વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 53

॥ શાંશપાયન ઉવાચ ॥
એતચ્છ્રુત્વા તુ મુનયઃ પુનસ્તે સંશયાન્વિતાઃ।
પપ્રચ્છુરુત્તરં ભૂયસ્તદા તે લોમહર્ષણમ્

॥ઋષય ઉચુઃ ॥
યદેતદુક્તમ્ભવતા ગૃહાણ્યેતાનિ વિશ્રિતમ્।
કથં દેવગૃહાણિ સ્યુઃ કથં જ્યોતીંષિ વર્ણય

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ જ્યોતિષાઞ્ચૈવ નિશ્ચયમ્।
શ્રુત્વા તુ વચનં તેષાં તદા સૂતઃ સમાહિતઃ

અસ્મિન્નર્થે મહાપ્રાજ્ઞૈર્યદુક્તં જ્ઞાનબુદ્ધિભિઃ।
તદ્વોઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ભવમ્।
યથા દેવગૃહાણીહ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગૃહમ્

અતઃ પરં ત્રિવિધાગ્નેર્વક્ષ્યેઽહન્તુ સમુદ્ભવમ્।
દિવ્યસ્ય ભૌતિકસ્યાગ્નેરથાગ્નેઃ પાર્થિવસ્ય ચ

વ્યુષ્ટાયાન્તુ રજન્યાં વૈ બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ।
અવ્યાકૃતમિદન્ત્વાસીન્નૈશેન તમસાવૃતમ્

ચતુર્ભૂતાવશિષ્ટેઽસ્મિન્ પાર્થિવઃ સોઽગ્નિરુચ્યતે।
યશ્ચાદૌ તપતે સૂર્યે શુચિરગ્નિસ્તુ સ સ્મૃતઃ

વૈદ્યુતાખ્યસ્તુ વિજ્ઞેયસ્તેષાં વક્ષ્યેઽથ લક્ષણમ્।
વૈદ્યુતો જાઠરઃ સૌરો હ્યપાઙ્ગર્ભાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ।
તસ્માદપઃ પિબન્ સૂર્યો ગોભિદીર્પ્યત્યસૌ દિવિ

વૈદ્યુતેન સમાવિષ્ટો વાર્ક્ષો નાદ્ભિઃ પ્રશામ્યતિ ।
માનવાનાઞ્ચ કુક્ષિસ્થો નાદ્ભિઃ શામ્યતિ પાવકઃ

અર્ચ્ચિષ્માન્ પરમઃ સોઽગ્નિઃ પ્રભવો જાઠરઃ સ્મૃતઃ।
યશ્ચાયં મણ્ડલી શુક્લો નિરૂષ્મા સંપ્રકાશતે

પ્રભા હિ સૌરી પાદેન હ્યસ્તં યાતિ દિવાકરે।
અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદ્‌દૂરાત્ પ્રકાશતે

ઉદ્યન્તઞ્ચ પુનઃ સૂર્યમૌષ્ણ્યમાગ્નેયમાવિશત્।
પાદેન પાર્થિવસ્યાગ્નેસ્તસ્માદગ્નિસ્તપત્યસૌ

પ્રકાશશ્ચ તથૌષ્ણ્યઞ્ચ સૌરાગ્નેયે તુ તેજસી।
પરસ્પરાનુપ્રવેશાદાપ્યાયેતે દિવાનિશમ્

ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્દ્ધે તસ્માદસ્મિંશ્ચ દક્ષિણે।
ઉત્તિષ્ઠતિ પુનઃ સૂર્યે રાત્રિરાવિશતે ત્વપઃ।
તસ્માત્તામ્રા ભવન્ત્યાપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્

અસ્તં યાતિ પુનઃ સૂર્યે અહર્વૈ પ્રવિશત્યપઃ।
તસ્માન્નક્તં પુનઃ શુક્લા આપો વિશ્યન્તિ ભાસ્કરે

એતેન ક્રમયોગેન ભૂમ્યર્દ્ધે દક્ષિણોત્તરે ।
ઉદયાસ્તમયે નિત્યમહોરાત્રં વિશત્યપઃ

યશ્ચાસૌ તપતે સૂર્યે પિબન્નમ્ભો ગભસ્તિભિઃ।
પાર્થિવો હિ વિમિશ્રોઽસૌ દિવ્યઃ શુચિરિતિ સ્મૃતઃ

