Vayu Purana · Verses 50-2

//sūta uvāca//
adhaḥpramāṇamūrddhvañca varṇyamānaṃ nibodhata/
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam/
anantadhātavo hyete vyāpakāstu prakīrtitāḥ

jananī sarvabhūtānāṃ sarva bhūtadharā dharā/
nānājanapadākīrṇā nānādhiṣṭhānapattanā

nānānadanadīśailā naikajātisamākulā/
anantā gīyate devī pṛthivī bahuvistarā

nadīnadasamudrasthāstathā kṣudrāśrayāḥ sthitāḥ/
parvatākāśasaṃsthāśca antarbhūmigatāśca yāḥ

āpo'nantāśca vijñeyāstathāgniḥ sarvalaukikaḥ/
anantaḥ paṭhyate caiva vyāpakaḥ sarvasambhavaḥ

tathākāśamanālambaṃ ramyaṃ nānāśrayaṃ smṛtam/
anantaṃ prathitaṃ sarvaṃ vāyuścākāśasambhavaḥ

āpaḥ pṛthivyāmudake pṛthivī copari sthitā/
ākāśañcāparamadhaḥ punarbhūmiḥ punarjjalam

evamantamanantasya bhautikasya na vidyate/
purā surairabhihitaṃ niścitantu nibodhata

bhūmirjalamathākāśamiti jñeyā paramparā/
sthitireṣā tu vijñeyā saptame'smin rasātale

daśayojanasāhasramekabhaumaṃ rasātalam/
sādhubhiḥ parivikhyātamekaikaṃ bahuvistaram

prathamamatalañcaiva sutalantu tataḥ param/
tataḥ parataraṃ vidyādvitalaṃ bahuvistaram

tato gabhastalaṃ nāma parataśca mahātalam/
śrītalañca tataḥ prāhuḥ pātālaṃ saptamaṃsmṛtam

kṛṣṇabhaumañca prathamaṃ bhūmibhāgañca kīrttitam/
pāṇḍubhaumaṃ dvitīyantu tṛtīyaṃ raktamṛttikam

pītabhaumañcaturthantu pañcamaṃ śarkarātalam/
ṣaṣṭhaṃ silāmayañcaiva sauvarṇaṃ saptamantalam

prathame tu tale khyātamasurendrasya mandiram/
namucerindraśatrorhi mahānādasya cālayam

purañca śaṅkukarṇasya kabandhasya ca mandiram/
niṣkulādasya ca puraṃ prahṛṣṭajanasaṅkulam

rākṣasasya ca bhīmasya śūladantasya cālayam/
lohitākṣakaliṅgānāṃ nagaraṃ śvāpadasya tu

dhanañjayasya ca puraṃ māhendrasya mahātmanaḥ /
kāliyasya ca nāgasya nagaraṃ kalasasya ca

evaṃ purasahasrāṇiṃ nāgadānavarakṣasām/
tale jñeyāni prathame kṛṣṇabhaume na saṃśayaḥ

dvitīye'pi tale viprā daityendrasya surakṣasaḥ/
mahājambhasya ca tathā nagaraṃ prathamasya tu

hayagrīvasya kṛṣṇasya nikumbhasya ca mandiram/
śaṅkhākhyeyasya ca puraṃ nagaraṃ gomukhasya ca

rākṣasasya ca nīlasya meghasya krathanasya ca/
purañca kurupādasya mahoṣṇīṣasya cālayam

kambalasya ca nāgasya puramaśvatarasya ca/
kadruputrasya ca puraṃ takṣakasya mahātmanaḥ

evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām/
dvitīye'smin tale viprāḥ pāṇḍubhaume na saṃśayaḥ

tṛtīye tu talekhyātaṃ prahlādasya mahātmanaḥ/
anuhlādasya ca puraṃ detyendrasya mahātmanaḥ

tārakākh‌yasya ca puraṃ puraṃ triśirasastathā/
śiśumārasya ca puraṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam

cyavanasya ca vijñeyaṃ rākṣasasya ca mandiram/
rākṣasendrasya ca puraṃkumbhilasya kharasyaca

virādhasya ca krūrasya puramulkāmukhasya ca/
hemakasya ca nāgasya tathā pāṇḍurakasya ca

maṇimantrasya ca puraṃ kapilasya ca mandiram/
nandasya coragapaterviśālasya ca mandiram

evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām/
tṛtīye'smistale viprāḥ pītabhaume na saṃśayaḥ

caturthe daityasiṃhasya kālanemermahātmanaḥ/
gajakarṇasya ca puraṃ nagaraṃ kuñjarasya ca

rākṣasendrasya ca puraṃ sumālerbahuvistaram/
muñjasya lokanāthasya vṛkavaktrasya cālayam

bahuyojanasāhasraṃ bahupakṣisamākulam /
nagaraṃ vainateyasya caturthe'smin rasātale

pañcame śarkarābhaume bahuyojanavistṛte/
virocanasya nagaraṃ daityasiṃhasya dhīmataḥ

vaiḍhūryyasyāgnijihvasya hiraṇyākṣasya cālayam/
purañca vidyujjihvasya rākṣasasya ca dhīmataḥ

mahāmeghasya ca puraṃ rākṣasendrasya śālinaḥ/
karmmārasya ca nāgasya svastikasya jayasya ca

evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām/
pañcame'pi tathā jñeyaṃ śarkarānilaye sadā

ṣaṣṭhe tale daityapateḥ kesarernagarottamam/
suparvvaṇaḥ sulomnaśca nagaraṃ mahiṣasya ca/
rākṣasendrasya ca puramutkrośasya mahātmanaḥ

tatrāste surasāputraḥ śataśīrṣo mudā yutaḥ/
kaśyapasya sutaḥ śrīmān vāsukirnāma nāgarāṭ

evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām /
ṣaṣṭhe tale'smin vikhyāte śilābhaume rasātale

saptame tu tale jñeyaṃ pātāle sarvvapaścime /
puraṃ baleḥ pramuditaṃ naranārīsamākulam

asurāśīviṣaiḥ pūrṇamuddhṛtairddevaśatrubhiḥ/
mucukundasya daityasya tatra vai nagaraṃ mahat

anekairditiputrāṇāṃ samudīrṇairmahāpuraiḥ/
tathaiva nāganagaraiṛddhimadbhiḥ sahasraśaḥ

daityānāṃ dānavānāñca samudīrṇai rmahāpuraiḥ/
udīrṇai rākṣasāvāsairanekaiśca samākulam

pātālānte ca viprendrā vistīrṇe bahuyojane/
āste raktāravindākṣo mahātmā hyajarāmaraḥ

dhautaśaṅkhodaravapurnīlavāsā mahābhujaḥ/
viśālabhogo dyutimāṃścitramālādharo balī

rukmaśrṛṅagāvadātena dīptāsyena virājatā/
prabhurmukhasahasreṇa śobhate vai sa kuṇḍalī

sa jihvāmālayā devo lolajvālānalārciṣā/
jvālāmālāparikṣiptaḥ kailāsa iva lakṣyate

sa tu netrasahasreṇa dviguṇena virājatā/
bālasūryyābhitāmreṇa śobhate snigdhamaṇḍalaḥ

tasya kundenduvarṇasya akṣamālā virājate /
taruṇādityamāleva śvetaparvvatamūrddhani

jaṭākarālo dyutimān lakṣyate śayanāsane/
vistīrṇa iva medinyāṃ sahasraśikharo giriḥ

mahābhogairmahābhāgairmahānāgairmahābalaiḥ/
upāsyate mahātejā mahānāgapatiḥ svayam

sa rājā sarvanāgānāṃ śeṣo nāma mahādyutiḥ/
sā vaiṣṇavī hyahitanurmaryādāyāṃ vyavasthitā

saptaivamete kathitā vyavahāryā rasātalāḥ /
devāsuramahānāgarākṣasādhyuṣitāḥ sadā

ataḥparamanālokyamagamyaṃ siddhasādhubhiḥ/
devā mānapyaviditaṃ vyavahāravivarjjitam

pṛthivyagnyambuvāyūnāṃ nabhasaśca dvijottamāḥ/
mahattvamevamṛṣibhirvarṇyate nātra saṃśayaḥ

ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorgatim/
sūryācandramasāvetau bhramantau yāvadeva tu/
prakāśataḥ svabhābhistau maṇḍalābhyāṃ samāsthitau

saptānāñca samudrāṇāṃ dvīpānāntu sa vistaraḥ/
vistarārddhaṃ pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ

paryāsapārimāṇyantu cāndrādityau prakāśataḥ/
paryāsapārimāṇyena bhūmestulyaṃ divaṃ smṛtam

avati trīnimān lokān yasmāt sūryaḥ paribhraman/
avadhātuḥ prakāśākhyo hyavanātsa raviḥ smṛtaḥ

