વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 51
॥સૂત ઉવાચ॥
સ્વાયમ્ભુવે નિસર્ગે તુ વ્યાખ્યાતાન્યુત્તરાણિ તુ।
ભવિષ્યાણિ ચ સર્વાણિ તેષાં વક્ષ્યામ્યનુક્રમમ્
એતચ્છ્રુત્વા તુ મુનયઃ પપ્રચ્છુર્લોમહર્ષણમ્।
સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચારં ગ્રહાણાઞ્ચૈવ સર્વશઃ
॥ઋષય ઊચુઃ ॥
ભ્રમન્તે કથમેતાનિ જ્યોતીંષિ દિવિ મણ્ડલમ્।
તિર્યગ્વ્યૂહેન સર્વાણિ તથૈવાસઙ્કરેણ ચ।
કશ્ચ ભ્રામયતે તાનિ ભ્રમન્તિ યદિ વા સ્વયમ્
એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ્।
ભૂતસમ્મોહનન્ત્વેતચ્છ્રોતુમિચ્છા પ્રવર્ત્તતે
॥સૂત ઉવાચ॥
ભૂતસમ્મોહનં હ્યેતદ્ બ્રુવતો મે નિબોધત।
પ્રત્યક્ષમપિ દૃસ્યં યત્તત્ સંમોહયતે પ્રજાઃ
યોઽસૌ ચતુર્દિશં પુચ્છે શિશુમારે વ્યવસ્થિતઃ।
ઉત્તાનપાદપુત્રોઽસૌ મેઢીભૂતો ધ્રુવો દિવિ
સ હિ ભ્રમન્ ભ્રામયતે ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહૈઃ સહ।
ભ્રમન્તમનુગચ્છન્તિ નક્ષત્રાણિ ચ ચક્રવત્
ધ્રુવસ્ય મનસા ચાસૌ સર્પતે ભગણઃ સ્વયમ્।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ તારા નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ
વાતાનીકમયૈર્બન્ધૈર્ધ્રુવે બદ્ધાનિ તાનિ વૈ।
તેષાં યોગસ્વ ભેદાશ્ચ કાલચારસ્તથૈવ ચ
અસ્તોદયૌ તથોત્પાતા અયને દક્ષિણોત્તરે।
વિષુવદ્ગ્રહવર્ણાશ્ચ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે
વર્ષા ઘર્મો હિમં રાત્રિઃ સન્ધ્યા ચૈવ દિનં તથા ।
શુભાશુભં પ્રજાનાઞ્ચ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે
ધ્રુવેણાધિકૃતાંશ્ચૈવ સૂર્યોઽપાવૃત્ત્ય તિષ્ઠતિ।
તદેષ દીપ્તકિરણઃ સ કાલાગ્નિર્દ્દિવાકરઃ
પરિવર્ત્ત ક્રમાદ્વિપ્રા ભાભિરાલોકયન્ દિશઃ।
સૂર્યઃ કિરણજાલેન વાયુયુક્તેન સર્વશઃ।
જગતો જલમાદત્તે કૃત્સ્નસ્ય દ્વિજસત્તમાઃ
આધિત્યપીતં સૂર્યાગ્નેઃ સોમં સંક્રમતે જલમ્।
નાડીભિર્વાયુયુક્તાભિર્લોકાધાનં પ્રવર્ત્તતે
યત્સોમાત્ સ્રવતે સૂર્યસ્તદગ્રેષ્વવતિષ્ઠતે।
મેઘા વાયુનિઘાતેન વિસૃજન્તિ જલમ્ભુવિ
એકમુત્ક્ષિપ્યતે ચૈવ પતતે ચ પુનર્જ્જલમ્।
નાનાપ્રકારમુદકન્તદેવ પરિવર્ત્તતે
સન્ધારણાર્થં ભૂતાનાં માયૈષા વિશ્વનિર્મિતા।
અનયા માયયા વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્
વિશ્વેશો લોકકૃદ્દેવઃ સહસ્રાંશુઃ પ્રજાપતિઃ।
ધાતા કૃત્સ્નસ્ય લોકસ્ય પ્રભુ ર્વિષ્ણુર્દિવાકરઃ
સર્વલૌકિકમમ્ભો વૈ યત્સોમાન્નભસઃ સ્નુતમ્।
સોમાધારં જગત્સર્વમેતત્તથ્યં પ્રકીર્તિતમ્
સૂર્યાદુષ્ણં નિસ્રવતે સોમાચ્છીતં પ્રવર્ત્તતે।
શીતોષ્ણવીર્યૌ દ્વાવેતૌ યુક્તૌ ધારયતો જગત્
સોમાધારા નદી ગઙ્ગા પવિત્રા વિમલોદકા।
સોમપુત્રપુરોગાશ્ચ મહાનદ્યો દ્વિજોત્તમાઃ
સર્વભૂતશરીરેષુ આપો હ્યનુગતાશ્ચ યાઃ ।
તેષુ સન્દહ્યમાનેષુ જઙ્ગમસ્થાવરેષુ ચ।
ધૂમભૂતાસ્તુ તા આપો નિષ્ક્રામન્તીહ સર્વશઃ
તેન ચાભ્રાણિ જાયન્તે સ્થાનમત્રામ્ભસાં સ્મૃતમ્ ।
આર્કન્તેજો હિ ભૂતેભ્યો હ્યાદત્તે રશ્મિભિર્જલમ્
સમુદ્રાદ્વાયુસંયોગાદ્વહન્ત્યાપો ગભસ્તયઃ।
યતસ્ત્વૃતુવશાત્ કાલે પરિવર્ત્તો દિવાકરઃ।
યચ્છત્યપો હિ મેઘેભ્યઃ શુક્લાઃ શુક્લગભસ્તિભિઃ
અભ્રસ્થા પ્રપતન્ત્યાપો વાયુના સમુદીરિતાઃ।
સર્વભૂતહિતાર્થાય વાયુભિશ્ચ સમન્તતઃ
તતો વર્ષતિ ષણ્માસાન્ સર્વભૂતવિવૃદ્ધયે।
વાયવ્યં સ્તનિતઞ્ચૈવ વૈદ્યુતઞ્ચાગ્નિસંભવમ્
મેહનાચ્ચ મિહેર્દ્ધાતોર્મેઘત્વં વ્યઞ્જયન્તિ ચ।
ન ભ્રશ્યન્તિ યતસ્ત્વાપસ્તદભ્રં કવયો વિદુઃ
મેઘાનાં પુનરુત્પત્તિસ્ત્રિવિધા યોનિરુચ્યતે।
આગ્નેયા બ્રહ્મજાશ્ચૈવ પક્ષજાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ।
ત્રિધા ઘનાઃ સમાખ્યાતાસ્તેષાં વક્ષ્યામિ સમ્ભવમ્
આગ્નેયાસ્ત્વર્ણજાઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં તસ્માત્ પ્રવર્ત્તનમ્।
શીતદુર્દિનવાતા યે સ્વગુણાસ્તે વ્યવસ્થિતાઃ
મહિષાશ્ચ વરાહાશ્ચ મત્તમાતઙ્ગગામિનઃ।
ભૂત્વા ધરણિમભ્યેત્ય વિચરન્તિ રમન્તિ ચ
જીમૂતા નામ તે મેઘા એતેભ્યો જીવસમ્ભવાઃ।
વિદ્યુદ્ગુણવિહીનાશ્ચ જલધારાવલમ્બિનઃ
મૂકા ઘના મહાકાયા પ્રવાહસ્ય વશાનુગાઃ।
ક્રોશમાત્રાચ્ચ વર્ષન્તિ ક્રોશાર્દ્ધાદપિ વા પુનઃ
પર્વતાગ્રનિતમ્બેષુ વર્ષન્તિ ચ રમન્તિ ચ।
બલાકાગર્ભદાશ્ચૈવ બલાકાગર્ભધારિણઃ
બ્રહ્મજાનામ તે મેઘા બ્રહ્મનિઃશ્વાસસમ્ભવાઃ।
તે હિ વિદ્યુદ્ગુણોપેતાઃ સ્તનયન્તિ સ્વનપ્રિયાઃ
તેષાં શબ્દપ્રણાદેન ભૂમિઃ સ્વાઙ્ગરુહોદ્ઘમા।
રાજ્ઞી રાજ્ઞાભિષિક્તેવ પુનર્યૌવનમશ્રુતે।
તેષ્વિયં પ્રીતિમાસક્તા ભૂતાનાં જીવિતોદ્ભવા
જીમૂતા નામ તે મેઘાસ્તેભ્યો જીવસ્ય સમ્ભવઃ।
દ્વિતીયં પ્રવહં વાયું મેઘાસ્તે તુ સમાશ્રિતાઃ
એતે યોજનમાત્રાચ્ચ સાર્દ્ધાર્દ્ધાન્નિષ્કૃતાદપિ।
વૃષ્ટિસર્ગસ્તથા તેષાં ધારાસારાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ।
પુષ્કરાવર્ત્તકા નામ યે મેઘાઃ પક્ષસમ્ભવાઃ
શક્રેણ પક્ષાશ્છિન્ના યે પર્વતાનાં મહોજસામ્।
કામગાનાં પ્રવૃદ્ધાનાં ભૂતાનાં શિવમિચ્છતા
પુષ્કરા નામ તે મેઘા બૃહન્તસ્તોય મત્સરાઃ।
પુષ્કરાવર્ત્તકાસ્તેન કારણેનેહ શબ્દિતાઃ
નાનારૂપધરાશ્ચૈવ મહાઘોરતરાશ્ચ તે।
કલ્પાન્તવૃષ્ટેઃ સ્રષ્ટારઃ સંવર્ત્તાગ્નેર્નિયામકાઃ
વર્ષન્ત્યેતે યુગાન્તેષુ તૃતીયાસ્તે પ્રકીર્ત્તિતાઃ।
અનેકરૂપસંસ્થાનાઃ પૂરયન્તો મહીતલમ્ ।
વાયું પરં વહન્તઃ સ્યુરાશ્રિતાઃ કલ્પસાધકાઃ
યાન્યસ્યાણ્ડકપાલસ્ય પ્રાકૃતસ્યાભવંસ્તદા।
તસ્માદ્બ્રહ્મા સમુત્પન્નશ્ચતુર્વક્ત્રઃ સ્વયમ્ભુવઃ।
તાન્યેવાણ્ડકપાલસ્ય સર્વે મેઘાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ
તેષામાપ્યાયનં ધૂમઃ સર્વેષામવિશેષતઃ ।
તેષાં શ્રેષ્ઠસ્તુ પર્જ્જન્યશ્ચત્વારશ્ચૈવ દિગ્ગજાઃ
ગજાનાં પર્વતાનાઞ્ચ મેઘાનાં ભોગિભિઃ સહ।
કુલમેકં પૃથગ્ભૂતં યોનિરેકા જલં સ્મૃતમ્
પર્જન્યો દિગ્ગજાશ્ચૈવ હેમન્તે શીતસમ્ભવાઃ।
તુષારવૃષ્ટિં વર્ષન્તિ સર્વસસ્યવિવૃદ્ધયે
શ્રેષ્ઠઃ પરિવહો નામ તેષાં વાયુરપાશ્રયઃ।
યોઽસૌ બિભર્ત્તિ ભગવાન્ ગઙ્ગામાકાશગોચરામ્।
દિવ્યામતિજલાં પુણ્યાં વિદ્યાં સ્વર્ગપથિસ્થિતામ્
તસ્યાવિષ્પન્દજન્તોયં દિગ્ગજાઃ પૃથુભિઃ કરૈઃ।
શીકરં સમ્પ્રમુઞ્ચન્તિ નીહાર ઇતિ સ સ્મૃતઃ
દક્ષિણેન ગિરિર્યોઽસૌ હેમકૂટ ઇતિ સ્મૃતઃ।
ઉદગ્ હિમવતઃ શૈલાદુત્તરસ્ય ચ દક્ષિણે।
પુણ્ડ્રં નામ સમાખ્યાતં નગરં તત્ર વૈ સ્મૃતમ્
તસ્મિન્નિપતિતં વર્ષં યત્તુષારસમુદ્ભવમ્ ।
તતસ્તદાવહો વાયુર્હિમશૈલાત્ સમુદ્વહન્।
આનયત્યાત્મયોગેન સિઞ્ચમાનો મહાગિરિમ્
હિમવન્તમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં તતઃ પરમ્।
ઇહાભ્યેતિ તતઃ પશ્ચાદપરાન્તવિવૃદ્ધયે
મેઘાવાપ્યાયતશ્ચૈવ સર્વમેતત્ પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
સૂર્ય એવ તુ વૃષ્ટિનાં સ્રષ્ટા સમુપદિશ્યતે
ધ્રુવેણા વેષ્ટિતઃ સૂર્યસ્તાભ્યાં વૃષ્ટિઃ પ્રવર્ત્તતે।
ધ્રુવેણાવેષ્ટિતો વાયુર્વૃષ્ટિં સંહરતે પુનઃ
ગ્રહાન્નિઃસૃત્ય સૂર્યાત્તુ કૃત્સ્ને નક્ષત્રમણ્ડલે ।
વારસ્યાન્તે વિશત્યર્કં ધ્રુવેણ પરિવેષ્ટિતમ્
અતઃ સૂર્યરથસ્યાથ સન્નિવેશં નિબોધત।
સંસ્થિતૈનૈકચક્રેણ પઞ્ચારેણ ત્રિનાભિના
હિરણ્મયેન ભગવાન્ પર્વણા તુ મહૌજસા।
નષ્ટવર્ત્માન્ધકારેણ ષટ્પ્રકારૈકનેમિના।
ચક્રેણ ભાસ્વતા સૂર્યઃ સ્યન્દનેન પ્રસર્પ્પતિ
દશ યોજનસાહસ્રો વિસ્તારાયામતઃ સ્મૃતઃ।
દ્વિગુણોઽસ્ય રથોપસ્થાદીષાદણ્ડપ્રમાણતઃ
સ તસ્ય બ્રહ્મણા સૃષ્ટો રથો હ્યર્થવશેન તુ।
અસઙ્ગઃ કાઞ્ચનો દિવ્યો યુક્તઃ પરમગૈર્હયૈઃ
છન્દોભિર્વાજિરૂપૈસ્તુ યતઃ શુક્રસ્તતઃ સ્થિતઃ।
