વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 50-2

॥સૂત ઉવાચ॥
અધઃપ્રમાણમૂર્દ્ધ્વઞ્ચ વર્ણ્યમાનં નિબોધત।
પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્।
અનન્તધાતવો હ્યેતે વ્યાપકાસ્તુ પ્રકીર્તિતાઃ

જનની સર્વભૂતાનાં સર્વ ભૂતધરા ધરા।
નાનાજનપદાકીર્ણા નાનાધિષ્ઠાનપત્તના

નાનાનદનદીશૈલા નૈકજાતિસમાકુલા।
અનન્તા ગીયતે દેવી પૃથિવી બહુવિસ્તરા

નદીનદસમુદ્રસ્થાસ્તથા ક્ષુદ્રાશ્રયાઃ સ્થિતાઃ।
પર્વતાકાશસંસ્થાશ્ચ અન્તર્ભૂમિગતાશ્ચ યાઃ

આપોઽનન્તાશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તથાગ્નિઃ સર્વલૌકિકઃ।
અનન્તઃ પઠ્યતે ચૈવ વ્યાપકઃ સર્વસમ્ભવઃ

તથાકાશમનાલમ્બં રમ્યં નાનાશ્રયં સ્મૃતમ્।
અનન્તં પ્રથિતં સર્વં વાયુશ્ચાકાશસમ્ભવઃ

આપઃ પૃથિવ્યામુદકે પૃથિવી ચોપરિ સ્થિતા।
આકાશઞ્ચાપરમધઃ પુનર્ભૂમિઃ પુનર્જ્જલમ્

એવમન્તમનન્તસ્ય ભૌતિકસ્ય ન વિદ્યતે।
પુરા સુરૈરભિહિતં નિશ્ચિતન્તુ નિબોધત

ભૂમિર્જલમથાકાશમિતિ જ્ઞેયા પરમ્પરા।
સ્થિતિરેષા તુ વિજ્ઞેયા સપ્તમેઽસ્મિન્ રસાતલે

દશયોજનસાહસ્રમેકભૌમં રસાતલમ્।
સાધુભિઃ પરિવિખ્યાતમેકૈકં બહુવિસ્તરમ્

પ્રથમમતલઞ્ચૈવ સુતલન્તુ તતઃ પરમ્।
તતઃ પરતરં વિદ્યાદ્વિતલં બહુવિસ્તરમ્

તતો ગભસ્તલં નામ પરતશ્ચ મહાતલમ્।
શ્રીતલઞ્ચ તતઃ પ્રાહુઃ પાતાલં સપ્તમંસ્મૃતમ્

કૃષ્ણભૌમઞ્ચ પ્રથમં ભૂમિભાગઞ્ચ કીર્ત્તિતમ્।
પાણ્ડુભૌમં દ્વિતીયન્તુ તૃતીયં રક્તમૃત્તિકમ્

પીતભૌમઞ્ચતુર્થન્તુ પઞ્ચમં શર્કરાતલમ્।
ષષ્ઠં સિલામયઞ્ચૈવ સૌવર્ણં સપ્તમન્તલમ્

પ્રથમે તુ તલે ખ્યાતમસુરેન્દ્રસ્ય મન્દિરમ્।
નમુચેરિન્દ્રશત્રોર્હિ મહાનાદસ્ય ચાલયમ્

પુરઞ્ચ શઙ્કુકર્ણસ્ય કબન્ધસ્ય ચ મન્દિરમ્।
નિષ્કુલાદસ્ય ચ પુરં પ્રહૃષ્ટજનસઙ્કુલમ્

રાક્ષસસ્ય ચ ભીમસ્ય શૂલદન્તસ્ય ચાલયમ્।
લોહિતાક્ષકલિઙ્ગાનાં નગરં શ્વાપદસ્ય તુ

ધનઞ્જયસ્ય ચ પુરં માહેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ ।
કાલિયસ્ય ચ નાગસ્ય નગરં કલસસ્ય ચ

એવં પુરસહસ્રાણિં નાગદાનવરક્ષસામ્।
તલે જ્ઞેયાનિ પ્રથમે કૃષ્ણભૌમે ન સંશયઃ

દ્વિતીયેઽપિ તલે વિપ્રા દૈત્યેન્દ્રસ્ય સુરક્ષસઃ।
મહાજમ્ભસ્ય ચ તથા નગરં પ્રથમસ્ય તુ

હયગ્રીવસ્ય કૃષ્ણસ્ય નિકુમ્ભસ્ય ચ મન્દિરમ્।
શઙ્ખાખ્યેયસ્ય ચ પુરં નગરં ગોમુખસ્ય ચ

રાક્ષસસ્ય ચ નીલસ્ય મેઘસ્ય ક્રથનસ્ય ચ।
પુરઞ્ચ કુરુપાદસ્ય મહોષ્ણીષસ્ય ચાલયમ્

કમ્બલસ્ય ચ નાગસ્ય પુરમશ્વતરસ્ય ચ।
કદ્રુપુત્રસ્ય ચ પુરં તક્ષકસ્ય મહાત્મનઃ

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્।
દ્વિતીયેઽસ્મિન્ તલે વિપ્રાઃ પાણ્ડુભૌમે ન સંશયઃ

તૃતીયે તુ તલેખ્યાતં પ્રહ્લાદસ્ય મહાત્મનઃ।
અનુહ્લાદસ્ય ચ પુરં દેત્યેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ

તારકાખ્‌યસ્ય ચ પુરં પુરં ત્રિશિરસસ્તથા।
શિશુમારસ્ય ચ પુરં હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલમ્

ચ્યવનસ્ય ચ વિજ્ઞેયં રાક્ષસસ્ય ચ મન્દિરમ્।
રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ચ પુરંકુમ્ભિલસ્ય ખરસ્યચ

વિરાધસ્ય ચ ક્રૂરસ્ય પુરમુલ્કામુખસ્ય ચ।
હેમકસ્ય ચ નાગસ્ય તથા પાણ્ડુરકસ્ય ચ

મણિમન્ત્રસ્ય ચ પુરં કપિલસ્ય ચ મન્દિરમ્।
નન્દસ્ય ચોરગપતેર્વિશાલસ્ય ચ મન્દિરમ્

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્।
તૃતીયેઽસ્મિસ્તલે વિપ્રાઃ પીતભૌમે ન સંશયઃ

ચતુર્થે દૈત્યસિંહસ્ય કાલનેમેર્મહાત્મનઃ।
ગજકર્ણસ્ય ચ પુરં નગરં કુઞ્જરસ્ય ચ

રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ચ પુરં સુમાલેર્બહુવિસ્તરમ્।
મુઞ્જસ્ય લોકનાથસ્ય વૃકવક્ત્રસ્ય ચાલયમ્

બહુયોજનસાહસ્રં બહુપક્ષિસમાકુલમ્ ।
નગરં વૈનતેયસ્ય ચતુર્થેઽસ્મિન્ રસાતલે

પઞ્ચમે શર્કરાભૌમે બહુયોજનવિસ્તૃતે।
વિરોચનસ્ય નગરં દૈત્યસિંહસ્ય ધીમતઃ

વૈઢૂર્ય્યસ્યાગ્નિજિહ્વસ્ય હિરણ્યાક્ષસ્ય ચાલયમ્।
પુરઞ્ચ વિદ્યુજ્જિહ્વસ્ય રાક્ષસસ્ય ચ ધીમતઃ

મહામેઘસ્ય ચ પુરં રાક્ષસેન્દ્રસ્ય શાલિનઃ।
કર્મ્મારસ્ય ચ નાગસ્ય સ્વસ્તિકસ્ય જયસ્ય ચ

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્।
પઞ્ચમેઽપિ તથા જ્ઞેયં શર્કરાનિલયે સદા

ષષ્ઠે તલે દૈત્યપતેઃ કેસરેર્નગરોત્તમમ્।
સુપર્વ્વણઃ સુલોમ્નશ્ચ નગરં મહિષસ્ય ચ।
રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ચ પુરમુત્ક્રોશસ્ય મહાત્મનઃ

તત્રાસ્તે સુરસાપુત્રઃ શતશીર્ષો મુદા યુતઃ।
કશ્યપસ્ય સુતઃ શ્રીમાન્ વાસુકિર્નામ નાગરાટ્

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્ ।
ષષ્ઠે તલેઽસ્મિન્ વિખ્યાતે શિલાભૌમે રસાતલે

સપ્તમે તુ તલે જ્ઞેયં પાતાલે સર્વ્વપશ્ચિમે ।
પુરં બલેઃ પ્રમુદિતં નરનારીસમાકુલમ્

અસુરાશીવિષૈઃ પૂર્ણમુદ્ધૃતૈર્દ્દેવશત્રુભિઃ।
મુચુકુન્દસ્ય દૈત્યસ્ય તત્ર વૈ નગરં મહત્

અનેકૈર્દિતિપુત્રાણાં સમુદીર્ણૈર્મહાપુરૈઃ।
તથૈવ નાગનગરૈઋદ્ધિમદ્ભિઃ સહસ્રશઃ

દૈત્યાનાં દાનવાનાઞ્ચ સમુદીર્ણૈ ર્મહાપુરૈઃ।
ઉદીર્ણૈ રાક્ષસાવાસૈરનેકૈશ્ચ સમાકુલમ્

પાતાલાન્તે ચ વિપ્રેન્દ્રા વિસ્તીર્ણે બહુયોજને।
આસ્તે રક્તારવિન્દાક્ષો મહાત્મા હ્યજરામરઃ

ધૌતશઙ્ખોદરવપુર્નીલવાસા મહાભુજઃ।
વિશાલભોગો દ્યુતિમાંશ્ચિત્રમાલાધરો બલી

રુક્મશ્રૃઙગાવદાતેન દીપ્તાસ્યેન વિરાજતા।
પ્રભુર્મુખસહસ્રેણ શોભતે વૈ સ કુણ્ડલી

સ જિહ્વામાલયા દેવો લોલજ્વાલાનલાર્ચિષા।
જ્વાલામાલાપરિક્ષિપ્તઃ કૈલાસ ઇવ લક્ષ્યતે

સ તુ નેત્રસહસ્રેણ દ્વિગુણેન વિરાજતા।
બાલસૂર્ય્યાભિતામ્રેણ શોભતે સ્નિગ્ધમણ્ડલઃ

તસ્ય કુન્દેન્દુવર્ણસ્ય અક્ષમાલા વિરાજતે ।
તરુણાદિત્યમાલેવ શ્વેતપર્વ્વતમૂર્દ્ધનિ

જટાકરાલો દ્યુતિમાન્ લક્ષ્યતે શયનાસને।
વિસ્તીર્ણ ઇવ મેદિન્યાં સહસ્રશિખરો ગિરિઃ

મહાભોગૈર્મહાભાગૈર્મહાનાગૈર્મહાબલૈઃ।
ઉપાસ્યતે મહાતેજા મહાનાગપતિઃ સ્વયમ્

સ રાજા સર્વનાગાનાં શેષો નામ મહાદ્યુતિઃ।
સા વૈષ્ણવી હ્યહિતનુર્મર્યાદાયાં વ્યવસ્થિતા

સપ્તૈવમેતે કથિતા વ્યવહાર્યા રસાતલાઃ ।
દેવાસુરમહાનાગરાક્ષસાધ્યુષિતાઃ સદા

અતઃપરમનાલોક્યમગમ્યં સિદ્ધસાધુભિઃ।
દેવા માનપ્યવિદિતં વ્યવહારવિવર્જ્જિતમ્

પૃથિવ્યગ્ન્યમ્બુવાયૂનાં નભસશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ।
મહત્ત્વમેવમૃષિભિર્વર્ણ્યતે નાત્ર સંશયઃ

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગતિમ્।
સૂર્યાચન્દ્રમસાવેતૌ ભ્રમન્તૌ યાવદેવ તુ।
પ્રકાશતઃ સ્વભાભિસ્તૌ મણ્ડલાભ્યાં સમાસ્થિતૌ

સપ્તાનાઞ્ચ સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાન્તુ સ વિસ્તરઃ।
વિસ્તરાર્દ્ધં પૃથિવ્યાસ્તુ ભવેદન્યત્ર બાહ્યતઃ

પર્યાસપારિમાણ્યન્તુ ચાન્દ્રાદિત્યૌ પ્રકાશતઃ।
પર્યાસપારિમાણ્યેન ભૂમેસ્તુલ્યં દિવં સ્મૃતમ્

અવતિ ત્રીનિમાન્ લોકાન્ યસ્માત્ સૂર્યઃ પરિભ્રમન્।
અવધાતુઃ પ્રકાશાખ્યો હ્યવનાત્સ રવિઃ સ્મૃતઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રમાણં ચન્દ્રસૂર્યયોઃ।
મહિતત્વાન્મહીશબ્દો હ્યસ્મિન્ વર્ષે નિપાત્યતે

અસ્ય ભારતવર્ષસ્ય વિષ્કમ્ભન્તુ સુવિસ્તરમ્।
મણ્ડલં ભાસ્કરસ્યાથ યોજનાનાં નિબોધત

નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારો ભાસ્કરસ્ય તુ।
વિસ્તારાત્ર્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહોઽથ મણ્ડલમ્।
વિષ્કમ્બો મણ્જલસ્યૈવ ભાસ્કરાદ્ દ્વિગુણઃ શશી

અતઃ પૃથિવ્યાં વક્ષ્યામિ પ્રમાણં યોજનૈઃ સહ।
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયા વિસ્તારો મણ્જલઞ્ચ યત્

ઇત્યેતદિહ સઙ્ખ્યાતં પુરાણં પરિમાણતઃ।
તદ્વક્ષ્યામિ પ્રસઙ્ખ્યાય સામ્પ્રતૈરભિમાનિભિઃ

અભિમાનિવ્યતીતા યે તુલ્યાસ્તે સામ્પ્રતૈરિહ।
દેવા યે વૈ હ્યતીતાસ્તે રૂપૈર્નામભિરેવ ચ

તસ્માત્તુ સામ્પ્રતૈર્દેવૈર્વક્ષ્યામિ વસુધાતલમ્।
દિવસ્તુ સન્નિવેશો વૈ સામ્પ્રતૈરેવ કૃત્સ્નશઃ

શતાર્દ્ધ કોટિવિસ્તારા પૃથિવી કૃત્સ્નતઃ સ્મૃતા।
તસ્યા વાર્ધપ્રમાણેન મેરોર્વૈ ચાતુરન્તરમ્

પૃથિવ્યા વાર્ધવિસ્તારો યોજનાગ્રાત્પ્રકીર્ત્તિતઃ ।
મેરુમધ્યાત્ પ્રતિ દિશં કોટિરેકાદશ સ્મૃતાઃ

તથા શતસહસ્રાણિ એકોનનવતિઃ પુનઃ।
પઞ્ચાશચ્ચ સહસ્રાણિ પૃથિવ્યા વાર્ધવિસ્તરઃ

પૃથિવ્યા વિસ્તરં કૃત્સ્નં યોજનૈસ્તન્નિબોધત।
તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિસ્તારઃ સંખ્યાતઃ સ ચતુર્દિશમ્

તથા શતસહસ્રાણામેકોનાશીતિરુચ્યતે।
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયાઃ પૃથિવ્યાસ્ત્વેષ વિસ્તરઃ

વિસ્તારાત્ ત્રિગુણણ઼ઞ્ચૈવ પૃથિવ્યન્તસ્ય મણ્ડલમ્।
ગણિતં યોજનાગ્રન્તુ કોટ્યસ્ત્વેકાદશ સ્મૃતાઃ

તથા શતસહસ્રન્તુ સપ્ત ત્રિંશાધિકાનિ તુ।
ઇત્યેતદ્વૈ પ્રસઙ્ખ્યાતં પૃથિવ્યન્તસ્ય મણ્ડલમ્

તારકાસન્નિવેશસ્ય દિવિ યાવદ્ધિ મણ્ડલમ્।
પર્યાસઃ સન્નિવેશસ્ય ભૂમસ્તાવત્તુ મણ્ડલમ્

પર્યાસપારિમાણ્ડેન ભૂમેસ્તુલ્યં દિવં સ્મૃતમ્।
સપ્તાનામપિ લોકાનામેતન્માનં પ્રકીર્તિતમ્

પર્યાસપારિમાણ્ડેન મણ્ડલાનુગતેન ચ।
ઉપર્યુપરિ લોકાનાં છત્રવત્પરિમણ્ડલમ્

સંસ્થિતિર્વિહિતા સર્વા યેષુ તિષ્ઠન્તિ જન્તવઃ।
એતદણ્ડકટાહસ્ય પ્રમાણં પરિકીર્ત્તિતમ્

અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની।
ભૂર્લોકસ્વ ભુવશ્ચૈવ તૃતીયઃ સ્વરિતિ સ્મૃતઃ ।
મહર્લોકો જનશ્ચૈવ તપઃ સત્યશ્ચ સપ્તમઃ

એતે સપ્ત કૃતા લોકાશ્છત્રાકારા વ્યવસ્થિતાઃ।
સ્વકૈરાવરણૈઃ સૂક્ષ્મૈર્ધાર્યમાણાઃ પૃથક્ પૃથક્

દશભાગાધિકાભિશ્ચ તાભિઃ પ્રકૃતિભિર્બહિઃ।
ધાર્યમાણા વિશેષૈશ્ચ સમુત્પન્નૈઃ પરસ્પરમ્

અસ્યાણ્ડસ્ય સમન્તાચ્ચ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ।
પૃથિવીમણ્ડલં કૃત્સ્નં ઘનતોયેન ધાર્યતે

ઘનોદધિપરેણાથ ધાર્ય્યતે ઘનતેજસા।
બાહ્યતો ઘનતેજસ્તુ તિર્ય્યગૂર્દ્ધ્વન્તુ મણ્ડલમ્

સમન્તાદ્વનવાતેન ધાર્ય્યમાણં પ્રતિષ્ઠિતમ્।
ઘનવાતાત્તથાકાશમાકાશઞ્ચ મહાત્મના

ભૂતાદિના વૃતં સર્વ્વં ભૂતાધિર્મહતા વૃતઃ ।
વૃતો મહાનનન્તેન પ્રધાનેનાવ્યયાત્મના

પુરાણિ લોકપાલાનાં પ્રવક્ષ્યામિ યથાક્રમમ્ ।
જ્યોતિર્ગણપ્રચારસ્ય પ્રમાણં પરિવક્ષ્યતે

મેરોઃ પ્રાચ્યાં દિશિ તથા માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ।
વસ્વોકસારા માહેન્દ્રી પુણ્યા હેમપરિષ્કૃતા । ૫૦.૮૭ ॥
દક્ષિણેન પુનર્મેરોર્માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ।
વૈવસ્વતો નિવસતિ યમઃ સંયમને પુરે

પ્રતીચ્યાન્તુ પુનર્મેરોર્માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ।
સુખા નામ પુરી રમ્યા વરુણસ્યાથ ધીમતઃ

દિશ્યુત્તરસ્યાં મેરોસ્તુ માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ।
તુલ્યા માહેન્દ્રપુર્ય્યા તુ સોમસ્યાપિ વિભાવરી

માનસોત્તરપૃષ્ઠે તુ લોકપાલાશ્ચતુર્દ્દિશમ્।
સ્થિતા ધર્મ્મવ્યવસ્થાયૈ લોકસંરક્ષણાય ચ

લોકપાલોપરિષ્ટાત્તુ સર્વ્વતો દક્ષિણાયને।
કાષ્ઠાગતસ્ય સૂર્ય્યસ્ય ગતિર્યા તાં નિબોધત

દક્ષિણે પ્રક્રમે સૂર્ય્યઃ ક્ષિપ્તેષુરિવ સર્પતિ।
જ્યોતિષાઞ્ચક્રમાદાય સતતં પરિગચ્છતિ

મધ્યગશ્ચામરાવત્યાં યદા ભવતિ ભાસ્કરઃ।
વૈવસ્વતે સંયમને ઉદયસ્તત્ર ઉચ્યતે

સુખાયામર્દ્ધરાત્રઞ્ચ મધ્યગઃ સ્યાદ્રવિર્યદા।
સુખાયામથ વારુણ્યામુત્તિષ્ઠન્ સ તુ દૃશ્યતે

વિભાયામર્દ્ધરાત્રં સ્યાન્માહેન્દ્ય્રામસ્તમેતિ ચ।
તદા દક્ષિણપૂર્વ્વેષામપરાહ્નો વિધીયતે

દક્ષિણાપર દેશ્યાનાં પૂર્વ્વાહ્નઃ પરિકીર્ત્ત્યતે।
તેષામપરરાત્રઞ્ચ યે જના ઉત્તરાપથે

દેશા ઉત્તરપૂર્વ્વા યે પૂર્વ્વરાત્રન્તુ તાન્ પ્રતિ।
એવમેવોત્તરેષ્વર્કો ભવનેષુ વિરાજતે

સુખાયામથ વારુણ્યાં મધ્યાહ્ને ચાર્ય્યમા યદા।
વિભાવર્ય્યાં સોમપુર્ય્યામુત્તિષ્ઠતિ વિભાવસુઃ

રાત્ર્યર્દ્ધં ચામરાવત્યામસ્તમેતિ યમસ્ય ચ।
સોમપુર્યાં વિભાયાન્તુ મધ્યાહ્ને સ્યાદ્ધિવાકરઃ

મહેન્દ્રસ્યામરાવત્યામુત્તિષ્ઠતિ યદા રવિઃ।
અર્દ્ધરાત્રં સંયમને વારુણ્યામસ્તમેતિ ચ

સ શીગ્રમેતિ પર્ય્યેતિ ભાસ્કરોઽલાતચક્રવત્।
ભ્રમન્ વૈ ભ્રમમાણાનિ ઋક્ષાણિ ગગને રવિઃ

એવં ચતુર્ષુ દ્વીપેષુ દક્ષિણાન્તેન સર્પતિ।
ઉદયાસ્તમનેનાસાવુત્તિષ્ઠતિ પુનઃ પુનઃ

પૂર્વ્વાહ્ને ચાપરાહ્ને તુ દ્વૌ દ્વૌ દેવાલયૌ તુ સઃ।
તપત્યેકન્તુ મધ્યાહ્ને તૈરેવ તુ સરશ્મિભિઃ

ઉદિતો વર્દ્ધમાનાભિરામધ્યાહ્નં તપન્ રવિઃ।
અતઃ પરં હ્રસન્તીભિર્ગોભિરસ્તં સ ગચ્છતિ

ઉદયાસ્તમયાભ્યાં હિસ્મૃતે પૂર્વાપરે દિશો।
યાવત્પુરસ્તાત્તપતિ તાવત્ પૃષ્ઠે તુ પાર્શ્વયોઃ

યત્રોદ્યન્ દૃશ્યતે સૂર્યસ્તેષાં સ ઉદયઃ સ્મૃતઃ।
યત્ર પ્રણાશમાયાતિ તેષામસ્તઃ સ ઉચ્યતે

સર્વેષામુત્તરે મેરુર્લોકાલોકસ્તુ દક્ષિણે।
વિદૂરભાવાદર્કસ્ય ભૂમેર્લેખાવૃતસ્ય ચ।
હ્રિયન્તે રશ્મયો યસ્માત્તેન રાત્રૌ ન દૃશ્યતે

ગ્રહનક્ષત્રતારાણાં દર્શનં ભાસ્કરસ્ય ચ।
ઉચ્છ્રાયસ્ય પ્રમાણેન જ્ઞેયમસ્તમનોદયમ્

શુક્લચ્છાયોગ્નિરાપશ્ચ કૃષ્ણચ્છાયા ચ મેદિની।
વિદૂરભાવાદર્કસ્ય ઉદ્યાતસ્ય વિરશ્મિતા।
રક્તાબાવો વિરશ્મિત્વાદ્રક્તત્વાચ્ચાપ્યનુષ્ણતા

લેખયાવસ્થિતઃ સૂર્યો યત્ર યત્ર તુ દૃશ્યતે।
ઊર્દ્ધ્વં ગતઃ સહસ્રન્તુ યોજનાનાં સ દૃશ્યતે

પ્રભા હિ સૌરી પાદેન અસ્તઙ્ગચ્છતિ ભાસ્કરે।
અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદ્દૂરાત્ પ્રકાશતે

ઉદિતસ્તુ પુનઃ સૂર્યઃ અસ્તમાગ્નેયમાવિશત્।
સંયુક્તો વહ્નિના સૂર્યસ્તતઃ સ તપતે દિવા

પ્રાકાશ્યઞ્ચ તથૌષ્ણ્યઞ્ચ સૂર્યાગ્નેયી ચ તેજસી।
પરસ્પરાનુપ્રવેશાદાપ્યાયેતે દિવાનિશમ્

ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્દ્ધે તથા તસ્મિંશ્ચ દક્ષિણે।
ઉત્તિષ્ઠતિ તથા સૂર્યે રાત્રિરાવિશતે ત્વપઃ ।
તસ્માત્તામ્રા ભવન્ત્યાપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્

અસ્તં યાતિ પુનઃ સૂર્યે દિનં વૈ પ્રવિશત્યપઃ।
તસ્માચ્છુક્લા ભવન્ત્યાપો નક્તમહ્નઃ પ્રવેશનાત્

એતેન ક્રમયોગેન ભૂમ્યર્દ્ધે દક્ષિણોત્તરે।
ઉદયાસ્તમનેઽર્કસ્ય અહોરાત્રં વિશત્યપઃ

દિનં સૂર્યપ્રકાશાખ્યં તામસી રાત્રિરુચ્યતે।
તસ્માદ્વ્યવસ્થિતા રાત્રિઃ સૂર્યાવેક્ષ્યમહઃ સ્મૃતમ્ ॥ ૫૦.૧૧૮।
એવં પુષ્કરમધ્યેન યદા સર્પતિ ભાસ્કરઃ।
ત્રિંશાં શકન્તુ મેદિન્યા મુહૂર્તેનૈવ ગચ્છતિ

યોજનાગ્રાન્મુહૂર્ત્તસ્ય ઇમાં સઙ્ખ્યાં નિબોધત।
પૂર્ણં શતસહસ્રાણામેકત્રિંશત્તુ સા સ્મૃતા

પઞ્ચાશત્તુ તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ।
મૌહૂર્ત્તિકી ગતિર્હ્યેષા સૂર્યસ્ય તુ વિધીયતે

એતેન ગતિયોગેન યદા કાષ્ઠાન્તુ દક્ષિણામ્।
પર્ય્યાગચ્છેત્તદાદિત્યો માઘે કાષ્ઠાન્તમેવ હિ

સર્પતે દક્ષિણાયાન્તુ કાષ્ઠાયાં તન્નિબોધત।
નવકોટ્યઃ પ્રસઙ્ખ્યાતા યોજનૈઃ પરિમણ્ડલમ્

તથા શતસહસ્રાણિ ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ।
અહોરાત્રાત્પતઙ્ગસ્ય ગતિરેષા વિધીયતે

દક્ષિણાદ્વિનિવૃત્તોઽસૌ વિષુવસ્થો યદા રવિઃ।
ક્ષીરોદસ્ય સમુદ્રસ્ય ઉત્તરાન્તા દિશશ્ચરન્

મણ્ડલં વિષુવદ્યાપિ યોજનૈસ્તન્નિબોધત।
તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિસ્તીર્ણા વિષુવદ્યાપિ સા સ્મૃતા

તથા શતસહસ્રાણામશીત્યેકાધિકા પુનઃ ।
શ્રવણે ચોત્તરાં કાષ્ઠાઞ્ચિત્રભાનુર્યદા ભવેત્ ।
શાકદ્વીપસ્ય ષષ્ઠસ્ય ઉત્તરાન્તા દિશશ્ચરન્

ઉત્તરાયાઞ્ચ કાષ્ઠાયાં પ્રમાણં મણ્‍ડલસ્ય ચ।
યોજનાગ્રાત્પ્રસઙ્ખ્યાતા કોટિરેકા તુ સા દ્વિજૈઃ

અશીતિર્નિયુતાનીહ યોજનાનાં તથૈવ ચ।
અષ્ટપઞ્ચાશતઞ્ચૈવ યોજનાન્યધિકાનિ તુ

નાગવીથ્યુત્તરાવીથી અજવીથી ચ દક્ષિણા।
મૂલં ચૈવ તથાષાડે હ્યજવીથ્યુદયાસ્ત્રયઃ।
અભિજિત્પૂર્વતઃ સ્વાતિર્નાગવીથ્યુદયાસ્ત્રયઃ

કાષ્ઠયોરન્તરં યચ્ચ તદ્વક્ષ્યે યોજનૈઃ પુનઃ।
એતચ્છતસહસ્રાણામેકત્રિંશોત્તરં શતમ્

ત્રયસ્ત્રિંશાધિકાશ્ચાન્યે ત્રયસ્ત્રિંશચ્ચ યોજનૈઃ।
કાષ્ઠયોરન્તરં હ્યેતદ્યોજનાગ્રાત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્

કાષ્ઠયોર્લેખયોશ્ચૈવ અન્તરે દક્ષિણોત્તરે ।
તે તુ વક્ષ્યામિ સઙ્ખ્યાય યોજનૈસ્તન્નિબોધત

એકૈકમન્તરન્તસ્યા નિયુતાન્યેકસપ્તતિઃ।
સહસ્રાણ્યતિરિક્તાશ્ચ તતોઽન્યા પઞ્ચસપ્તતિઃ

લેખયોઃ કાષ્ઠયોશ્ચૈવ બાહ્યાભ્યન્તરયોઃ સ્મૃતમ્।
અભ્યન્તરન્તુ પર્યેતિ મણ્ડલાન્યુત્તરાયણે

બાહ્યતો દક્ષિણે ચૈવ સતતન્તુ યથાક્રમમ્।
મણ્ડલાનાં શતં પૂર્ણમશીત્યધિકમુત્તરમ્

ચરતે દક્ષિણે ચાપિ તાવદેવ વિભાવસુઃ।
પ્રમાણં મણ્ડલસ્યાથ યોજનાગ્રાન્નિબોધત

એકવિંશદ્યોજનાનાં સહસ્રાણિ સમાસતઃ।
શતે દ્વે પુનરપ્યન્યે યોજનાનાં પ્રકીર્ત્તિતે

એકવિંશતિભિશ્ચૈવ યોજનૈરધિકૈર્હિ તે।
એતત્પ્રમાણમાખ્યાતં યોજનૈર્મણ્ડલં હિ તત્

વિષ્કમ્ભો મણ્ડલસ્યૈષ તિર્યક્ સ તુ વિધીયતે।
પ્રત્યહઞ્ચરતે તાનિ સૂર્યો વૈ મણ્ડલક્રમમ્

કુલાલચક્રપર્યન્તો યથા શીઘ્રં નિવર્ત્તતે।
દક્ષિણે પ્રક્રમે સૂર્યસ્તથા શીઘ્રં નિવર્ત્તતે

તસ્માત્ પ્રકૃષ્ટાં ભૂમિઞ્ચ કાલેનાલ્પેન ગચ્છતિ।
સૂર્યો દ્વાદશભિઃ શીઘ્રં મુહૂર્ત્તેર્દક્ષિણોત્તરે

ત્રયોદશાર્દ્ધમૃક્ષાણામહ્નાનુચરતે રવિઃ।
મુહૂર્ત્તૈસ્તાવદૃક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ચરન્

કુલાલચક્રમધ્યસ્તુ યથા મન્દં પ્રસર્પતિ।
તથોદગયને સૂર્યઃ સર્પતે મન્દવિક્રમઃ

ત્રયોદશાર્દ્ધમર્દ્ધેન ઋક્ષાણાં ચરતે રવિઃ।
તસ્માદ્દીર્ઘેણ કાલેન ભૂમિમિલ્પાં નિગચ્છતિ

અષ્ટાદશમુહૂર્ત્તૈસ્તુ ઉત્તરાયણપશ્ચિમમ્।
અહર્ભવતિ તચ્ચાપિ ચરતે મન્દવિક્રમઃ

ત્રયોદશાર્દ્ધમર્ધેન ઋક્ષાણાઞ્ચરતે રવિઃ।
મુહૂર્ત્તૈસ્તાવદૃક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ચરન્

તતો મન્દતરં તાભ્યાઞ્ચક્રં ભ્રમતિ વૈ યથા।
મૃત્પિણ્ડ ઇવ મધ્યસ્થો ધ્રુવો ભ્રમતિ વૈ યથા

ત્રિંશન્મુહૂર્ત્તાને વાહુરહોરાત્રં ધ્રુવો ભ્રમન્ ।
ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતે મણ્ડલાનિ સઃ

કુલાલચક્રનાભિસ્તુ યથા તત્રૈવ વર્ત્તતે।
ધ્રુવસ્તથા હિ વિજ્ઞેયસ્તત્રૈવ પરિવર્ત્તતે

ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ।
દિવા નક્તઞ્ચ સૂર્યસ્ય મન્દા શીઘ્રા ચ વૈ ગતિઃ

ઉત્તરે પ્રક્રમે ત્વિન્દો ર્દિવા મન્દા ગતિઃ સ્મૃતા।
તથૈવ ચ પુનર્નક્તં શીઘ્રા સૂર્યસ્ય વૈ ગતિઃ

દક્ષિણે પ્રક્રમે ચૈવ દિવા શીઘ્રં વિધીયતે ।
ગતિઃ સૂર્યસ્ય નક્તં વૈ મન્દા ચાપિ તથા સ્મૃતા

એવં ગતિવિશેષેણ વિભજન્ રાત્ર્યહાનિ તુ।
તથા વિચરતે માર્ગં સમેન વિષમેણ ચ

લોકાલોકે સ્થિતા યે તે લોકપાલાશ્ચતુર્દિશમ્।
અગસ્ત્યશ્ચરતે તેષામુપરિષ્ટાજ્જવેન તુ ।
ભજન્નસાવહોરાત્રમેવઙ્ગતિવિશેષણૈઃ

દક્ષિણે નાગવીથ્યાયાં લોકાલોકસ્ય ચોત્તરમ્।
લોકસન્તારકો હ્યેષ વૈશ્વાનરપથાદ્બહિઃ

પૃષ્ઠે યાવત્ પ્રભા સૌહી પુરસ્તાત્ સમ્પ્રકાશતે।
પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠતસ્તાવલ્લોકાલોકસ્ય સર્વતઃ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશોર્દ્દ્વન્તૂચ્છ્રિતો ગિરિઃ।
પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ

નક્ષત્રચન્દ્રસૂર્યાશ્ચ ગ્રહાસ્તારાગણૈઃ સહ।
અભ્યન્તરં પ્રકાશન્તે લોકાલોકસ્ય વૈ ગિરેઃ

એતાવાનેવ લોકસ્તુ નિરાલોકસ્ત્વતઃ પરમ્।
લોકાલોક એકધા તુ નિરાલોકસ્ત્વનેકધા

લોકાલોકન્તુ સન્ધત્તે યસ્માત્ સૂર્યઃ પરિગ્રહમ્।
તસ્માત્સન્ધ્યેતિ તામાહુરુષાવ્યુષ્ટ્યોર્યદન્તરમ્ ।
ઉષા રાત્રિઃ સ્મૃતા વિપ્રૈર્વ્યુષ્ટિશ્ચાપિ ત્વહઃ સ્મૃતમ્

સૂર્યં હિ ગ્રસમાનાનાં સન્ધ્યાકાલે હિ રક્ષસામ્।
પ્રજાપતિનિયોગેન શાપસ્તેષાં દુરાત્મનામ્ ।
અક્ષયત્વઞ્ચ દેહસ્ય પ્રાપિતા મરણં તથા

તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિખ્યાતા મન્દેહા નામ રાક્ષસાઃ।
પ્રાર્થયન્તિ સહસ્રાંશુમુદયન્તિ દિને દિને।
તાપયન્તો દુરાત્માનઃ સૂર્યમિચ્છન્તિ ખાદિતુમ્

અથ સૂર્યસ્ય તેષાઞ્ચ યુદ્ધમાસીત્ સુદારુણમ્।
તતો બ્રહ્મા ચ દેવાશ્ચ બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ સત્તમાઃ।
સન્ધ્યેતિ સમુપાસન્તઃ ક્ષેપયન્તિ મહાજલમ્

ઓઙ્કારબ્રહ્મસંયુક્તં ગાયત્ર્યા ચાભિમન્ત્રિતમ્।
તેન દહ્યન્તિ તે દૈત્યા વજ્રભૂતેન વારિણા

તતઃ પુનર્મહાતેજા મહાદ્યુતિપરાક્રમઃ.
યોજનાનાં સહ સ્રાણિ ઊર્દ્ધ્વમુત્તિષ્ઠતે શતમ્

તતઃ પ્રયાતિ ભગવાન્ બ્રાહ્મણૈઃ પરિવારિતઃ।
વાલખિલ્યૈશ્ચ મુનિભિઃ કૃતાર્થૈઃ સમરીચિભિઃ

કાષ્ઠા નિમેષા દશ પઞ્ચ ચૈવ ત્રિંશચ્ચ કાષ્ઠા ગણયેત્ કલાન્તમ્ ।
ત્રિંશત્ કલાશ્ચૈવ ભવેન્મુહૂર્ત્તસ્તૈસ્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે

હ્રાસવૃદ્ધી ત્વહર્ભાગૈર્દિવસાનાં યથાક્રમમ્।
સન્ધ્યા મુહૂર્તમાનન્તુ હ્રાસે વૃદ્ધૌ સમા સ્મૃતા

લેખાપ્રભૃત્યથાદિત્યે ત્રિમુહૂર્ત્તાગતે તુ વૈ।
પ્રાતસ્તનઃ સ્મૃતઃ કાલો ભાગસ્ત્વહ્નઃ સ પઞ્ચમઃ

તસ્માત્ પ્રાતસ્તનાત્કાલાત્ ત્રિમુહૂર્ત્તસ્તુ સઙ્ગવઃ।
મધ્યાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્ત્તસ્તુ તસ્માત્કાલાચ્ચ સઙ્ગવાત્

તસ્માન્મધ્યન્દિનાત્ કાલાદપરાહ્ન ઇતિ સ્મૃતઃ ।
ત્રય એવ મુહૂર્ત્તાસ્તુ તસ્માત્ કાલાચ્ચ મધ્યમાત્

અપરાહ્ને વ્યતીપાતે કાલ- સાયાહ્ન ઉચ્યતે।
દશપઞ્ચમુહૂર્ત્તાદ્વૈ મુહૂર્ત્તાસ્ત્રય એવ ચ

દશપઞ્ચમુહૂર્ત્તં વૈ અહર્વિષુવતિ સ્મૃતમ્।
દશપઞ્ચમુહૂર્ત્તાદ્વૈ રાત્રિન્દિવમિતિ સ્મૃતમ્

વર્ધ્ધતે હ્રસતે ચૈવ અયને દક્ષિણોત્તરે।
અહસ્તુ ગ્રસતે રાત્રિં રાત્રિસ્તુ ગ્રસતે ત્વહઃ

શરદ્વસન્તયોર્મધ્યે વિષુવન્તદ્વિભાવ્યતે।
અહોરાત્રં કલાશ્ચૈવ સપ્ત સોમઃ સમશ્રુતે

તથા પઞ્ચદશાહાનિ પક્ષ ઇત્યાભિધીયતે।
દ્વૌ પક્ષૌ ચ ભવેન્માસો દ્વૌ માસાવન્તરાવૃતુઃ।
ઋતુત્રયમયનં સ્યાદ્દ્વૈઽયને વર્ષમુચ્યતે

નિમેષાદિકૃતઃ કાલઃ કાષ્ઠાયા દશ પઞ્ચ ચ।
કલાયાસ્ત્રિંશતઃ કાષ્ઠા માત્રાઘીતિદ્વયાત્મિકા

શતઘ્નૈકોનકાસ્ત્રિંશન્માત્રાત્રિશત્ ષડુત્તરા।
દ્વિષષ્ટિભાક્ ત્રયોવિંશન્માત્રાયાઞ્ચ ચલા ભવેત્

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ શતાન્યષ્ટૌ ચ વિદ્યુતિઃ।
સપ્તતિઞ્ચાપિ તત્રૈવ નવતિં વિદ્ધિ નિસ્વયે

ચત્વાર્યેવ શતાન્યાહુર્વિદ્યુતૌ વૈધસંયુગે।
ચરાંશો હ્યેષ વિજ્ઞેયો નાલિકા ચાત્ર કારણમ્

સંવત્સરાદયઃ પઞ્ચ ચતુર્માનવિકલ્પિતાઃ।
નિશ્ચયઃ સર્વકાલસ્ય યુગ ઇત્યભિધીયતે

સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ।
ઇદ્વત્સરસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થશ્ચાનુવત્સરઃ।
પઞ્ચમો વત્સરસ્તેષાં કાલસ્તુ પરિસંજ્ઞિતઃ

વિંશશતં ભવેત્પૂર્ણં પર્વણાં તુ રવેર્યુગમ્।
એતાન્યષ્ટાદશસ્ત્રિંશદુદયો ભાસ્કરસ્ય ચ

ઋતવસ્ત્રિંશતઃ સૌરા અયનાનિ દશૈવ તુ।
પઞ્ચત્રિંશત્ શતં ચાપિ ષષ્ટિર્માસાશ્ચ ભાસ્કરઃ

ત્રિંશદેવ ત્વહોરાત્રં સ તુ માસશ્ચ ભાસ્કરઃ।
એકષષ્ટિસ્ત્વહોરાત્રા દનુરેકો નિભાવ્યતે

અહ્નાન્તુ ત્ર્યધિકાશીતિઃ શતં ચાપ્યધિકં ભવેત્।
માનં તચ્ચિત્રભાનોસ્તુ વિજ્ઞેયં ભુવનસ્ય તુ

સૌરસૌમ્યં તુ વિજ્ઞેયં નક્ષત્રં સાવનં તથા।
નામાન્યેતાનિ ચત્વારિ યૈઃ પુરાણં વિભાવ્યતે

ખે તસ્યોત્તરતશ્ચૈવ શ્રૃઙ્ગવાન્નામ પર્વતઃ।
ત્રીણિ તસ્ય તુ શ્રૃઙ્ગાણિ સ્પૃશન્તીવ નભસ્તલમ્

તૈશ્ચાપિ શ્રૃઙ્ગવાન્નામ સર્વતશ્ચૈવ વિશ્રુતઃ।
એકમાર્ગશ્ચ વિસ્તારો વિષ્કમ્ભશ્ચાપિ કીર્તિતઃ

તસ્ય વૈ સર્વતઃ શ્રૃઙ્ગં મધ્યમન્તદ્ધિરણ્મયમ્।
દક્ષિણં રાજતઞ્ચૈવ શ્રૃઙ્ગં તુ સ્ફટિકપ્રભમ્

સર્વરત્નમયં ચૈકં શ્રૃઙ્ગમુત્તરમુત્તમમ્।
એવં કૂટૈસ્રિભિઃ શૈલૈઃ શ્રૃઙ્ગવાનિતિ વિશ્રુતઃ

યત્તદ્વિષુવતં શ્રૃઙ્ગન્તદર્કઃ પ્રતિપદ્યતે।
શરદ્વસન્તયોર્મધ્યે મધ્યમાં ગતિમાસ્થિતઃ।
અહસ્તુલ્યામથો રાત્રિં કરોતિ તિમિરાપહઃ

હરિતાશ્ચ હયા દિવ્યાસ્તે નિયુક્તા મહારથે।
અનુલિપ્તા ઇવાભાન્તિ પઝરક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ

મેષાન્તે ચ તુલાન્તે ચ ભાસ્કરોદયતઃ સ્મૃતાઃ ।
મુહૂર્ત્તા દશ પઞ્ચૈવ અહોરાત્રિશ્ચ તાવતી

કૃત્તિકાનાં યદા સૂર્યઃ પ્રથમાંશગતો ભવેત્ ।
વિશાખાનાં તથા જ્ઞેયશ્ચતુર્થાંશે નિશાકરઃ

વિશાખાયાં યદા સૂર્ય શ્ચ્રતેંઽશં તૃતીયકમ્।
તદા ચન્દ્રં વિજાનીયાત્ કૃત્તિકાશિરસિ સ્થિતમ્

વિષુવન્તં તદા વિદ્યાદેવમાહુર્મહર્ષયઃ।
સૂર્યેણ વિષુવં વિદ્યાત્ કાલં સોમેન લક્ષયેત્

સમા રાત્રિરહશ્ચૈવ યદા તદ્વિષુવદ્ભવેત્।
તદા દાનાનિ દેયાનિ પિતૃભ્યો વિષુવત્યપિ।
બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષેણ મુખમેતત્તુ દૈવતમ્

ઊનરાત્રાધિમાસૌ ચ કલાકાષ્ઠામુહૂર્ત્તકાઃ।
પૌર્ણમાસી તથા જ્ઞેયા અમાવાસ્યા તથૈવ ચ।
સિનીવાલી કુહૂશ્ચૈવ રાકા ચાનુમતિ સ્તથા

તપસ્તપસ્યૌ મધુમાધવૌ ચ શુક્રઃ શુચિશ્ચાયનમુત્તરં સ્યાત્।
નભો નભશ્યોઽથ ઇષુઃ સહોર્જઃ સહઃસહસ્યાવિતિ દક્ષિણં સ્યાત્

સંવત્સરાસ્તતો જ્ઞેયાઃ પઞ્ચાબ્દા બ્રબ્મણઃ સુતાઃ।
તસ્માત્તુ ઋતવો જ્ઞેયા ઋતવો હ્યન્તરાઃ સ્મૃતાઃ

તસ્માદનુમુખા જ્ઞેયા અમાવાસ્યાસ્ય પર્વણઃ.
તસ્માત્તુ વિષુવં જ્ઞેયં પિતૃદૈવહિતં સદા

એવં જ્ઞાત્વા ન મુહ્યેત દૈવે પિત્ર્યે ચ માનવઃ।
તસ્માત્ સ્મૃતં પ્રજાનાં વૈ વિષુવત્સર્વગં સદા

આલોકાન્તઃ સ્મૃતો લોકો લોકાન્તો લોક ઉચ્યતે।
લોકપાલાઃ સ્થિતાસ્તત્ર લોકાલોકસ્ય મધ્યતઃ

ચત્વારસ્તે મહાત્માનસ્તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસમ્પ્લવાત્।
સુધામા ચૈવ વૈરાજઃ કર્દ્દમઃ શઙ્‌કૃપસ્તથા।
હિરણ્યલોમા પર્જ્જન્યઃ કેતુમાન્ જાતનિશ્ચયઃ

નિર્દ્વન્દ્વા નિરભીમાના નિસ્તન્ત્રા નિષ્પરિગ્રહાઃ।
લોકપાલાઃ સ્થિતા હ્યેતે લોકાલોકે ચતુર્દિશમ્

ઉત્તરં યદગસ્ત્યસ્ય અજવીથ્યાશ્ચ દક્ષિણમ્।
પિતૃયાણઃ સ વૈ પન્થા વૈશ્વાનરપથાદ્બહિઃ

તત્રાસતે પ્રજાવન્તો મુનયો હ્યગ્નિહોત્રિણઃ ।
લોકસ્ય સન્તાનકરાઃ પિતૃયાણે પથિ સ્થિતાઃ

ભૂતારમ્ભ કૃતં કર્મ આશિષા ઋત્વિગુચ્યતે ।
પ્રારભન્તે લોકકામાસ્તેષાં પન્થાઃ સ દક્ષિણઃ

ચલિતન્તે પુનર્દ્ધર્મં સ્થાપયન્તિ યુગે યુગે।
સન્તત્યા તપસા ચૈવ મર્યાદાભિઃ શ્રુતેન ચ

જાયમાનાસ્તુ પૂર્વે વૈ પશ્ચિમાનાં ગૃહેષુ ચ।
પશ્ચિમાશ્ચૈવ જાયન્તે પૂર્વેષાં નિધનેષ્વપિ।
એવ માવર્ત્તમાનાસ્તે તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસમ્પ્લવાત્

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનાં ગૃહમેધિનામ્।
સવિતુર્દ્દક્ષિણં માર્ગં શ્રિતા હ્યાચન્દ્રતારકમ્।
ક્રિયાવતાં પ્રસઙ્ખ્યેયા યે શ્મશાનાનિ ભેજિરે

લોકશંવ્યવહારેણ ભૂતારમ્ભકૃતેન ચ।
ઇચ્છાદ્વેષપ્રકૃત્યા ચ મૈથુનોપગમેન ચ

તથા કાયકૃતેનેહ સેવનાદ્વિષયસ્ય ચ।
એતૈસ્તૈઃ કારણૈઃ સિદ્ધાઃ શ્મશાનાનિ હિ ભેજિરે।
પ્રજૈષિણસ્તે મુનયો દ્વાપરેષ્વિહ જજ્ઞિરે

નાગવીથ્યુત્તરે યચ્ચ સપ્તર્ષિભ્યશ્ચ દક્ષિણમ્ ।
ઉત્તરઃ સવિતુઃ પન્થા દેવયાનસ્તુ સ સ્મૃતઃ

યત્ર તે વાસિનઃ સિદ્ધા વિમલા બ્રહ્મચારિણઃ।
સતતન્તે જુગુપ્સન્તે તસ્માન્મૃત્યુર્જ્જિતસ્તુ તૈઃ

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ તેષામપ્યૂર્દ્ધ્વરેતસામ્।
ઉદકૂપન્થાનમર્યમ્ણઃ શ્રિતા હ્યાભૂતસમ્પ્લવાત્

ઇત્યેતૈઃ કારણૈઃ શુદ્ધૈસ્તેઽ મમ઼તત્વં હિ ભેજિરે।
આભૂતસમ્પ્લવસ્થાનમમૃતત્વં વિભાવ્યતે

ત્રૈલોક્યસ્થિતિકાલોઽયમપુનર્માર્ગગામિનઃ।
બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાભ્યાં પુણ્યાપાપકૃતોઽપરમ્।
આભૂતસમ્પ્લવાન્તે તુ ક્ષીયન્તે હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ

ઊર્દ્ધ્વોત્તરમૃષિભ્યસ્તુ ધ્રુવો યત્રાસ્તિ વૈ સ્મૃતમ્।
એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં તૃતીયં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરમ્

તત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્।
ધર્મધ્રુવાદ્યાસ્તિષ્ઠન્તિ યત્ર તે લોકસાધકાઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે જ્યોતિષ્પ્રચારો નામ પઞ્ચાશોઽદ્યાયઃ