વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 5

॥ઋષય ઊચુઃ ॥
દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ દૈત્યાનાઞ્ચૈવ સર્વશઃ।
ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણેહ બ્રૂહિ વૈવસ્વતેઽન્તરે

॥સૂત ઉવાચ॥
ધર્મસ્ય તાવદ્વક્ષ્યામિ નિસર્ગં તં નિબોધત।
અરુન્ધતી વસુર્યામી લમ્બા ભાનુર્મરુત્વતી

સઙ્કલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વા તથૈવ ચ।
ધર્મપત્ન્યો દશત્વેતા દક્ષઃ પ્રાચેતસો દદૌ

સાધ્યા પુત્રાંસ્તુ ધર્મસ્ય સાધ્યાન્ દ્વાદશ જજ્ઞિરે।
સાધ્યા નામ મહાભાગાશ્છન્દજા યજ્ઞભાગિનઃ।
દેવેભ્યસ્તાન્ પરાન્ દેવાન્ દેવજ્ઞાઃ પરિચક્ષિરે

બ્રહ્મણો વૈ મુખાત્ સૃષ્ટા જયા દેવાઃ પ્રજેપ્સયા।
સર્વે મન્ત્રશરીરાસ્તે સ્મૃતા મન્વન્તરેષ્વિહ

દર્શશ્ચ પૌર્ણમાસશ્ચ બૃહદ્યચ્ચ રથન્તરમ્ ।
ચિત્તિશ્ચૈવ વિચિત્તિશ્ચ આકૂતિઃ કૂતિરેવ ચ

વિજ્ઞાતા ચૈવ વિજ્ઞાતો મનો યજ્ઞશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।
નામાન્યેતાનિ તેષાં વૈ જયાનાં પ્રથિતાનિ ચ

બ્રહ્મશાપેન તે જાતાઃ પુનઃ સ્વાયમ્ભુવે જિતાઃ।
સ્વારોચિષે વૈ તુષિતાઃ સત્યાશ્ચૈવોત્તમે પુનઃ

તામસે હરયો નામ વૈકુણ્ઠા રૈવતાન્તરે।
સાધ્યાશ્ચ ચાક્ષુષે નામ્ના છન્દજા જજ્ઞિરે સુરાઃ

ધર્મપુત્રા મહાભાગાઃ સાધ્યા યે દ્વાદશામરાઃ।
પૂર્વં સ્મ અનુસૂયન્તે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ

સ્વારોચિષેઽન્તરેઽતીતા દેવા યે વૈ મહૌજસઃ।
તુષિતા નામ તેઽન્યોન્યમૂચુર્વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે

કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે તદા તસ્મિન્ દેવા વૈ તુષિતાઽભ્રુવન્।
ઇતરેતરં મહાભાગાન્ વયં સાધ્યાન્ પ્રવિશ્ય વૈ।
મન્વન્તરે ભવિષ્યામસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વાતુ તે સર્વે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ।
તસ્માદ્દ્વાદશસમ્ભૂતાન્ ધર્માન્ સ્વાયમ્ભુવાત્ પુનઃ

નરનારાયણૌ તત્ર જજ્ઞાતે પુનરેવ હિ।
વિપશ્ચિદિન્દ્રો યશ્ચાસીત્તથા સત્યો હરિશ્ચ તૌ।
સ્વારોચિષેઽન્તરે પૂર્વમાસ્તાન્તૌ તુષિતૌ સુરૌ

તુષિતાનાન્તુ સાધ્યત્વે નામાન્યેતાનિ વક્ષ્યતે।
મનોઽનુમન્તા પ્રાણશ્ચ નરો યાનશ્ચ વીર્યવાન્

ચિત્તિર્હયો નયશ્ચૈવ હંસો નારાયણસ્તથા।
પ્રભવોઽથ વિભુશ્ચૈવ સાધ્યા દ્વાદશ જજ્ઞિરે

સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં તતઃ સ્વારોચિષે પુનઃ।
નામાન્યાસન્ પુનસ્તાનિ તુષિતાનાં નિબોધત

પ્રાણોઽપાનસ્તથોદાનઃ સમાનો વ્યાન એવ ચ।
ચક્ષુઃ શ્રોત્રં તથા પ્રાણઃ સ્પર્શો બુદ્ધિર્મનસ્તથા

પ્રાણાપાનાવુદાનશ્ચ સમાનો વ્યાન એવ ચ।
નામાન્યેતાનિ પૂર્વન્તુ તુષિતાનાં સ્મૃતાનિ હ

વસોસ્તુ વસવઃ પુત્રાઃ સાધ્યાનામનુજાઃ સ્મૃતાઃ ।
ધરો ધ્રુવશ્ચ સોમશ્ચ આપશ્ચૈવાનલોઽનિલઃ।
પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ વસવોઽષ્ટૌ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ધરસ્ય પુત્રો દ્રવિણો હુતહવ્યવહસ્તથા।
ધ્રુવપુત્રો ભવો નામ્ના કાલો લોકપ્રકાલનઃ

સોમસ્ય ભગવાન્ વર્ચા બુધશ્ચ ગ્રહબોધનઃ।
રોહિણ્યાં તૌ સમુત્પન્નૌ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતૌ

ધારોર્મિકલિલાશ્ચૈવ ત્રયશ્ચન્દ્રમસઃ સુતાઃ।
આપસ્ય પુત્રો વૈતણ્ડ્યઃ શમઃ શાન્તસ્તથૈવ ચ

સ્કન્દઃ સનત્કુમારશ્ચ જજ્ઞે પાદેન તેજસઃ।
અગ્નિપુત્રઃ કુમારસ્તુ શરસ્તમ્બે વ્યજાયત।
તસ્ય શાખો વિશખશ્ચ નૈગમેયશ્ચ પૃષ્ઠજાઃ

અનિલસ્ય શિવા ભાર્યા તસ્યાઃ પુત્રો મનોજવઃ।
અવિજ્ઞાતગતિશ્ચૈવ દ્વૌ પુત્રાવનિલસ્ય ચ

પ્રત્યૂષસ્ય વિદુઃ પુત્ર ઋષિર્નામ્ના તુ દેવલઃ।
દ્વૌ પુત્રૌ દેવલસ્યાપિ ક્ષમાવન્તૌ મનીષિણૌ

બૃહસ્પતેસ્તુ ભગિની વરસ્ત્રી બ્રહ્મચારિણી।
યોગસિદ્ધા જગત્કૃત્સ્નમસક્તા વિચરત્યુત

પ્રભાસસ્ય તુ યા ભાર્યા વસૂનામષ્ટમસ્ય હ।
વિશ્વકર્મા સુતસ્તસ્યા જાતઃ શિલ્પિપ્રજાપતિઃ

સ કર્ત્તા સર્વશિલ્પાનાં ત્રિદશાનાઞ્ચ વર્દ્ધકિઃ।
ભૂષણાનાઞ્ચ સર્વેષાં કર્ત્તા કારયિતા ચ સઃ

સર્વેષાઞ્ચ વિમાનાનિ દૈવતાનાં કરોતિ સઃ।
માનુષાશ્ચોપજીવન્તિ યસ્ય શિલ્પાનિ શિલ્પિનઃ

વિશ્વેદેવાસ્તુ વિશ્વાયા જજ્ઞિરે દશ વિશ્રુતાઃ।
ક્રતુર્દક્ષઃ શ્રવઃ સત્યઃ કાલઃ કામો ધુનિસ્તથા

કુરુવાન્ પ્રભવાંશ્ચૈવ રોચમાનશ્ચ તે દશ।
ધર્મપુત્રાઃ સ્મૃતા હ્યેતે વિશ્વાયાં જજ્ઞિરે શુભાઃ

મરુત્વત્યાં મરુત્વન્તો ભાનવો ભાનુજાઃ સ્મૃતાઃ ।
મુહૂર્ત્તાશ્ચ મુહૂર્ત્તાયાં ઘોષં લમ્બા વ્યજાયત

સઙ્કલ્પાયાન્તુ સંજજ્ઞે વિદ્વાન્ સઙ્કલ્પ એવ ચ।
નાગવીથ્યસ્તુ જામ્યાઞ્ચ પથત્રયસમાશ્રિતાઃ

પૃથિવીવિષયં સર્વમરુન્ધત્યાં વ્યજાયત।
એષ સર્ગઃ સમાખ્યાતો વિદ્વાન્ ધર્મસ્ય શાશ્વતઃ

મુહૂર્ત્તાશ્ચૈવ તિથ્યશ્ચ પતિભિઃ સહ સુવ્રતાઃ।
નામતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ બ્રુવતો મે નિબોધત

