Vayu Purana · Chapter 51

//sūta uvāca//
svāyambhuve nisarge tu vyākhyātānyuttarāṇi tu/
bhaviṣyāṇi ca sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmyanukramam

etacchrutvā tu munayaḥ papracchurlomaharṣaṇam/
sūryācandramasoścāraṃ grahāṇāñcaiva sarvaśaḥ

//ṛṣaya ūcuḥ //
bhramante kathametāni jyotīṃṣi divi maṇḍalam/
tiryagvyūhena sarvāṇi tathaivāsaṅkareṇa ca/
kaśca bhrāmayate tāni bhramanti yadi vā svayam

etadveditumicchāmastanno nigada sattam/
bhūtasammohanantvetacchrotumicchā pravarttate

//sūta uvāca//
bhūtasammohanaṃ hyetad bruvato me nibodhata/
pratyakṣamapi dṛsyaṃ yattat saṃmohayate prajāḥ

yo'sau caturdiśaṃ pucche śiśumāre vyavasthitaḥ/
uttānapādaputro'sau meḍhībhūto dhruvo divi

sa hi bhraman bhrāmayate candrādityau grahaiḥ saha/
bhramantamanugacchanti nakṣatrāṇi ca cakravat

dhruvasya manasā cāsau sarpate bhagaṇaḥ svayam/
sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha

vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai/
teṣāṃ yogasva bhedāśca kālacārastathaiva ca

astodayau tathotpātā ayane dakṣiṇottare/
viṣuvad‌grahavarṇāśca dhruvātsarvaṃ pravarttate

varṣā gharmo himaṃ rātriḥ sandhyā caiva dinaṃ tathā /
śubhāśubhaṃ prajānāñca dhruvātsarvaṃ pravarttate

dhruveṇādhikṛtāṃścaiva sūryo'pāvṛttya tiṣṭhati/
tadeṣa dīptakiraṇaḥ sa kālāgnirddivākaraḥ

parivartta kramādviprā bhābhirālokayan diśaḥ/
sūryaḥ kiraṇajālena vāyuyuktena sarvaśaḥ/
jagato jalamādatte kṛtsnasya dvijasattamāḥ

ādhityapītaṃ sūryāgneḥ somaṃ saṃkramate jalam/
nāḍībhirvāyuyuktābhirlokādhānaṃ pravarttate

yatsomāt sravate sūryastadagreṣvavatiṣṭhate/
meghā vāyunighātena visṛjanti jalambhuvi

ekamutkṣipyate caiva patate ca punarjjalam/
nānāprakāramudakantadeva parivarttate

sandhāraṇārthaṃ bhūtānāṃ māyaiṣā viśvanirmitā/
anayā māyayā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram

viśveśo lokakṛddevaḥ sahasrāṃśuḥ prajāpatiḥ/
dhātā kṛtsnasya lokasya prabhu rviṣṇurdivākaraḥ

sarvalaukikamambho vai yatsomānnabhasaḥ snutam/
somādhāraṃ jagatsarvametattathyaṃ prakīrtitam

sūryāduṣṇaṃ nisravate somācchītaṃ pravarttate/
śītoṣṇavīryau dvāvetau yuktau dhārayato jagat

somādhārā nadī gaṅgā pavitrā vimalodakā/
somaputrapurogāśca mahānadyo dvijottamāḥ

sarvabhūtaśarīreṣu āpo hyanugatāśca yāḥ /
teṣu sandahyamāneṣu jaṅgamasthāvareṣu ca/
dhūmabhūtāstu tā āpo niṣkrāmantīha sarvaśaḥ

tena cābhrāṇi jāyante sthānamatrāmbhasāṃ smṛtam /
ārkantejo hi bhūtebhyo hyādatte raśmibhirjalam

samudrādvāyusaṃyogādvahantyāpo gabhastayaḥ/
yatastvṛtuvaśāt kāle parivartto divākaraḥ/
yacchatyapo hi meghebhyaḥ śuklāḥ śuklagabhastibhiḥ

abhrasthā prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ/
sarvabhūtahitārthāya vāyubhiśca samantataḥ

tato varṣati ṣaṇmāsān sarvabhūtavivṛddhaye/
vāyavyaṃ stanitañcaiva vaidyutañcāgnisaṃbhavam

mehanācca miherddhātormeghatvaṃ vyañjayanti ca/
na bhraśyanti yatastvāpastadabhraṃ kavayo viduḥ

meghānāṃ punarutpattistrividhā yonirucyate/
āgneyā brahmajāścaiva pakṣajāśca pṛthagvidhāḥ/
tridhā ghanāḥ samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi sambhavam