સહસ્રપાદઃ સોઽગ્નિસ્તુ વૃત્તઃ કુમ્ભનિભઃ શુચિઃ।
આદત્તે તત્તુ રશ્મીનાં સહસ્રેણ સમન્તતઃ

નાદેયીશ્ચૈવ સામુદ્રીઃ કૌપ્યાશ્ચૈવ સધાન્વનીઃ।
સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચૈવ યશ્ચ સૂર્યો હિરણ્મયઃ।
તસ્ય રશ્મિસહસ્રન્તુ વર્ષશીતોષ્ણનિઃસ્રવમ્

તાસાઞ્ચતુઃશતા નાડ્યો વર્ષન્તિ ચિત્રમૂર્ત્તયઃ।
વન્દનાશ્ચૈવ વન્દ્યશ્ચ ઋતના નૂતનાસ્તથા।
અમૃતા નામતઃ સર્વ્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ

હિમવાહાશ્ચ તાભ્યોઽન્યા રશ્મયસ્ત્રિશતાઃ પુનઃ।
દૃશ્યા મેધ્યાશ્ચ વાહ્યાશ્ચ હ્રાદિન્યો હિમસર્જનાઃ

ચન્દ્રાસ્તા નામતઃ સર્વાઃ પીતાભાસ્તુ ગભસ્તયઃ।
શુક્લાશ્ચ કકુભશ્ચૈવ ગાવો વિશ્વભૃતસ્તથા

શુક્લાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ત્રિશતા ઘર્મસર્જનાઃ।
સમં બિભર્તિ તાભિસ્તુ મનુષ્યપિતૃદેવતાઃ

મનુષ્યાનૌષધેનેહ સ્વધયા ચ પિતૄનપિ।
અમૃતેન સુરાન્ સર્વાંસ્ત્રીંસ્ત્રિભિસ્તર્પયત્યસૌ

વસન્તે ચૈવ ગ્રીષ્મે ચ સતૈઃ સુતપતે ત્રિભિઃ।
વર્ષાસ્વથો શરદિ ચ ચતુર્ભિઃ સમ્પ્રકર્ષતિ

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ હિમં સ સૃજ તે ત્રિભિઃ।
ઓષધીષુ બલન્ધત્તે સ્વધયા ચ પિતૄનપિ।
સૂર્યોઽમરત્વમમૃતત્રયન્ત્રિષુ નિયચ્છતિ

એવં રશ્મિસહસ્રન્તત્ સૌરં લોકાર્થ સાધકમ્।
ભિદ્યતે ઋતુમાસાદ્ય જલશીતોષ્ણનિઃસ્રવમ્

ઇત્યેતન્મણ્ડલં શુક્લં ભાસ્વરં સૂર્યસંજ્ઞિતમ્।
નક્ષત્રગ્રહસોમાનાં પ્રતિષ્ઠાયોનિરેવ ચ।
ઋક્ષચન્દ્રગ્રહાઃ સર્વે નિજ્ઞેયાઃ સૂર્યસમ્ભવાઃ

નક્ષત્રાધિપતિઃ સોમો ગ્રહરાજો દિવાકરઃ।
શેષાઃ પઞ્ચગ્રહા જ્ઞેયા ઈશ્વરાઃ કામરૂપિણઃ

પઠ્યતે ચાગ્નિરાદિત્ય ઔદકશ્ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ।
શેષાણાં પ્રકૃતિં સમ્યગ્વર્ણ્યમાનાં નિબોધત

સુરસેનાપતિ સ્કન્દઃ પઠ્યતેઽઙ્ગારકો ગ્રહઃ ।
નારાયણં બુધં પ્રાહુર્દેવં જ્ઞાનવિદો વિદુઃ

રુદ્રો વૈવસ્વતઃ સાક્ષાદ્ધર્મો લોકે પ્રભુઃ સ્વયમ્।
મહાગ્રહો દ્વિજશ્રેષ્ઠો મન્દગામી શનૈશ્ચરઃ

દેવાસુરગુરૂ દ્વૌ તુ ભાનુમન્તૌ મહાગ્રહૌ।
પ્રજાપતિસુતાવેતાવુભૌ શુક્રબૃહસ્પતી।
દૈત્યો મહેન્દ્રશ્ચ તયોરાધિપત્યે વિનિર્મિતૌ

આદિત્યમૂલમખિલં ત્રિલોકં નાત્ર સંશયઃ।
ભવત્યસ્ય જગત્કૃત્સ્નં સદેવાસુરમાનુષમ્

રુદ્રેન્દ્રોપેન્દ્રચન્દ્રાણાં વિપ્રેન્દ્રાસ્ત્રિદિવૌકસામ્।
દ્યુતિર્દ્યુતિમતાં કૃત્સ્ના યત્તેજઃ સાર્વલૌકિકમ્

સર્વાત્મા સર્વલોકેશો મૂલં પરમદૈવતમ્।
તતઃ સંજાયતે સર્વં તત્ર ચૈવ પ્રલીયતે

બાવાભાવૌ હિ લોકાનામાદિત્યાન્નિઃ સૃતૌ પુરા।
જગજ્જ્ઞેયો ગ્રહો વિપ્રા દીપ્તિમાન્ સુગ્રાહો રવિઃ

યત્ર ગચ્છન્તિ નિધનં જાયન્તે ચ પુનઃ પુનઃ।
ક્ષણા મુહૂર્ત્તા દિવસા નિશાઃ પક્ષાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ।
માસાઃ સંવત્સરાશ્ચૈવ ઋતવોઽન્દયુગાનિ ચ

તદાદિત્યાદૃતે તેષાં કાલસંખ્યા ન વિદ્યતે।
કાલાદૃતે ન નિગમો ન દીક્ષા નાહ્નિકક્રમઃ

ઋતુનામવિભાગશ્ચ પુષ્પમૂલફલં કુતઃ।
કુતઃ સસ્યાભિનિષ્પત્તિર્ગુણૌષધિગણાદિ વા

અભાવો વ્યવહારાણાં દેવાનાં દિવિ ચેહ ચ।
જગત્પ્રતાપનમૃતે ભાસ્કરં વારિતસ્કરમ્

સ એવ કાલશ્ચાગ્નિશ્ચ દ્વાદશાત્મા પ્રજાપતિઃ।
તપત્યેષ દ્વિજશ્રેષ્ટાસ્ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

સ એષ તેજસાં રાશિઃ સમસ્તઃ સાર્વલૌકિકઃ।
ઉત્તમં માર્ગમાસ્થાય વાયોભાભિરિદઞ્જગત્।
પાર્શ્વમૂર્દ્ધ્વમધશ્ચૈવ તાપયત્યેષ સર્વશઃ

રવેરશ્મિસહસ્રં યત્ પ્રાઙ્મયા સમુદાહૃતમ્ ।
તેષાં શ્રેષ્ઠાઃ પુનઃ સપ્ત રશ્મયો ગ્રહયોનયઃ

સુષુમ્નો હરિકેશશ્ચ વિશ્વકર્મા તથૈવ ચ।
વિશ્વશ્રવાઃ પુનશ્ચાન્યઃ સંયદ્વસુરતઃ પરમ્ ।
અર્વાવસુઃ પુનશ્ચાન્યો મયા ચાત્ર પ્રકીર્ત્તિતઃ

સુષુમ્નઃ સૂર્યરશ્મિસ્તુ ક્ષીણં શશિનમેધયન્।
તિર્યગૂર્દ્ધ્વપ્રભાવોઽસૌ સુષુમ્નઃ પરિકીર્ત્યતે

હરિકેશઃ પુરસ્ત્વાદ્યા ઋક્ષયોનિઃ પ્રકીર્ત્યતે।
દક્ષિણે વિશ્વકર્મા તુ રશ્મિર્વર્દ્ધયતે બુધમ્

વિશ્વશ્રવાસ્તુ યઃ પશ્ચાત્ શુક્રયોનિઃ સ્મૃતો બુધૈઃ।
સંયદ્વસુશ્ચ યો રશ્મિઃ સા યોનિર્લોહિતસ્ય ચ

ષષ્ઠસ્ત્વર્વાવસૂ રશ્મિર્યોનિસ્તુ સ બૃહસ્પતેઃ।
શનૈશ્ચરં પુનશ્ચાપિ રશ્મિરાપ્યાયતે સ્વરાટ્

એવં સૂર્યપ્રભાવેણ ગ્રહનક્ષત્રતારકાઃ।
વર્દ્ધન્તે વિદિતાઃ સર્વા વિશ્વઞ્ચૈદં પુનર્જગત્ ।
નક્ષીયન્તે પુનસ્તાનિ તસ્માન્નક્ષત્રતા સ્મૃતા