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryayoḥ/
mahitatvānmahīśabdo hyasmin varṣe nipātyate

asya bhāratavarṣasya viṣkambhantu suvistaram/
maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanānāṃ nibodhata

navayojanasāhasro vistāro bhāskarasya tu/
vistārātrriguṇaścāsya pariṇāho'tha maṇḍalam/
viṣkambo maṇjalasyaiva bhāskarād dviguṇaḥ śaśī

ataḥ pṛthivyāṃ vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ saha/
saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇjalañca yat

ityetadiha saṅkhyātaṃ purāṇaṃ parimāṇataḥ/
tadvakṣyāmi prasaṅkhyāya sāmpratairabhimānibhiḥ

abhimānivyatītā ye tulyāste sāmpratairiha/
devā ye vai hyatītāste rūpairnāmabhireva ca

tasmāttu sāmpratairdevairvakṣyāmi vasudhātalam/
divastu sanniveśo vai sāmprataireva kṛtsnaśaḥ

śatārddha koṭivistārā pṛthivī kṛtsnataḥ smṛtā/
tasyā vārdhapramāṇena merorvai cāturantaram

pṛthivyā vārdhavistāro yojanāgrātprakīrttitaḥ /
merumadhyāt prati diśaṃ koṭirekādaśa smṛtāḥ

tathā śatasahasrāṇi ekonanavatiḥ punaḥ/
pañcāśacca sahasrāṇi pṛthivyā vārdhavistaraḥ

pṛthivyā vistaraṃ kṛtsnaṃ yojanaistannibodhata/
tisraḥ koṭyastu vistāraḥ saṃkhyātaḥ sa caturdiśam

tathā śatasahasrāṇāmekonāśītirucyate/
saptadvīpasamudrāyāḥ pṛthivyāstveṣa vistaraḥ

vistārāt triguṇaण़ñcaiva pṛthivyantasya maṇḍalam/
gaṇitaṃ yojanāgrantu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ

tathā śatasahasrantu sapta triṃśādhikāni tu/
ityetadvai prasaṅkhyātaṃ pṛthivyantasya maṇḍalam

tārakāsanniveśasya divi yāvaddhi maṇḍalam/
paryāsaḥ sanniveśasya bhūmastāvattu maṇḍalam

paryāsapārimāṇḍena bhūmestulyaṃ divaṃ smṛtam/
saptānāmapi lokānāmetanmānaṃ prakīrtitam

paryāsapārimāṇḍena maṇḍalānugatena ca/
uparyupari lokānāṃ chatravatparimaṇḍalam

saṃsthitirvihitā sarvā yeṣu tiṣṭhanti jantavaḥ/
etadaṇḍakaṭāhasya pramāṇaṃ parikīrttitam

aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī/
bhūrlokasva bhuvaścaiva tṛtīyaḥ svariti smṛtaḥ /
maharloko janaścaiva tapaḥ satyaśca saptamaḥ

ete sapta kṛtā lokāśchatrākārā vyavasthitāḥ/
svakairāvaraṇaiḥ sūkṣmairdhāryamāṇāḥ pṛthak pṛthak

daśabhāgādhikābhiśca tābhiḥ prakṛtibhirbahiḥ/
dhāryamāṇā viśeṣaiśca samutpannaiḥ parasparam

asyāṇḍasya samantācca sanniviṣṭo ghanodadhiḥ/
pṛthivīmaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ ghanatoyena dhāryate

ghanodadhipareṇātha dhāryyate ghanatejasā/
bāhyato ghanatejastu tiryyagūrddhvantu maṇḍalam

samantādvanavātena dhāryyamāṇaṃ pratiṣṭhitam/
ghanavātāttathākāśamākāśañca mahātmanā

bhūtādinā vṛtaṃ sarvvaṃ bhūtādhirmahatā vṛtaḥ /
vṛto mahānanantena pradhānenāvyayātmanā

purāṇi lokapālānāṃ pravakṣyāmi yathākramam /
jyotirgaṇapracārasya pramāṇaṃ parivakṣyate

meroḥ prācyāṃ diśi tathā mānasasyaiva mūrddhani/
vasvokasārā māhendrī puṇyā hemapariṣkṛtā / ५०.८७ //
dakṣiṇena punarmerormānasasyaiva mūrddhani/
vaivasvato nivasati yamaḥ saṃyamane pure

pratīcyāntu punarmerormānasasyaiva mūrddhani/
sukhā nāma purī ramyā varuṇasyātha dhīmataḥ

diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrddhani/
tulyā māhendrapuryyā tu somasyāpi vibhāvarī

mānasottarapṛṣṭhe tu lokapālāścaturddiśam/
sthitā dharmmavyavasthāyai lokasaṃrakṣaṇāya ca

lokapālopariṣṭāttu sarvvato dakṣiṇāyane/
kāṣṭhāgatasya sūryyasya gatiryā tāṃ nibodhata

dakṣiṇe prakrame sūryyaḥ kṣipteṣuriva sarpati/
jyotiṣāñcakramādāya satataṃ parigacchati

madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ/
vaivasvate saṃyamane udayastatra ucyate

sukhāyāmarddharātrañca madhyagaḥ syādraviryadā/
sukhāyāmatha vāruṇyāmuttiṣṭhan sa tu dṛśyate

vibhāyāmarddharātraṃ syānmāhendyrāmastameti ca/
tadā dakṣiṇapūrvveṣāmaparāhno vidhīyate

dakṣiṇāpara deśyānāṃ pūrvvāhnaḥ parikīrttyate/
teṣāmapararātrañca ye janā uttarāpathe

deśā uttarapūrvvā ye pūrvvarātrantu tān prati/
evamevottareṣvarko bhavaneṣu virājate

sukhāyāmatha vāruṇyāṃ madhyāhne cāryyamā yadā/
vibhāvaryyāṃ somapuryyāmuttiṣṭhati vibhāvasuḥ

rātryarddhaṃ cāmarāvatyāmastameti yamasya ca/
somapuryāṃ vibhāyāntu madhyāhne syāddhivākaraḥ

mahendrasyāmarāvatyāmuttiṣṭhati yadā raviḥ/
arddharātraṃ saṃyamane vāruṇyāmastameti ca

sa śīgrameti paryyeti bhāskaro'lātacakravat/
bhraman vai bhramamāṇāni ṛkṣāṇi gagane raviḥ

evaṃ caturṣu dvīpeṣu dakṣiṇāntena sarpati/
udayāstamanenāsāvuttiṣṭhati punaḥ punaḥ

pūrvvāhne cāparāhne tu dvau dvau devālayau tu saḥ/
tapatyekantu madhyāhne taireva tu saraśmibhiḥ

udito varddhamānābhirāmadhyāhnaṃ tapan raviḥ/
ataḥ paraṃ hrasantībhirgobhirastaṃ sa gacchati

udayāstamayābhyāṃ hismṛte pūrvāpare diśo/
yāvatpurastāttapati tāvat pṛṣṭhe tu pārśvayoḥ

yatrodyan dṛśyate sūryasteṣāṃ sa udayaḥ smṛtaḥ/
yatra praṇāśamāyāti teṣāmastaḥ sa ucyate

sarveṣāmuttare merurlokālokastu dakṣiṇe/
vidūrabhāvādarkasya bhūmerlekhāvṛtasya ca/
hriyante raśmayo yasmāttena rātrau na dṛśyate

grahanakṣatratārāṇāṃ darśanaṃ bhāskarasya ca/
ucchrāyasya pramāṇena jñeyamastamanodayam

śuklacchāyognirāpaśca kṛṣṇacchāyā ca medinī/
vidūrabhāvādarkasya udyātasya viraśmitā/
raktābāvo viraśmitvādraktatvāccāpyanuṣṇatā

lekhayāvasthitaḥ sūryo yatra yatra tu dṛśyate/
ūrddhvaṃ gataḥ sahasrantu yojanānāṃ sa dṛśyate

prabhā hi saurī pādena astaṅgacchati bhāskare/
agnimāviśate rātrau tasmāddūrāt prakāśate

uditastu punaḥ sūryaḥ astamāgneyamāviśat/
saṃyukto vahninā sūryastataḥ sa tapate divā

prākāśyañca tathauṣṇyañca sūryāgneyī ca tejasī/
parasparānupraveśādāpyāyete divāniśam

uttare caiva bhūmyarddhe tathā tasmiṃśca dakṣiṇe/
uttiṣṭhati tathā sūrye rātrirāviśate tvapaḥ /
tasmāttāmrā bhavantyāpo divārātripraveśanāt

astaṃ yāti punaḥ sūrye dinaṃ vai praviśatyapaḥ/
tasmācchuklā bhavantyāpo naktamahnaḥ praveśanāt

etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare/
udayāstamane'rkasya ahorātraṃ viśatyapaḥ

dinaṃ sūryaprakāśākhyaṃ tāmasī rātrirucyate/
tasmādvyavasthitā rātriḥ sūryāvekṣyamahaḥ smṛtam // ५०.११८/
evaṃ puṣkaramadhyena yadā sarpati bhāskaraḥ/
triṃśāṃ śakantu medinyā muhūrtenaiva gacchati

yojanāgrānmuhūrttasya imāṃ saṅkhyāṃ nibodhata/
pūrṇaṃ śatasahasrāṇāmekatriṃśattu sā smṛtā

pañcāśattu tathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu/
mauhūrttikī gatirhyeṣā sūryasya tu vidhīyate

etena gatiyogena yadā kāṣṭhāntu dakṣiṇām/
paryyāgacchettadādityo māghe kāṣṭhāntameva hi

sarpate dakṣiṇāyāntu kāṣṭhāyāṃ tannibodhata/
navakoṭyaḥ prasaṅkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam

tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśacca pañca ca/
ahorātrātpataṅgasya gatireṣā vidhīyate

dakṣiṇādvinivṛtto'sau viṣuvastho yadā raviḥ/
kṣīrodasya samudrasya uttarāntā diśaścaran

maṇḍalaṃ viṣuvadyāpi yojanaistannibodhata/
tisraḥ koṭyastu vistīrṇā viṣuvadyāpi sā smṛtā

tathā śatasahasrāṇāmaśītyekādhikā punaḥ /
śravaṇe cottarāṃ kāṣṭhāñcitrabhānuryadā bhavet /
śākadvīpasya ṣaṣṭhasya uttarāntā diśaścaran

uttarāyāñca kāṣṭhāyāṃ pramāṇaṃ maṇ‍ḍalasya ca/
yojanāgrātprasaṅkhyātā koṭirekā tu sā dvijaiḥ

aśītirniyutānīha yojanānāṃ tathaiva ca/
aṣṭapañcāśatañcaiva yojanānyadhikāni tu

nāgavīthyuttarāvīthī ajavīthī ca dakṣiṇā/
mūlaṃ caiva tathāṣāḍe hyajavīthyudayāstrayaḥ/
abhijitpūrvataḥ svātirnāgavīthyudayāstrayaḥ

kāṣṭhayorantaraṃ yacca tadvakṣye yojanaiḥ punaḥ/
etacchatasahasrāṇāmekatriṃśottaraṃ śatam

trayastriṃśādhikāścānye trayastriṃśacca yojanaiḥ/
kāṣṭhayorantaraṃ hyetadyojanāgrāt pratiṣṭhitam

kāṣṭhayorlekhayoścaiva antare dakṣiṇottare /
te tu vakṣyāmi saṅkhyāya yojanaistannibodhata

ekaikamantarantasyā niyutānyekasaptatiḥ/
sahasrāṇyatiriktāśca tato'nyā pañcasaptatiḥ

lekhayoḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoḥ smṛtam/
abhyantarantu paryeti maṇḍalānyuttarāyaṇe

bāhyato dakṣiṇe caiva satatantu yathākramam/
maṇḍalānāṃ śataṃ pūrṇamaśītyadhikamuttaram

carate dakṣiṇe cāpi tāvadeva vibhāvasuḥ/
pramāṇaṃ maṇḍalasyātha yojanāgrānnibodhata

ekaviṃśadyojanānāṃ sahasrāṇi samāsataḥ/
śate dve punarapyanye yojanānāṃ prakīrttite

ekaviṃśatibhiścaiva yojanairadhikairhi te/
etatpramāṇamākhyātaṃ yojanairmaṇḍalaṃ hi tat

viṣkambho maṇḍalasyaiṣa tiryak sa tu vidhīyate/
pratyahañcarate tāni sūryo vai maṇḍalakramam

kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ nivarttate/
dakṣiṇe prakrame sūryastathā śīghraṃ nivarttate

tasmāt prakṛṣṭāṃ bhūmiñca kālenālpena gacchati/
sūryo dvādaśabhiḥ śīghraṃ muhūrtterdakṣiṇottare

trayodaśārddhamṛkṣāṇāmahnānucarate raviḥ/
muhūrttaistāvadṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran

kulālacakramadhyastu yathā mandaṃ prasarpati/
tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ

trayodaśārddhamarddhena ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ/
tasmāddīrgheṇa kālena bhūmimilpāṃ nigacchati

aṣṭādaśamuhūrttaistu uttarāyaṇapaścimam/
aharbhavati taccāpi carate mandavikramaḥ

trayodaśārddhamardhena ṛkṣāṇāñcarate raviḥ/
muhūrttaistāvadṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran

tato mandataraṃ tābhyāñcakraṃ bhramati vai yathā/
mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai yathā

triṃśanmuhūrttāne vāhurahorātraṃ dhruvo bhraman /
ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni saḥ

kulālacakranābhistu yathā tatraiva varttate/
dhruvastathā hi vijñeyastatraiva parivarttate

ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramato maṇḍalāni tu/
divā naktañca sūryasya mandā śīghrā ca vai gatiḥ

uttare prakrame tvindo rdivā mandā gatiḥ smṛtā/
tathaiva ca punarnaktaṃ śīghrā sūryasya vai gatiḥ

dakṣiṇe prakrame caiva divā śīghraṃ vidhīyate /
gatiḥ sūryasya naktaṃ vai mandā cāpi tathā smṛtā

evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajan rātryahāni tu/
tathā vicarate mārgaṃ samena viṣameṇa ca

lokāloke sthitā ye te lokapālāścaturdiśam/
agastyaścarate teṣāmupariṣṭājjavena tu /
bhajannasāvahorātramevaṅgativiśeṣaṇaiḥ

dakṣiṇe nāgavīthyāyāṃ lokālokasya cottaram/
lokasantārako hyeṣa vaiśvānarapathādbahiḥ

pṛṣṭhe yāvat prabhā sauhī purastāt samprakāśate/
pārśvayoḥ pṛṣṭhatastāvallokālokasya sarvataḥ

yojanānāṃ sahasrāṇi daśorddvantūcchrito giriḥ/
prakāśaścāprakāśaśca sarvataḥ parimaṇḍalaḥ

nakṣatracandrasūryāśca grahāstārāgaṇaiḥ saha/
abhyantaraṃ prakāśante lokālokasya vai gireḥ

etāvāneva lokastu nirālokastvataḥ param/
lokāloka ekadhā tu nirālokastvanekadhā

lokālokantu sandhatte yasmāt sūryaḥ parigraham/
tasmātsandhyeti tāmāhuruṣāvyuṣṭyoryadantaram /
uṣā rātriḥ smṛtā viprairvyuṣṭiścāpi tvahaḥ smṛtam

sūryaṃ hi grasamānānāṃ sandhyākāle hi rakṣasām/
prajāpatiniyogena śāpasteṣāṃ durātmanām /
akṣayatvañca dehasya prāpitā maraṇaṃ tathā

tisraḥ koṭyastu vikhyātā mandehā nāma rākṣasāḥ/
prārthayanti sahasrāṃśumudayanti dine dine/
tāpayanto durātmānaḥ sūryamicchanti khāditum

atha sūryasya teṣāñca yuddhamāsīt sudāruṇam/
tato brahmā ca devāśca brāhmaṇāścaiva sattamāḥ/
sandhyeti samupāsantaḥ kṣepayanti mahājalam

oṅkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatryā cābhimantritam/
tena dahyanti te daityā vajrabhūtena vāriṇā

tataḥ punarmahātejā mahādyutiparākramaḥ.
yojanānāṃ saha srāṇi ūrddhvamuttiṣṭhate śatam

tataḥ prayāti bhagavān brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ/
vālakhilyaiśca munibhiḥ kṛtārthaiḥ samarīcibhiḥ

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhā gaṇayet kalāntam /
triṃśat kalāścaiva bhavenmuhūrttastaistriṃśatā rātryahanī samete

hrāsavṛddhī tvaharbhāgairdivasānāṃ yathākramam/
sandhyā muhūrtamānantu hrāse vṛddhau samā smṛtā

lekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrttāgate tu vai/
prātastanaḥ smṛtaḥ kālo bhāgastvahnaḥ sa pañcamaḥ

tasmāt prātastanātkālāt trimuhūrttastu saṅgavaḥ/
madhyāhnastrimuhūrttastu tasmātkālācca saṅgavāt

tasmānmadhyandināt kālādaparāhna iti smṛtaḥ /
traya eva muhūrttāstu tasmāt kālācca madhyamāt

aparāhne vyatīpāte kāla- sāyāhna ucyate/
daśapañcamuhūrttādvai muhūrttāstraya eva ca

daśapañcamuhūrttaṃ vai aharviṣuvati smṛtam/
daśapañcamuhūrttādvai rātrindivamiti smṛtam

vardhdhate hrasate caiva ayane dakṣiṇottare/
ahastu grasate rātriṃ rātristu grasate tvahaḥ

