṃ punaḥ

52.52.72

toyatejomayaḥ śubhraḥ somaputrasya vai rathaḥ/
yukto hayaiḥ piśaṅgaistu aṣṭābhirvātaraṃhasaiḥ

52.52.73

savarūthaḥ sānukarṣaḥ sūto divyo rathe mahān/
sopāsaṅgapatākastu sadhvajo meghasannibhaḥ

52.52.74

bhārgavasya rathaḥ śrīṇāṃstejasā sūryasannibhaḥ/
pṛthivīsambhavairyukto nānāvarṇairhayottamaiḥ

52.52.75

śvetaḥ piśaṅgaḥ sāraṅgo nīlaḥ pīto vilohitaḥ/
kṛṣṇaśca haritaścaiva pṛṣataḥ pṛṣṇireva ca/
daśabhi stairmahābhāgairakṛśairvātavegitaiḥ

52.52.76

aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmān somasyāpi ratho'bhavat/
asaṅgairlauhitairaśvaiḥ sarvagairagnisambhavaiḥ/
sarpate'sau kumāro vai ṛjuvakrānucakragaḥ

52.52.77

tatastvāṅgiraso vidvān devācāryo bṛhaspatiḥ/
śoṇairaśvaiḥ kāñcanena syandanena prasarpati

52.52.78

yuktastu vājibhirdivyairaṣṭābhirvātasammitaiḥ/
nakṣatre'bdannivasati savegastena gacchati

52.52.79

tataḥ śanaiśvaropyaśvaiḥ śabalairvyomasambhavaiḥ/
kārṣṇāyasaṃ samāruhya syandanaṃ yāti vai śanaiḥ

52.52.80

svarbhānostu tathaivāśvāḥ kṛṣṇā hyaṣṭau manojavāḥ/
rathantamomayantasya sakṛdyuktā vahantyuta

52.52.81

ādityānniḥsṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu/
ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu

52.52.82

atha keturathasyāśvā aṣṭāṣṭau vātaraṃhasaḥ/
palāladhūmasaṅkāśāḥ śabalā rāsabhāruṇāḥ

52.52.83

ete vāhā grahāṇāṃ vai mayā proktā rathaiḥ saha/
sarve dhruvanibaddhāste prabaddhā vātaraśmibhiḥ

52.52.84

ete vai bhrāmyamāṇāstu yathā yogaṃ bhramanti vai/
vāyavyābhiradṛśyābhiḥ prabaddhā vātaraśmibhiḥ

52.52.85

paribhramanti tadbaddhāścandrasūryagrahā divi/
bhramantamanugacchanti dhruvante jyotiṣāṃ gaṇāḥ

52.52.86

yathā nadyudake naustu salilena sahohyate/
tathā devālayā hyete uhyante vātaraśmibhiḥ/
tasmātsarveṇa dṛsyante vyomni devagaṇāstu te

52.52.87

yāvantyaścaiva tārāstu tāvanto vātaraśmayaḥ/
sarvā dhruvanibaddhāstā bramantyo bhrāmayanti tam

52.52.88

tailapīḍākaraṃ cakraṃ bhramadbhrāmayate yathā/
tathā bhramanti jyotīṃṣi vāyabaddhāni sarvaśaḥ

52.52.89

alātacakravadyānti vātacakreritāni tu/
tasmājjyotīṃṣi vahate pravahaṃstena sa smṛtaḥ

52.52.90

evaṃ dhruvanibaddho'sau sarpate jyotiṣāṃ gaṇaḥ/
saiṣa tārāmayojñeyaḥ śiśumāro dhruvo divi/
yadahnā kurute pāpaṃ dṛṣṭavā taṃ niśi mucyate

52.52.91

yāvatyaścaiva tārāstāḥ śiśūmārāśritā divi/
tāvantyeva tu varṣāṇi jīvantyabhyadhikāni tu

52.52.92

śāśvataḥ śiśumāro'sau vijñeyaḥ pravibhāgaśaḥ/
uttānapādastasyātha vijñeyo hyuttaro hanuḥ

52.52.93

yajño'dharastu vijñeyo dharmo mūrddhānamāśritaḥ/
hṛdi nārāyaṇaḥ sādhyaḥ aśvinau pūrvapādayoḥ

52.52.94

varuṇaścāryamā caiva paścime tasya sasthini/
śiśraḥ saṃvatsarastasya mitro'pāne samāśritaḥ

52.52.95

pucche'gniśca mahendraśca marīciḥ kaśyapo dhruvaḥ/
tārakāḥ śiśumāraśca nāstameti catuṣṭayam

52.52.96

nakṣatracandrasūryāśca grahāstārāgaṇeḥ saha/
unmukhābhimukhāḥ sarve cakrībhūtāśritā divi

52.52.97

dhruveṇādhiṣṭhitāḥ sarve dhruvameva pradakṣiṇam /
prayāntīha varaṃ śreṣṭhamedhībhūtaṃ dhruvandivi

52.52.98

dhruvāgnikaśyapānāntu varasvāsau dhruvaḥ smṛtaḥ/
eka eva bhramatyeṣa meruparvatamūrddhani

52.52.99

jyotiṣāñcakrametaddhi sadā karṣatyavāṅmukhaḥ/
merumālokayatyeṣa prayātīha pradakṣiṇam

52.52

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte dhruvacaryā nāma dvipañcāśo'dhyāyaḥ

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc