વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 5-2

॥લોમહર્ષણ ઉવાચ॥
યદ્ધિ સૃષ્ટેસ્તુ સંખ્યાતં મયા કાલાન્તરન્દ્વિજાઃ।
એતત્ કાલાન્તરં જ્ઞેયમહર્વૈ પારમેશ્વરમ્

રાત્રિસ્ત્વેતાવતી જ્ઞેયા પરમેશસ્ય કૃત્સ્નશઃ।
અહસ્તસ્ય તુ યા સૃષ્ટિઃ પ્રલયો રાત્રિરુચ્યતે

અહશ્ચ વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિરિતિ ધારણા।
ઉપચારઃ પ્રક્રિયતે લોકાનાં હિતકામ્યયા

પ્રજાઃ પ્રજાનામ્પતય ઋષયો મુનિભિઃ સહ।
ઋષીન્ સનત્કુમારાખ્યાન્ બ્રહ્મસાયુજ્યગૈઃ સહ

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ।
તન્માત્રા ઇન્દ્રિયગણો બુદ્ધિશ્ચ મનસા સહ

અહસ્તિષ્ઠન્તિ તે સર્વે પરમેશસ્ય ધીમતઃ।
અહરન્તે પ્રલીયન્તે રાત્ર્યન્તે વિશ્વસંભવઃ

સ્વાત્મન્યવસ્થિતે સત્વે વિકારે પ્રતિસંહતે।
સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષાવુભૌ

તમઃ સત્ત્વગુણાવેતૌ સમત્વેન વ્યવસ્તિતૌ।
અત્રોદ્રિક્તૌ પ્રસૂતૌ ચ તૌ તથા ચ પરસ્પરમ્।
ગુણસામ્યે લયો જ્ઞેયો વૈષમ્યે સૃષ્ટિરુચ્યતે

તિલેષુ વા યથા તૈવં ઘૃતં પયસિ વા સ્થિતમ્।
તથા તમસિ સત્ત્વે ચ રજોઽવ્યક્તાશ્રિતં સ્થિતમ્

ઉપાસ્ય રજનીં કૃત્સ્નાં પરાં માહેશ્વરીં તદા।
અહર્મુખે પ્રવૃત્તે ચ પુરઃ પ્રકૃતિસમ્ભવઃ

ક્ષોભયામાસ યોગેન પરેણ પરમેશ્વરઃ।
પ્રધાનં પુરુષઞ્ચૈવ પ્રવિશ્યાણ્ડં મહેશ્વરઃ

પ્રધાનાત્ ક્ષોભ્યમાણાત્તુ રજો વૈ સમવર્ત્તત।
રજઃ પ્રવર્ત્તકં તત્ર બીજેષ્વપિ યથા જલમ્

ગુણવૈષમ્યમાસાદ્ય પ્રસૂયન્તે હ્યધિષ્ઠિતાઃ।
ગુણેભ્યઃ ક્ષોભ્ય માણેભ્યસ્ત્રયો દેવા વિજજ્ઞિરે।
આશ્રિતાઃ પરમા ગુહ્યાઃ સર્વાત્માનઃ શરીરિણઃ

રજો બ્રહ્મા તમો હ્યગ્નિઃ સત્ત્વં વિષ્ણુરજાયત।
રજઃપ્રકાશકો બ્રહ્મા સ્રષ્ટ્ટૃત્વેન વ્યવસ્થિતઃ

તમઃપ્રકાશકોઽગ્નિસ્તુ કાલત્વેન વ્યવસ્થિતઃ।
સત્ત્વપ્રકાશકો વિષ્ણુરૌદાસીન્યે વ્યવસ્થિતઃ

એત એવ ત્રયો દેવા એત એવ ત્રયોઽગ્નયઃ।
પરસ્પરાશ્રિતા હ્યેતે પરસ્પરમનુવ્રતાઃ

પરસ્પરેણ વર્ત્તન્તે ધારયન્તિ પરસ્પરમ્।
અન્યોન્યમિથુનાહ્યેતે હ્યન્યોન્યમુપજીવિનઃ।
ક્ષણં વિયોગો ન હ્યેષાન્ન ત્યજન્તિ પરસ્પરમ્

ઈશ્વરો હિ પરો દેવો વિષ્ણુસ્તુ મહતઃ પરઃ ।
બ્રહ્મા તુ રજસોદ્રિક્તઃ સર્ગાયેહ પ્રવર્ત્તતે।
પરશ્ચ પુરુષો જ્ઞેયઃ પ્રકૃતિશ્ચ પરા સ્મૃતા

અધિષ્ઠિતોઽસૌ હિ મહેશ્વરેણ પ્રવર્ત્તતે ચોદ્યમાનઃ સમન્તાત્।
અનુપ્રવર્ત્તન્તિ મહાન્ત એવ ચિરસ્થિતાઃ સ્વે વિષ્યે પ્રિયત્વાત્

પ્રધાનં ગુણવૈષમ્યાત્સર્ગકાલે પ્રવર્ત્તતે।
ઈશ્વરાધિષ્ઠિતાત્ પૂર્વન્તસ્માત્સદસદાત્મકાત્।
બ્રહ્મા બુદ્ધિશ્ચ મિથુનં યુગપત્સમ્બભૂવતુઃ

તસ્માત્તમોઽવ્યક્તમયઃ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ।
સંસિદ્ધઃ કાર્યકરણૈર્બ્રહ્માઽગ્રે સમવર્ત્તત

તેજસા પ્રથમનો ધીમાનવ્યક્તઃ સંપ્રકાશતે।
સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ કારણત્વે વ્યવસ્થિતઃ

અપ્રતીઘેન જ્ઞાનેન ઐશ્વર્યેણ ચ સોઽન્વિતઃ।
ધર્મેણ ચાપ્રતીઘેન વૈરાગ્યેણ સમન્વિતઃ

તસ્યેશ્વરસ્યાપ્રતિઘં જ્ઞાનં વૈરાગ્યલક્ષણમ્।
ધર્મૈશ્વર્યકૃતા બુદ્ધિર્બ્રાહ્મી જજ્ઞેઽભિમાનિનઃ

અવ્યક્તાજ્જાયતે ચાસ્ય મનસા ચ યદિચ્છતિ।
વશીકૃતત્વાદ્વૈગુણ્યાત્ સુરેશત્વાત્સ્વભાવતઃ

ચતુર્મુખસ્તુ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાન્તકોઽભવત્।
સહસ્રમૂર્દ્ધા પુરુષસ્તિસ્રોઽવસ્થાઃ સ્વયમ્ભુવઃ

સત્ત્વં રજશ્ચ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચ રજસ્તમઃ.
સાત્વિકં પુરુષત્વે ચ ગુણવૃત્તિઃ સ્વયમ્ભુવઃ

લોકાન્ સૃજતિ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે સંક્ષિપત્યપિ।
પુરુષત્વે હ્યુદાસીન સ્તિસ્રોઽવસ્થાઃ પ્રજાપતે

બ્રહ્મા કમલગર્ભાભઃ કાલો જાત્યાઞ્જનપ્રભઃ।
પુરુષઃ પુણ્ડરીકાક્ષો રૂપં તત્પરમાત્મનઃ

યોગેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ।
નાનાકૃતિક્રિયારૂપનામવૃત્તિઃ સ્વલીલયા

ત્રિધા યદ્વર્ત્તતે લોકે તસ્માત્રિગુણ ઉચ્યતે।
ચતુર્દ્ધા પ્રવિભક્તત્વાચ્ચતુર્વ્યૂહઃ પ્રકીર્તિતઃ

યદાપ્નોતિ યદાદત્તે યચ્ચાસ્તિ વિષયં પ્રતિ।
તચ્ચાસ્ય સતતં ભાવસ્તસ્માદાત્મા નિરુચ્યતે

ઋષિઃ સર્વગતત્વાચ્ચ શરીરાદ્યત્સ્વયં પ્રભુઃ।
સ્વામિત્વમસ્ય તત્સર્વં વિષ્ણુઃ સર્વપ્રવેશનાત્

ભગવાન્ ભગસદ્ભાવાદ્રાગો રાગસ્ય શાસનાત્।
પરશ્ચ તુ પ્રકૃતત્વાદવનાદોમિતિઃ સ્મૃતઃ

સર્વજ્ઞઃ સર્વવિજ્ઞાનાત્ સર્વઃ સર્વં યતસ્તતઃ।
નરાણામયનં યસ્માત્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

ત્રિધા વિભજ્ય સ્વાત્માનં ત્રૈલોક્યં સમ્પ્રવર્ત્તતે।
સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષતે ચ ત્રિભિસ્તુ યત્।
અગ્રે હિરણ્યગર્ભઃ સ પ્રાદુર્ભૂતશ્ચતુર્મુખઃ

આદિત્વાચ્ચાદિતેવોઽસાવજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ।
પાતિ યસ્માત્પ્રજાઃ સર્વાઃપ્રજાપતિરતઃ સ્મૃતઃ

દેવેષુ ચ મહાન્ દેવો મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ।
સર્વેશત્વાચ્ચ લોકાનામવશ્યત્વાત્તથેશ્વરઃ

બૃહત્ત્વાચ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા ભૂતત્વાદ્ભૂત ઉચ્યતે।
ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રવિજ્ઞાનાદ્વિભુઃ સર્વગતો યતઃ

યસ્માત્ પુર્યનુશેતે ચ તસ્માત્ પુરુષ ઉચ્યતે।
નોત્પાદિતત્વાત્ પૂર્વત્વાત્ સ્વયમ્ભૂરિતિ સ સ્મૃતઃ

ઇજ્યત્વાદુચ્યતે યજ્ઞઃ કવિર્વિક્રાન્તદર્શનાત્।
ક્રમણઃ ક્રમણીયત્વાદ્વર્ણકસ્યાભિપાલનાત્

આદિત્યસંજ્ઞઃ કપિલસ્ત્વગ્રજોઽગ્નિરિતિ સ્મૃતઃ।
હિરણ્યમસ્ય ગર્ભોઽભૂદ્ધિરણ્યસ્યાપિ ગર્ભજઃ।
તસ્માદ્ધિરણ્યગર્ભઃ સ પુરાણેઽસ્મિન્નિરુચ્યતે

સ્વયમ્ભુવો નિવૃત્તસ્ય કાલો વર્ષાગ્રજસ્તુ યઃ।
ન શક્યઃ પરિસંખ્યાતુમપિ વર્ષશતૈરપિ

કલ્પસંખ્યાનિવૃત્તેસ્તુ પરાખ્યો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતઃ।
તાવચ્છેષોઽસ્ય કાલોઽન્યસ્તસ્યાન્તે પ્રતિસૃજ્યતે

કોટિકોટિસહસ્રાણિ અન્તર્ભૂતાનિ યાનિ વૈ।
સમતીતાનિ કલ્પાનાન્તાવચ્છેષાઃ પરાસ્તુ યે

યસ્ત્વયં વર્ત્તતે કલ્પો વારાહન્તં નિબોધત।
પ્રથમઃ સામ્પ્રતસ્તેષાં કલ્પોઽયં વર્ત્તતે દ્વિજાઃ

તસ્મિન્ સ્વાયમ્ભુવાદ્યાસ્તુ મનવઃ સ્યુશ્ચતુર્દ્દશ।
અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ ભવિષ્યા યે ચ વૈ પુનઃ

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સમન્તતઃ।
પૂર્ણં યુગસહસ્રં વૈ પરિપાલ્યા નરેશ્વરૈઃ।
પ્રજાભિસ્તપસા ચૈવ તેષાં શ્રૃણુત વિસ્તરમ્

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ।
ભવિષ્યાણિ ભવિષ્યૈશ્ચ કલ્પઃ કલ્પેન ચૈવ હ

અતીતાનિ ચ કલ્પાનિ સોદકાનિ સહાન્વયૈઃ।
અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્ક્કઃ કાર્યો વિજાનતા

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે સૃષ્ટિપ્રકરણં નામ પઞ્ચમોઽઘ્યાયઃ