અહોરાત્રવિભાગશ્ચ નક્ષત્રાણિ સમાસતઃ।
મુહૂર્ત્તાઃ સર્વનક્ષત્રા અહોરાત્રવિદસ્તથા

અહોરાત્રકલાનાન્તુ ષટ્‌શતીત્યધિકા સ્મૃતા।
રવેર્ગતિવિશેષેણ સર્વેષુ ઋતુમિચ્છતઃ

તતો વેદવિદશ્ચૈતાં તિથિમિચ્છન્તિ પર્વસુ।
અવિશેષેષુ કાલેષુ યોજ્યઃ સ પિતૃદાનતઃ

રૌદ્રઃ સાર્વસ્તથા મૈત્રઃ પિણ્ડ્યવાસવ એવ ચ।
આપ્યોઽથ વૈશ્વદેવશ્ચ બ્રાહ્મો મધ્યાહ્નસંશ્રિતઃ

પ્રાજાપત્યસ્તથા ઐન્દ્રસ્તથેન્દ્રો નિઋતિસ્તથા।
વારુણશ્ચ તથાર્યમ્ણો ભાગાશ્ચાપિ દિનાશ્રિતાઃ

એતે દિનમુહૂર્ત્તાશ્ચ દિવાકરવિનિર્મિતાઃ।
શઙ્કુચ્છાયાનિશેષેણ વોદેતવ્યાઃ પ્રમાણતઃ

અજાસ્તથાહિર્બુધ્ન્યશ્ચ પૂષા હિ યમદેવતાઃ।
આગ્નેયશ્ચાપિ વિજ્ઞેયઃ પ્રાજાપત્યસ્તથૈવ ચ

બ્રહ્મસૌમ્યસ્તથાદિત્યો બાર્હસ્પત્યોઽથ વૈષ્ણવઃ।
સાવિત્રોઽથ તથા ત્વાષ્ટ્રો વાયવ્યશ્ચેતિ સંગ્રહઃ

એકરાત્રિમુહૂર્ત્તાઃ સ્યુઃ ક્રમોક્તા દશ પઞ્ચ ચ।
ઇન્દોર્ગત્યુદયા જ્ઞેયા નાલિકાઃ પાદિકાસ્તથા।
કાલાવસ્થાસ્વિગાસ્ત્વેતે મુહૂર્તા દેવતાઃ સ્મૃતાઃ

સર્વગ્રહાણાં ત્રીણ્યેવ સ્થાનાનિ વિહિતાનિ ચ।
દક્ષિણોત્તરમધ્યાનિ તાનિ વિદ્યાદ્યથાક્રમમ્

સ્થાનં જારદ્ગવં મધ્યે તથૈરાવતમુત્તરમ્।
વૈશ્વાનરં દક્ષિણતો નિર્દ્દિષ્ટમિહ તત્ત્વતઃ

અશ્વિની કૃત્તિકા યામ્યા નાગવીથિરિતિ સ્મૃતા ।
પુષ્યોઽશ્લેષા પુનર્વસૂ વીથિરૈરાવતી મતા।
તિસ્રસ્તુ વીથયો હ્યેતા ઉત્તરે માર્ગ ઉચ્યતે

પૂર્વોત્તરે ફાલ્ગુન્યૌ ચ મઘા ચૈવાર્યમી સ્મૃતા ।
હસ્તચિત્રે તથા સ્વાતી ગોવીથીત્યભિશબ્ધિતા

જ્યેષ્ઠા વિશાખાનુરાધા વીથી જારદ્ગવી સ્મૃતા।
એતાસ્તુ વીથયસ્તિસ્રો મધ્યમે માર્ગ ઉચ્યતે

મૂલઞ્ચાષાઢે દ્વે ચાપિ અજવીથ્યભિશબ્દિતા ।
શ્રવણઞ્ચ ધનિષ્ઠા ચ ગાર્ગી શતભિષક્તથા

વૈશ્વાનરી ભાદ્રપદે રેવતી ચૈવ કીર્તિતા।
સ્મૃતા વીથ્યસ્તુ તિસ્રસ્તા માર્ગે વૈ દક્ષિણે બુધૈઃ

સપ્તવિંશત્તુ યાઃ કન્યા દક્ષઃ સોમાય તા દદૌ।
સર્વા નક્ષત્રનામ્ન્યસ્તા જ્યોતિષે ચૈવ કીર્ત્તિતાઃ।
તાસામપત્યાન્યભવન્ દીપ્તાન્યમિતતેજસા

યાસ્તુ શેષાસ્તદા કન્યાઃ પ્રતિજગ્રાહ કશ્યપઃ।
ચતુર્દશ મહાભાગાઃ સર્વાસ્તા લોકમાતરઃ

અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાલા અરિષ્ટા સુરસા તથા।
સુરભિર્વિનતા ચૈવ તામ્રા ક્રોધવશા ઇરા।
કદ્રુર્મુનિશ્ચ ધર્મજ્ઞઃ પ્રજાસ્તાસાં નિબોધત

ચારિષ્ણવેઽન્તરેઽતીતે યે દ્વાદશ પુરોગમાઃ।
વૈકુણ્ઠાનામ તે સાત્ર્યા બભૂવુશ્ચાક્ષુષેઽન્તરે

ઉપસ્થિતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ પુનર્વૈવસ્વતસ્ય હ।
આરાધિતા હ્યદિત્યા તે સમેત્યાહુઃ પરસ્પરમ્

એતામેવ મહાભાગામદિતિં સંપ્રવિશ્ય વૈ।
વૈવસ્વતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ યોગાદર્દ્ધેન ચેતસઃ

ગચ્છામઃ પુત્રતામસ્યાસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ।
અદિત્યાસ્તુ પ્રસૂતાનામાદિત્યત્વં ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા તુ તે સર્વે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ।
જજ્ઞિરે દ્વાદશાદિત્યા મારીચાત્ કશ્યપાત્પુનઃ ॥ ૫.૬૦।
શતક્રતુશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ જજ્ઞાતે પુનરેવ હિ ।
વૈવસ્વતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ નરનારાયણૌ સુરૌ

તેષામપિ હિ દેવાનાં નિધનોત્પત્તિરુચ્યતે।
યથા સૂર્યસ્ય લોકેઽસ્મિન્ ઉદયાસ્તમયાવુભૌ।
પ્રજાપતેશ્ચ વિષ્ણોશ્ચ ભવસ્ય ચ મહાત્મનઃ

શ્રેષ્ઠાનુશ્રવિકે યસ્માચ્છક્તાઃ શબ્દાદિલક્ષણે।
અષ્ટાત્મકેઽણિમાદ્યે ચ તસ્માત્તે ચજ્ઞિરે સુરાઃ

ઇત્યેષ વિષ્યે રાગઃ સમ્ભૂત્યાઃ કારણં સ્મૃતમ્।
બ્રહ્મશાપેન સમ્ભૂતા જયાઃ સ્વાયમ્ભુવે જિતાઃ

સ્વારોચિષે વૈ તુષિતાઃ સત્યાશ્ચૈવોત્તમે પુનઃ।
તામસે હરયો દેવા જાતાશ્ચારિષ્ણવે તુ વૈ।
વૈકુણ્ઠાશ્ચાક્ષુષે સાધ્યા આદિત્યાઃ સામ્પ્રતે પુનઃ

ધાતાઽર્યમા ચ મિત્રશ્ચ વરુણોંઽશો ભગસ્તથા।
ઇન્દ્રો વિવસ્વાન્ પૂષા ચ પર્જન્યો દશમઃ સ્મૃતઃ

તતસ્ત્વષ્ટા તતો વિષ્ણુરજઘન્યોઽજઘન્યજઃ।
ઇત્યેતે દ્વાદશાદિત્યાઃ કશ્યપસ્ય સુતાઃ સ્મૃતાઃ

સુરભી કશ્યપાદ્રુદ્રાનેકાદશ વિજજ્ઞિરે।
મહાદેવપ્રસાદેન તપસા ભાવિતા સતી

અઙ્ગારકં તથા સર્પં નિઋતિં સદસસ્પતિમ્।
અજૈકપાદહિર્બુઘ્ન્યમૂર્દ્ધ્વકેતું જ્વરં તથા

ભુવનઞ્ચેશ્વરં મૃત્યું કપાલઞ્ચૈવ વિશ્રુતમ્।
દેવાનેકાદશૈતાંસ્તુ રુદ્રાંસ્ત્રિભુવનેશ્વરાન્।
તપસા તેન મહતા સુરભી તાનજીજનત્

તતો દુહિતરાવન્યે સુરભી દ્વે વ્યજાયત।
રોહિણી ચૈવ રુદ્રાભા ગાન્ધારી ચ યશસ્વિની

રોહિણ્યાં જજ્ઞિરે કન્યાશ્ચતસ્રો લોકવિશ્રુતાઃ।
સુરૂપા હંસકીલા ચ ભદ્રા કામદુઘા તથા।
સુષુવે કામદુઘા તુ સુરૂપા તનયદ્વયમ્

હંસકીલા નૃપ મૃષીન્ ભદ્રાયાસ્તુ વ્યજાયત।
વિશ્રુતાસ્તુ મહાભાગા ગન્ધર્વા વાજિનઃ સુતાઃ

ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ્તદા જાતાઃ ખેચરાસ્તે મનોજવાઃ।
શ્વેતાઃ શ્યેનાઃ પિશઙ્ગાશ્ચ સારઙ્ગા હરિતાર્જુનાઃ।
રુદ્રા દેવોપબાહ્યાસ્તે ગન્ધર્વયોનયો હયાઃ

ભૂયો જજ્ઞે સુરભ્યાસ્તુ શ્રીમાન્ ચન્દ્રાભસુપ્રભઃ।
સ્રગ્વી કકુઝી દ્યુતિમાનમૃતાલયસમ્ભવઃ।
સુરભ્યનુમતે દત્તો ધ્વજો માહેશ્વરસ્તુ સઃ

ઇત્યેતે કશ્યપસુતા રુદ્રાદિત્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ।
ધર્મપુત્રાઃ સ્મૃતાઃ સાધ્યા વિશ્વે ચ વસવસ્તથા

અરિષ્ટનેમિપત્નીનામપત્યાનીહ ષોડશ।
બહુપુત્રસ્ય વિદુષશ્ચતસ્રો વિદ્યુતઃ સ્મૃતાઃ।
પ્રત્યઙ્ગિરસજાઃ શ્રેષ્ઠા ઋચો બ્રહ્મર્ષિસત્કૃતાઃ

કૃશાશ્વસ્ય તુ દેવર્ષેર્દેવપ્રહરણાઃ સ્મૃતાઃ ।
એતે યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે પુનરેવ હિ

સર્વે દેવગણા વિપ્રાસ્ત્રય સ્ત્રિંશત્તુ છન્દજાઃ।
એતેષામપિ દેવાનાં નિરોધોત્પત્તિરુચ્યતે

યથા સૂર્યસ્ય લોકેઽસ્મિન્ ઉદયાસ્તમયાવુભૌ।
એતે દેવનિકાયાસ્તે સમ્ભવન્તિ યુગે યુગે

॥ઋષય ઊચુઃ॥
સાધ્યાશ્ચ વસવો વિશ્વે રુદ્રાદિત્યાસ્તથૈવ ચ।
અભિજાત્યા પ્રભાવૈશ્ચ કર્મભિશ્ચૈવ વિશ્રુતાઃ

પ્રજાપતેશ્ચ વિષ્ણોશ્ચ ભવસ્ય ચ મહાત્મનઃ।
અન્તરં જ્ઞાતુમિચ્છામો યશ્ચ યસ્માદ્વિશિષ્યતે

યશ્ચ યસ્માત્ પ્રભવતિ યશ્ચ યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઃ।
જ્યાયાન્યો મધ્યમશ્ચૈવ કનીયાન્ યશ્ચ તેષુ વૈ

પ્રધાનભૂતો યસ્તેષાં ગુણભૂતશ્ચ તેષુ યઃ।
કર્મભિશ્ચાભિજાત્યા ચ પ્રભાવેણ ચ યો મહાન્।
એતત્ પ્રભ્રૂહિ નઃ સર્વં ત્વં હિ વેત્થ યથાયથમ્

॥સૂત ઉવાચ॥
અત્ર વો વર્ણયિષ્યેહમન્તરન્તેષુ યત્ સ્મૃતમ્।
યદ્બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાણાં શ્રૃણુધ્વં મે વિવક્ષતઃ

રાજસી તામસી ચૈવ સાત્ત્વિકી ચૈવ તાઃ સ્મૃતાઃ ।
તન્વઃ સ્વયમ્ભુવઃ પ્રોક્તાઃ કાલે કાલે ભવન્તિ યાઃ