વરુણસ્યન્દનસ્તેહ લક્ષણૈઃ સદૃશસ્તુ સઃ।
તે નાઽસૌ સર્પતિવ્યોમ્નિ ભાસ્વતા તુ દિવાકરઃ
અથેમાનિ તુ સૂર્યસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ રથસ્ય તુ।
સંવત્સરસ્યાવયવૈઃ કલ્પિતાનિ યથા ક્રમમ્
અહસ્તુ નાભિઃ સૂર્યસ્ય એકચક્રઃ સ વૈ સ્મૃતઃ।
આરાઃ પઞ્ચર્ત્તવસ્તસ્ય નેમિઃ ષઢૃતવઃ સ્મૃતાઃ
રથનીડઃ સ્મૃતો હ્યબ્દસ્ત્વયને કૂબરાવુભૌ ।
મુહૂર્તા બન્ધુરાસ્તસ્ય શમ્યા તસ્ય કલાઃ સ્મૃતાઃ
તસ્ય કાષ્ઠાઃ સ્મૃતા ઘોણા ઈષાદણ્ડઃ ક્ષણાંસ્તુ વૈ।
નિમેષાશ્ચાનુકર્ષોઽસ્ય ઈષા ચાસ્ય લવાઃ સ્મૃતાઃ
રાત્રિર્વરૂથો ઘર્મોઽસ્ય ધ્વજ ઊર્દ્ધ્વસમુચ્છ્રિતઃ।
યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય અર્થકામાવુભૌ સ્મૃતૌ
સપ્તાશ્વરૂપાશ્છન્દાંસિ વહન્તે વામતો ધુરામ્।
ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ ચ અનુષ્ટુબ્ જગતી તથા
પઙ્ક્તિશ્ચ બૃહતી ચૈવ ઉષ્ણિક્ ચૈવ તુ સપ્તમમ્।
અક્ષે ચક્રં નિબદ્ધન્તુ ધ્રુવે ત્વક્ષઃ સમર્પિતઃ
સહચક્રો ભ્રમત્યક્ષઃ સહાક્ષો ભ્રમતિ ધ્રુવઃ।
અક્ષઃ સહૈવ ચક્રેણ ભ્રમતેઽસૌ ધ્રુવેરિતઃ
એવમર્થ વશાત્તસ્ય સન્નિવેશો રથસ્ય તુ।
તથા સંયોગભાગેન સંસિદ્ધો ભાસ્વરો રથઃ
તેનાઽસૌ તરણિર્દેવસ્તરસા સર્પતે દિવિ।
યુગાક્ષકોટિસમ્બદ્ધૌ રશ્મી દ્વૌ સ્યન્દનસ્ય હિ
ધ્રુવેણ ભ્રમતો રશ્મી વિચક્રયુગયોસ્તુ વૈ।
ભ્રમતો મણ્ડલાનિ સ્યુઃ ખેચરસ્ય રથસ્ય તુ
યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય દક્ષિણે સ્યન્દનસ્ય તુ।
ધ્રુવેણ સંગૃહીતે વૈ દ્વિચક્રશ્વેતરજ્જુવત્
ભ્રમન્તમનુગચ્છેતાં ધ્રુવં રશ્મી તુ તાવુભૌ ।
યુગાક્ષ કોટી તે તસ્ય વાતોર્મી સ્યન્દનસ્ય તુ
કીલાસક્તો યથા રજ્જુર્ભ્રમતે સર્વતો દિશમ્।
હ્રસતસ્તસ્ય રશ્મી તૌ મણ્ડલેષૂત્તરાયણે
વર્દ્ધેતે દક્ષિણે ચૈવ ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ।
ધ્રુવેણ સંગૃહીતૌ તુ રસ્મી વૈ નયતો રવિમ્
આકૃષ્યેતે યદા તૌ વૈ ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતૌ।
તદા સોઽભ્યન્તરં સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ
અશીતિમણ્ડલશતં કાષ્ઠયોરુભયોશ્ચરન્ ।
ધ્રુવેણ મુચ્યમાનાભ્યાં રશ્મિભ્યાં પુનરેવ તુ
તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ।
ઉદ્વેષ્ટયન્ સ વેગેન મણ્ડલાનિ તુ ગચ્છતિ
ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રેક્તે જ્યોતિષ્પ્રચારો નામૈકપઞ્ચા શોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0