śaradvasantayormadhye viṣuvantadvibhāvyate/
ahorātraṃ kalāścaiva sapta somaḥ samaśrute

tathā pañcadaśāhāni pakṣa ityābhidhīyate/
dvau pakṣau ca bhavenmāso dvau māsāvantarāvṛtuḥ/
ṛtutrayamayanaṃ syāddvai'yane varṣamucyate

nimeṣādikṛtaḥ kālaḥ kāṣṭhāyā daśa pañca ca/
kalāyāstriṃśataḥ kāṣṭhā mātrāghītidvayātmikā

śataghnaikonakāstriṃśanmātrātriśat ṣaḍuttarā/
dviṣaṣṭibhāk trayoviṃśanmātrāyāñca calā bhavet

catvāriṃśatsahasrāṇi śatānyaṣṭau ca vidyutiḥ/
saptatiñcāpi tatraiva navatiṃ viddhi nisvaye

catvāryeva śatānyāhurvidyutau vaidhasaṃyuge/
carāṃśo hyeṣa vijñeyo nālikā cātra kāraṇam

saṃvatsarādayaḥ pañca caturmānavikalpitāḥ/
niścayaḥ sarvakālasya yuga ityabhidhīyate

saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ/
idvatsarastṛtīyastu caturthaścānuvatsaraḥ/
pañcamo vatsarasteṣāṃ kālastu parisaṃjñitaḥ

viṃśaśataṃ bhavetpūrṇaṃ parvaṇāṃ tu raveryugam/
etānyaṣṭādaśastriṃśadudayo bhāskarasya ca

ṛtavastriṃśataḥ saurā ayanāni daśaiva tu/
pañcatriṃśat śataṃ cāpi ṣaṣṭirmāsāśca bhāskaraḥ

triṃśadeva tvahorātraṃ sa tu māsaśca bhāskaraḥ/
ekaṣaṣṭistvahorātrā danureko nibhāvyate

ahnāntu tryadhikāśītiḥ śataṃ cāpyadhikaṃ bhavet/
mānaṃ taccitrabhānostu vijñeyaṃ bhuvanasya tu

saurasaumyaṃ tu vijñeyaṃ nakṣatraṃ sāvanaṃ tathā/
nāmānyetāni catvāri yaiḥ purāṇaṃ vibhāvyate

khe tasyottarataścaiva śrṛṅgavānnāma parvataḥ/
trīṇi tasya tu śrṛṅgāṇi spṛśantīva nabhastalam

taiścāpi śrṛṅgavānnāma sarvataścaiva viśrutaḥ/
ekamārgaśca vistāro viṣkambhaścāpi kīrtitaḥ

tasya vai sarvataḥ śrṛṅgaṃ madhyamantaddhiraṇmayam/
dakṣiṇaṃ rājatañcaiva śrṛṅgaṃ tu sphaṭikaprabham

sarvaratnamayaṃ caikaṃ śrṛṅgamuttaramuttamam/
evaṃ kūṭaisribhiḥ śailaiḥ śrṛṅgavāniti viśrutaḥ

yattadviṣuvataṃ śrṛṅgantadarkaḥ pratipadyate/
śaradvasantayormadhye madhyamāṃ gatimāsthitaḥ/
ahastulyāmatho rātriṃ karoti timirāpahaḥ

haritāśca hayā divyāste niyuktā mahārathe/
anuliptā ivābhānti pajharaktairgabhastibhiḥ

meṣānte ca tulānte ca bhāskarodayataḥ smṛtāḥ /
muhūrttā daśa pañcaiva ahorātriśca tāvatī

kṛttikānāṃ yadā sūryaḥ prathamāṃśagato bhavet /
viśākhānāṃ tathā jñeyaścaturthāṃśe niśākaraḥ

viśākhāyāṃ yadā sūrya ścrateṃ'śaṃ tṛtīyakam/
tadā candraṃ vijānīyāt kṛttikāśirasi sthitam

viṣuvantaṃ tadā vidyādevamāhurmaharṣayaḥ/
sūryeṇa viṣuvaṃ vidyāt kālaṃ somena lakṣayet

samā rātrirahaścaiva yadā tadviṣuvadbhavet/
tadā dānāni deyāni pitṛbhyo viṣuvatyapi/
brāhmaṇebhyo viśeṣeṇa mukhametattu daivatam