ક્ષેત્રાણ્યેતાનિ વૈ પૂર્વમાપતન્તિ ગભસ્તિભિઃ।
તેષાં ક્ષેત્રાણ્યથાદત્તે સૂર્યો નક્ષત્રતાઙ્ગતઃ

તીર્ણાનાં સુકૃતેનેહ સુકૃતાન્તે ગ્રહાશ્રયાત્ ।
તારાણાં તારકા હ્યેતાઃ શુક્લત્વાચ્ચૈવ તારકાઃ

દિવ્યાનાં પાર્થિવાનાઞ્ચ નૈશાનાઞ્ચૈવ સર્વશઃ ।
આદાનાન્નિત્યમાદિત્યસ્તમસાં તેજસાં મહાન્

સુવતિ સ્પન્દનાર્થે ચ ધાતુરેષ વિભાવ્યતે।
સવનાત્તેજસોઽપાઞ્ચ તેનાસૌ સવિતા મતઃ

બહ્વર્થશ્ચન્દ્ર ઇત્યેષ હ્લાદને ધાતુરિષ્યતે ।
શુક્લત્વે ચામૃતત્વે ચ શીતત્વે ચ વિભાવ્યતે

સુર્યાચન્દ્રમસોર્દિવ્યે મણ્ડલે ભાસ્વરે ખગે।
જ્વલત્તેજોમયે શુક્લે વૃત્તકુમ્ભનિભે શુભે

ઘનતોયાત્મકં તત્ર મણ્ડલં શશિનઃ સ્મૃતમ્।
ઘનતેજોમયં શુક્લં મણ્ડલં ભાસ્કરસ્ય તુ

વિશન્તિ સર્વદેવાસ્તુ સ્થાનાન્યેતાનિ સર્વશઃ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ ઋક્ષસૂર્યગ્રહાશ્રયાઃ

તાનિ દેવગૃહાણ્યેવ તદાખ્યાસ્તે ભવન્તિ ચ।
સૌરં સૂર્યો વિશસ્થાનં સૌમ્યં સોમસ્તથૈવ ચ

શૌક્રં શુક્રો વિશસ્થાનં ષોડશાર્ચ્ચિઃ પ્રતાપવાન્।
બૃહદ્બૃહસ્પતિશ્ચૈવ લોહિતશ્ચૈવ લૌહિતઃ ।
શાનૈશ્ચરં તથા સ્થાનં દેવ શ્ચૈવ શનૈશ્ચરઃ

આદિત્યરશ્મિસંયોગાત્ સંપ્રકાશાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
નવયોજનસાહસ્રો વિષ્કમ્ભઃ સવિતુઃ સ્મૃતઃ

ત્રિગુણસ્તસ્ય વિસ્તારો મણ્ડલઞ્ચ પ્રમાણતઃ।
દ્વિગુણઃ સૂર્યવિસ્તારાદ્વિસ્તારઃ શશિનઃ સ્મૃતઃ

તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ભૂત્વાધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ।
ઉદ્ધૃત્ય પાર્થિવચ્છાયાં નિર્મિતો મણ્ડલાકૃતિઃ

સ્વર્ભાનોસ્તુ બૃહત્ સ્થાનન્નિર્મિતં યત્તમોમયમ્।
આદિત્યાત્તચ્ચ નિષ્ક્રમ્ય સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ

આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સોમઞ્ચ પર્વસુ।
સ્વર્ભાસાનુદતે યસ્માત્તતઃ સ્વર્ભાનુરુચ્યતે

ચન્દ્રસ્ય ષોડશો ભાગો ભાર્ગવશ્ચ નિધીયતે।
વિષ્કમ્ભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનાગ્રાત્ પ્રમાણતઃ

ભાર્ગવાત્પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ।
બુહસ્પતેઃ પાદહીનૌ કુજસૌરાવુભૌ સ્મૃતૌ ।
વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ

તારાનક્ષત્રરૂપાણિ સ્વપુષ્મન્તીહ યાનિ વૈ।
બુધેન સમતુલ્યાનિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાદથ

પ્રાયશશ્ચન્દ્રયોગાનિ વિદ્યાદૃક્ષાણિ તત્ત્વવિત્।
તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરમ્

શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને।
પૂર્વાપરનિકૃષ્ટાનિ તારકામણ્ડલાનિ તુ।
યોજનાન્યર્દ્ધમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે

ઉપરિષ્ટાત્રયસ્તેષાં ગ્રહા યે દૂરસર્પિણઃ।
સૌરોઽઙ્ગિરાશ્ચ વક્રશ્ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ

તેભ્યોઽધસ્તાત્તુ ચત્વારઃ પુનરન્યે મહાગ્રહાઃ।
સૂર્યઃ સોમો બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચૈવ શીઘ્રગાઃ

યાવન્ત્ય સ્તારકાઃ કોટ્યસ્તાવદૃક્ષાણિ સર્વશઃ।
વીથીનાં નિયમાચ્ચૈવમૃક્ષમાર્ગો વ્યવસ્થિતઃ

ગતિસ્તાસ્ત્વેવ સૂર્યસ્ય નીચોચ્ચત્વેઽયનક્રમાત્।
ઉત્તરાયણ માર્ગસ્થો યદા પર્વસુ ચન્દ્રમાઃ।
બૌધં બૌધોઽથ સ્વર્ભાનુઃ સ્વર્ભાનોઃ સ્થાનમાસ્થિતઃ

નક્ષત્રાણિ ચ સર્વાણિ નક્ષત્રાણિ વિશન્ત્યુત।
ગૃહાણ્યે તાનિ સર્વાણિ જ્યોતીંષિ સુકૃતાત્મનામ્

કલ્પાદૌ સંપ્રવૃત્તાનિ નિર્મિતાનિ સ્વયમ્ભુવા।
સ્થાનાન્યેતાનિ તિષ્ઠન્તિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ દેવતાયતનાનિ વૈ।
અભિમાનિનોઽવતિષ્ટન્તિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

અતીતૈસ્તુ સહાતીતા ભાવ્યાભાવ્યૈઃ સુરાસુરૈઃ ।
વર્ત્તન્તે વર્ત્તમાનૈશ્ચ સ્થાનાનિ સ્વૈઃ સુરૈઃ સહ

અસ્મિન્ મન્વન્તરે ચૈવ ગ્રહા વૈમાનિકાઃ સ્મૃતાઃ।
વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈવસ્વતેઽન્તરે

ત્વિષિમાન્ધર્મપુત્રસ્તુ સોમદેવો વસુઃ સ્મૃતઃ।
શુક્રો દેવસ્તુ વિજ્ઞેયો ભાર્ગવોઽસુરરાજકઃ

બૃહત્તેજાઃ સ્મૃતો દેવો દેવાચાર્યોઽઙ્ગિરઃસુતઃ।
બુધો મનોહરશ્ચૈવ ત્વિષિપુત્રસ્તુ સ સ્મૃતઃ

અગ્નિર્વિકલ્પાત્ સંજજ્ઞે યુવાઽસૌ લોહિતાધિપઃ।
નક્ષત્રઋક્ષગામિન્યો દાક્ષાયણ્યઃ સ્મૃતાસ્તુ તાઃ

સ્વર્ભાનુઃ સિંહિકાપુત્રો ભૂતસન્તાપનોઽસુરઃ।
સોમર્ક્ષગ્રહસૂર્યે તુ કીર્તિતાસ્ત્વભિમાનિનઃ

સ્થાનાન્યેતાન્યથોક્તાનિ સ્થાનિન્યશ્ચૈવ દેવતાઃ।
શુક્લમગ્નિમયં સ્થાનં સહસ્રાંશોર્વિવસ્વતઃ

સહસ્રાંશોસ્ત્વિષઃ સ્થાનમમ્મયં શુક્લમેવ ચ।
અથ શ્યામં મનોજ્ઞસ્ય પઞ્ચરશ્મેર્ગૃહં સ્મૃતમ્

શુક્રસ્યાપ્યમ્મયં સ્થાનં સદ્મ ષોડશરશ્મિવત્।
નવરશ્મેસ્તુ યૂનો હિ લોહિતસ્થાનમમ્મયમ્

હરિશ્ચાપ્યં બૃહચ્ચાપિ દ્વાદશાંશોર્બૃહસ્પતેઃ।
અષ્ટ રશ્મેર્ગૃહં પ્રોક્તં કૃષ્ણં બુદ્ધસ્ય અમ્મયમ્

સ્વર્ભાનોસ્તામસં સ્થાનં ભૂતસન્તાપનાલયમ્।
વિજ્ઞેયાસ્તારકાઃ સર્વાસ્ત્વમ્મયાસ્ત્વેકરશ્મયઃ

આશ્રયાઃ પુણ્યકીર્તીનાં સુશુક્લાશ્ચૈવ વર્ણતઃ।
ઘનતોયાત્મિકા જ્ઞેયાઃ કલ્પાદૌ વેદનિર્મિતાઃ

ઉચ્ચત્વાદ્દૃશ્યતે શીઘ્રમભિવ્યક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ।
તથા દક્ષિણમાર્ગસ્થો નીવિવીથીસમાક્ષિતઃ

ભૂમિલેખાવૃતઃ સૂર્યઃ પૂર્ણામાવાસ્યયોસ્તથા।
નદૃશ્યતે યથાકાલં શાઘ્રતોઽસ્તમુપૈતિ ચ

તસ્માદુત્તરમાર્ગસ્થો હ્યમાવાસ્યાં નિશાકરઃ।
દૃશ્યતે દક્ષિણે માર્ગે નિયમાદ્દૃશ્યતે ન ચ

જ્યોતિષાં ગતિયોગેન સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ।
સમાનકાલાસ્તમયૌ વિષુવત્સુ સમોદયૌ

ઉત્તરાસુ ચ વીથીષુ વ્યન્તરાસ્તમયોદયૌ।
પૂર્ણામાવાસ્યયોર્જ્ઞેયૌ જ્યોતિશ્ચક્રાનુવર્ત્તિનૌ

દક્ષિણાયનમાર્ગસ્થો યદા ભવતિ રશ્મિવાન્।
તદા સર્વગ્રહાણાં સ સૂર્યોઽધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ

વિસ્તીર્ણં મણ્ડલં કૃત્વા તસ્યોર્દ્ધ્વઞ્ચરતે શશી।
નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં સોમાદૂર્દ્ધ્વં પ્રસર્પતિ

નક્ષત્રેભ્યો બુધશ્વોર્દ્ધ્વં બુધાદૂર્દ્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ।
તસ્માચ્છનૈશ્ચરશ્ચોર્દ્ધ્વં તસ્માત્સપ્તર્ષિમણ્ડલમ્ ।
ઋષીણાઞ્ચૈવ સપ્તાનાં ધ્રુવ ઊર્દ્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ

દ્વિગુણેષુ સહસ્રેષુ યોજનાનાં શતેષુ ચ।
તારાગ્રહાન્તરાણિ સ્યુરુપરિષ્ટાદ્યથાક્રમમ્

ગ્રહાશ્ચ ચન્દ્રસૂર્યૌ તુ દિવિ દિવ્યેન તેજસા।
નિત્યમૃક્ષેષુ યુજ્યન્તિ ગચ્છન્તિ નિયમક્રમાત્

ગ્રહનક્ષત્રસૂર્યાસ્તુ નીચોચ્ચમૃદ્વવસ્થિતાઃ।
સમાગમે ચ ભેદે ચ પશ્યન્તિ યુગપત્ પ્રજાઃ

પરસ્પરસ્થિતાઃ હ્યેતે યુજ્યન્તે ચ પરસ્પરમ્।
અસઙ્કરેણ વિજ્ઞેયસ્તેષાં યોગસ્તુ વૈ બુધૈઃ

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વઃ પૃથિવ્યાં જ્યૌતિષસ્ય ચ।
દ્વીપાનામુદ્નધીનાં ચ પર્વતાનાં તથૈવ ચ

વર્ષાણાં ચ નદીનાઞ્ચ યેષુ તેષુ વસન્તિ વૈ।
એતે ચૈવ ગ્રહાઃ પૂર્વં નક્ષત્રેષુ સમુત્થિતાઃ

વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે।
વિશાખાસુ સમુત્પન્નો ગ્રહાણાં પ્રથમો ગ્રહઃ

ત્વિષિમાન્ ધર્મ્મપુત્રસ્તુ સોમો વિશ્વાવસુસ્તથા।
શીતરશ્મિઃ સમુત્પન્નઃ કૃત્તિકાસુ નિશાકરઃ

ષોડશાર્ચિર્ભૃગોઃ પુત્રઃ શુક્રઃ સૂર્યાદનન્તરમ્।
તારાગ્રહાણાં પ્રવરસ્તિષ્યક્ષેત્રે સમુત્થિતઃ