āgneyāstvarṇajāḥ proktāsteṣāṃ tasmāt pravarttanam/
śītadurdinavātā ye svaguṇāste vyavasthitāḥ

mahiṣāśca varāhāśca mattamātaṅgagāminaḥ/
bhūtvā dharaṇimabhyetya vicaranti ramanti ca

jīmūtā nāma te meghā etebhyo jīvasambhavāḥ/
vidyudguṇavihīnāśca jaladhārāvalambinaḥ

mūkā ghanā mahākāyā pravāhasya vaśānugāḥ/
krośamātrācca varṣanti krośārddhādapi vā punaḥ

parvatāgranitambeṣu varṣanti ca ramanti ca/
balākāgarbhadāścaiva balākāgarbhadhāriṇaḥ

brahmajānāma te meghā brahmaniḥśvāsasambhavāḥ/
te hi vidyudguṇopetāḥ stanayanti svanapriyāḥ

teṣāṃ śabdapraṇādena bhūmiḥ svāṅgaruhodghamā/
rājñī rājñābhiṣikteva punaryauvanamaśrute/
teṣviyaṃ prītimāsaktā bhūtānāṃ jīvitodbhavā

jīmūtā nāma te meghāstebhyo jīvasya sambhavaḥ/
dvitīyaṃ pravahaṃ vāyuṃ meghāste tu samāśritāḥ

ete yojanamātrācca sārddhārddhānniṣkṛtādapi/
vṛṣṭisargastathā teṣāṃ dhārāsārāḥ prakīrttitāḥ/
puṣkarāvarttakā nāma ye meghāḥ pakṣasambhavāḥ

śakreṇa pakṣāśchinnā ye parvatānāṃ mahojasām/
kāmagānāṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ śivamicchatā

puṣkarā nāma te meghā bṛhantastoya matsarāḥ/
puṣkarāvarttakāstena kāraṇeneha śabditāḥ

nānārūpadharāścaiva mahāghoratarāśca te/
kalpāntavṛṣṭeḥ sraṣṭāraḥ saṃvarttāgnerniyāmakāḥ

varṣantyete yugānteṣu tṛtīyāste prakīrttitāḥ/
anekarūpasaṃsthānāḥ pūrayanto mahītalam /
vāyuṃ paraṃ vahantaḥ syurāśritāḥ kalpasādhakāḥ

yānyasyāṇḍakapālasya prākṛtasyābhavaṃstadā/
tasmādbrahmā samutpannaścaturvaktraḥ svayambhuvaḥ/
tānyevāṇḍakapālasya sarve meghāḥ prakīrttitāḥ

teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ /
teṣāṃ śreṣṭhastu parjjanyaścatvāraścaiva diggajāḥ

gajānāṃ parvatānāñca meghānāṃ bhogibhiḥ saha/
kulamekaṃ pṛthagbhūtaṃ yonirekā jalaṃ smṛtam

parjanyo diggajāścaiva hemante śītasambhavāḥ/
tuṣāravṛṣṭiṃ varṣanti sarvasasyavivṛddhaye

śreṣṭhaḥ parivaho nāma teṣāṃ vāyurapāśrayaḥ/
yo'sau bibhartti bhagavān gaṅgāmākāśagocarām/
divyāmatijalāṃ puṇyāṃ vidyāṃ svargapathisthitām

tasyāviṣpandajantoyaṃ diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ/
śīkaraṃ sampramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ

dakṣiṇena giriryo'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ/
udag himavataḥ śailāduttarasya ca dakṣiṇe/
puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ nagaraṃ tatra vai smṛtam

tasminnipatitaṃ varṣaṃ yattuṣārasamudbhavam /
tatastadāvaho vāyurhimaśailāt samudvahan/
ānayatyātmayogena siñcamāno mahāgirim

himavantamatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ tataḥ param/
ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye

meghāvāpyāyataścaiva sarvametat prakīrttitam /
sūrya eva tu vṛṣṭināṃ sraṣṭā samupadiśyate

dhruveṇā veṣṭitaḥ sūryastābhyāṃ vṛṣṭiḥ pravarttate/
dhruveṇāveṣṭito vāyurvṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ

grahānniḥsṛtya sūryāttu kṛtsne nakṣatramaṇḍale /
vārasyānte viśatyarkaṃ dhruveṇa pariveṣṭitam

ataḥ sūryarathasyātha sanniveśaṃ nibodhata/
saṃsthitainaikacakreṇa pañcāreṇa trinābhinā

hiraṇmayena bhagavān parvaṇā tu mahaujasā/
naṣṭavartmāndhakāreṇa ṣaṭ‌prakāraikaneminā/
cakreṇa bhāsvatā sūryaḥ syandanena prasarppati

daśa yojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ/
dviguṇo'sya rathopasthādīṣādaṇḍapramāṇataḥ

sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu/
asaṅgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ paramagairhayaiḥ

chandobhirvājirūpaistu yataḥ śukrastataḥ sthitaḥ/
varuṇasyandanasteha lakṣaṇaiḥ sadṛśastu saḥ/
te nā'sau sarpativyomni bhāsvatā tu divākaraḥ

athemāni tu sūryasya pratyaṅgāni rathasya tu/
saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpitāni yathā kramam

ahastu nābhiḥ sūryasya ekacakraḥ sa vai smṛtaḥ/
ārāḥ pañcarttavastasya nemiḥ ṣaḍhṛtavaḥ smṛtāḥ

rathanīḍaḥ smṛto hyabdastvayane kūbarāvubhau /
muhūrtā bandhurāstasya śamyā tasya kalāḥ smṛtāḥ

tasya kāṣṭhāḥ smṛtā ghoṇā īṣādaṇḍaḥ kṣaṇāṃstu vai/
nimeṣāścānukarṣo'sya īṣā cāsya lavāḥ smṛtāḥ

rātrirvarūtho gharmo'sya dhvaja ūrddhvasamucchritaḥ/
yugākṣakoṭī te tasya arthakāmāvubhau smṛtau

saptāśvarūpāśchandāṃsi vahante vāmato dhurām/
gāyatrī caiva triṣṭup ca anuṣṭub jagatī tathā

paṅktiśca bṛhatī caiva uṣṇik caiva tu saptamam/
akṣe cakraṃ nibaddhantu dhruve tvakṣaḥ samarpitaḥ

sahacakro bhramatyakṣaḥ sahākṣo bhramati dhruvaḥ/
akṣaḥ sahaiva cakreṇa bhramate'sau dhruveritaḥ

evamartha vaśāttasya sanniveśo rathasya tu/
tathā saṃyogabhāgena saṃsiddho bhāsvaro rathaḥ

tenā'sau taraṇirdevastarasā sarpate divi/
yugākṣakoṭisambaddhau raśmī dvau syandanasya hi

dhruveṇa bhramato raśmī vicakrayugayostu vai/
bhramato maṇḍalāni syuḥ khecarasya rathasya tu

yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya tu/
dhruveṇa saṃgṛhīte vai dvicakraśvetarajjuvat

bhramantamanugacchetāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau /
yugākṣa koṭī te tasya vātormī syandanasya tu

kīlāsakto yathā rajjurbhramate sarvato diśam/
hrasatastasya raśmī tau maṇḍaleṣūttarāyaṇe

varddhete dakṣiṇe caiva bhramato maṇḍalāni tu/
dhruveṇa saṃgṛhītau tu rasmī vai nayato ravim

ākṛṣyete yadā tau vai dhruveṇa samadhiṣṭhitau/
tadā so'bhyantaraṃ sūryo bhramate maṇḍalāni tu

aśītimaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorubhayoścaran /
dhruveṇa mucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu

tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu/
udveṣṭayan sa vegena maṇḍalāni tu gacchati

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprekte jyotiṣpracāro nāmaikapañcā śo'dhyāyaḥ