ūnarātrādhimāsau ca kalākāṣṭhāmuhūrttakāḥ/
paurṇamāsī tathā jñeyā amāvāsyā tathaiva ca/
sinīvālī kuhūścaiva rākā cānumati stathā

tapastapasyau madhumādhavau ca śukraḥ śuciścāyanamuttaraṃ syāt/
nabho nabhaśyo'tha iṣuḥ sahorjaḥ sahaḥsahasyāviti dakṣiṇaṃ syāt

saṃvatsarāstato jñeyāḥ pañcābdā brabmaṇaḥ sutāḥ/
tasmāttu ṛtavo jñeyā ṛtavo hyantarāḥ smṛtāḥ

tasmādanumukhā jñeyā amāvāsyāsya parvaṇaḥ.
tasmāttu viṣuvaṃ jñeyaṃ pitṛdaivahitaṃ sadā

evaṃ jñātvā na muhyeta daive pitrye ca mānavaḥ/
tasmāt smṛtaṃ prajānāṃ vai viṣuvatsarvagaṃ sadā

ālokāntaḥ smṛto loko lokānto loka ucyate/
lokapālāḥ sthitāstatra lokālokasya madhyataḥ

catvāraste mahātmānastiṣṭhantyābhūtasamplavāt/
sudhāmā caiva vairājaḥ karddamaḥ śaṅ‌kṛpastathā/
hiraṇyalomā parjjanyaḥ ketumān jātaniścayaḥ

nirdvandvā nirabhīmānā nistantrā niṣparigrahāḥ/
lokapālāḥ sthitā hyete lokāloke caturdiśam

uttaraṃ yadagastyasya ajavīthyāśca dakṣiṇam/
pitṛyāṇaḥ sa vai panthā vaiśvānarapathādbahiḥ

tatrāsate prajāvanto munayo hyagnihotriṇaḥ /
lokasya santānakarāḥ pitṛyāṇe pathi sthitāḥ

bhūtārambha kṛtaṃ karma āśiṣā ṛtvigucyate /
prārabhante lokakāmāsteṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇaḥ

calitante punarddharmaṃ sthāpayanti yuge yuge/
santatyā tapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca

jāyamānāstu pūrve vai paścimānāṃ gṛheṣu ca/
paścimāścaiva jāyante pūrveṣāṃ nidhaneṣvapi/
eva māvarttamānāste tiṣṭhantyābhūtasamplavāt

aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāṃ gṛhamedhinām/
saviturddakṣiṇaṃ mārgaṃ śritā hyācandratārakam/
kriyāvatāṃ prasaṅkhyeyā ye śmaśānāni bhejire

lokaśaṃvyavahāreṇa bhūtārambhakṛtena ca/
icchādveṣaprakṛtyā ca maithunopagamena ca

tathā kāyakṛteneha sevanādviṣayasya ca/
etaistaiḥ kāraṇaiḥ siddhāḥ śmaśānāni hi bhejire/
prajaiṣiṇaste munayo dvāpareṣviha jajñire

nāgavīthyuttare yacca saptarṣibhyaśca dakṣiṇam /
uttaraḥ savituḥ panthā devayānastu sa smṛtaḥ

yatra te vāsinaḥ siddhā vimalā brahmacāriṇaḥ/
satatante jugupsante tasmānmṛtyurjjitastu taiḥ

aṣṭāśītisahasrāṇi teṣāmapyūrddhvaretasām/
udakūpanthānamaryamṇaḥ śritā hyābhūtasamplavāt

ityetaiḥ kāraṇaiḥ śuddhaiste' maम़tatvaṃ hi bhejire/
ābhūtasamplavasthānamamṛtatvaṃ vibhāvyate

trailokyasthitikālo'yamapunarmārgagāminaḥ/
brahmahatyāśvamedhābhyāṃ puṇyāpāpakṛto'param/
ābhūtasamplavānte tu kṣīyante hyūrddhvaretasaḥ

ūrddhvottaramṛṣibhyastu dhruvo yatrāsti vai smṛtam/
etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram

tatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam/
dharmadhruvādyāstiṣṭhanti yatra te lokasādhakāḥ

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte jyotiṣpracāro nāma pañcāśo'dyāyaḥ