ગ્રહશ્ચાઙ્ગિરસઃ પુત્રો દ્વાદશાર્ચ્ચિર્બૃહસ્પતિઃ।
ફાલ્ગુનીષુ સમુત્પન્નઃ સર્વાસુ ચ જગદ્ગુરુઃ

નવાર્ચિર્લોહિતાઙ્ગસ્તુ પ્રજાપતિસુતો ગ્રહઃ ।
આષાઢાસ્વિહ પૂર્વાસુ સમુત્પન્ન ઇતિ શ્રુતિઃ

રેવતીષ્વેવ સપ્તાર્ચિ સ્તથા સૌરશનૈશ્ચરઃ।
રોહિણીષુ સમુત્પન્નૌ ગ્રહૌ ચન્દ્રાર્કમર્દ્દનૌ

એતે તારાગ્રહાશ્ચૈવ બોદ્ધવ્યા ભાર્ગવાદય।
જન્મનક્ષત્રપીડાસુ યાન્તિ વૈગુણ્યતાં યતઃ।
સ્પૃશન્તે તેન દોષેણ તતસ્તા ગ્રહભક્તિષુ

સર્વગ્રહાણામેતેષામાદિરાદિત્ય ઉચ્યતે।
તારાગ્રહાણાં શુક્રસ્તુ કેતૂનાઞ્ચૈવ ધૂમવાન્

ધ્રુવઃ કાલો ગ્રહાણાં તુ વિભક્તાનાં ચતુર્દિશમ્ ।
નક્ષત્રાણાં શ્રવિષ્ઠા સ્યાદયનાનાં તથોત્તરમ્

વર્ષાણાઞ્ચાપિ પઞ્ચાનામાદ્યઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ।
ઋતૂનાં શિશિરઞ્ચાપિ માસાનાં માઘ એવ ચ

પક્ષાણાં શુક્લપક્ષસ્તુ તિથીનાં પ્રતિપત્તથા।
અહોરાત્રવિભાગાનામહશ્ચાપિ પ્રકીર્તિતમ્

મુહૂર્ત્તાનાં તથૈવાદિર્મુહૂર્ત્તો રુદ્રદૈવતઃ।
અક્ષ્ણોશ્ચાપિ નિમેષાદિઃ કાલઃ કાલવિદો મતઃ

શ્રવણાન્તં શ્રવિષ્ઠાદિયુગં સ્યાત્ પઞ્ચવાર્ષિકમ્।
ભાનોર્ગતિવિશેષેણ ચક્રવત્ પરિવર્ત્તતે

દિવાકરઃ સ્મૃતસ્તસ્માત્કાલસ્તં વિદ્ધિ ચેશ્વરમ્।
ચતુર્વનિધાનાં ભૂતાનાં પ્રવર્ત્તકનિવર્ત્તકઃ

ઇત્યેષ જ્યોતિષામેવ સન્નિવેશોઽર્થનિશ્ચયાત્।
લોકસંવ્યવહારાર્થમીશ્વરેણ વિનિર્મિતઃ

ઉત્પન્નઃ શ્રવણેનાસૌ સંક્ષિપ્તશ્ચ ધ્રુવે તથા।
સર્વતોઽન્તેષુ વિસ્તીર્ણો વૃક્ષાકાર ઇતિ સ્થિતિઃ

બુદ્ધિપૂર્વમ્ભગવતા કલ્પાદૌ સંપ્રકીર્તિતઃ।
સાશ્રયઃ સોઽભિમાની ચ સર્વસ્ય જ્યોતિરાત્મકઃ।
વિશ્વરૂપઃ પ્રધાનસ્ય પરિણામોઽયમદ્ભુતઃ

નૈવ શક્યં પ્રસંખ્યાતું યાથાતથ્યેન કેનચિત્।
ગતાગતં મનુષ્યેષુ જ્યોતિષાં માંસચક્ષુષા

આગમાદનુમાનાચ્ચ પ્રત્યક્ષાદુપપત્તિતઃ।
પરીક્ષ્ય નિપુણં ભક્ત્યા શ્રદ્ધાતવ્યં વિપશ્ચિતા

ચક્ષુઃ શાસ્ત્રં જલં લેખ્યં ગણિતં બુદ્ધિસત્તમાઃ।
પઞ્ચૈતે હેતવો જ્ઞેયા જ્યોતિર્ગણવિચિન્તને

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે જ્યોતિઃસન્નિવેશો નામ ત્રિપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