એતાસામન્તરં વક્તું નૈવ શક્યં દ્વિજોત્તમાઃ।
ગુણવૃદ્ધિનિબન્ધત્વાદ્ દ્વિધાનુગ્રહબન્ધતઃ

પ્રવૃત્તિઞ્ચ નિવૃત્તિઞ્ચ ગુણવૃદ્ધિમિહ દ્વિજાઃ।
યથાશક્તિ પ્રવક્ષ્યામિ તનૂનાં તન્નિબોધત

એકા તુ કુરુતે તાસાં રાજસી સર્વતઃ પ્રજાઃ।
એકા ચૈવાર્ણવસ્થા તુ સાનુગૃહ્ણાતિ સાત્ત્વિકી।
એકા સા ક્ષિપતે કાલે તામસી ગ્રસતે પ્રજાઃ

રજસા તુ સમુદ્રિક્તો બ્રહ્મા સમ્ભવતે યદા।
પુરુષાખ્યા તદા તસ્ય સાત્ત્વિકી વિનિવર્ત્તતે

યદા ભવતિ કાલાત્મા ઉદ્રેકાત્તમસસ્તુ સઃ।
બ્રહ્માખ્યા સા તદા ત્વસ્ય રાજસી વિનિવર્ત્તતે

સત્ત્વોદ્રેકાત્તુ પુરુષો યદા ભવતિ સ પ્રભુઃ।
કાલાખ્યા સા તદા તસ્ય પુનર્નભવતીતિ વૈ

ક્રમાત્તસ્ય નિવર્ત્તન્તે રૂપં નામ ચ કર્મ ચ।
ત્રૈલોક્યે વર્ત્તમાનસ્ય સર્વાનુગ્રહનિગ્રહૈઃ

યદા ભવતિ બ્રહ્મા ચ તદા ચાન્તરમુચ્યતે।
યદા ચ પુરુષો બ્રહ્મા ન ચૈવ પુરુષસ્તુ સઃ

મણિર્વિભજતે વર્ણાન્ વિચિત્રાન્ સ્ફટિકે યથા।
વૈમલ્યાદાશ્રયવશાત્તદ્વર્ણઃ સ્યાત્તદઞ્જનઃ

તદા ગુણવશાત્તસ્ય સ્વયમ્ભોરનુરઞ્જનમ્।
એકત્વે ચ પૃથક્ત્વે ચ પ્રોક્તમેતન્નિદર્ઘનમ્

એકો ભૂત્વા યથા મેઘઃ પૃથક્ત્વેનાવતિષ્ઠતે।
રૂપતો વર્ણતશ્ચૈવ તથા ગુણવશાત્તુ સઃ

ભવત્યેકો દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા મૂર્તિવિનાશનાત્।
એકો બ્રહ્માન્તકૃચ્ચૈવ પુરુષશ્ચેતિ તે ત્રયઃ

એકસ્યૈતાઃ સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયમ્ભુવઃ।
બ્રાહ્મી ચ પૌરુષી ચૈવ અન્તકારી ચ તે ત્રયઃ

તત્ર યા રાજસી તસ્ય તનુઃ સા વૈ પ્રજાકરી।
યા તામસી તુ કાલાખ્યા પ્રજાક્ષયકરી તુ સા।
સાત્ત્વિકી પૌરુષી યા તુ સાનુગ્રહકરી સ્મૃતા

રાજસ્યા બ્રહ્મણોંઽશેન મરીચિઃ કશ્યપોઽભવત્।
તામસી ચાન્તકૃદ્યા તુ તદંશેનાભવદ્ભવઃ

સાત્ત્વિકી પૌરુષી યા સા તસ્યાઃ શોચિષ્ણુરુચ્યતે।
ત્રૈલોક્યે તાઃ સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયમ્ભુવઃ

નાનાપ્રયોજનાર્થાં હિ કાલોઽવસ્થાં કરોતિ યઃ।
બ્રહ્મત્વેન પ્રજાઃ સૃષ્ઠ્વા વિષ્ણુત્વેનાનુગૃહ્ય ચ।
વૈષ્ણવ્યાનુગૃહીતા સ્તા રૌદ્યાનુગ્રસતે પુનઃ

એકઃ સ્વયમ્ભુવઃ કાલસ્ત્રિભિસ્ત્રીન્ વૈ કરોતિ સઃ।
સૃજતે ચાનુગૃહ્ણાતિ પ્રજાઃ સંહરતે તથા

ઇત્યેતાઃ કથિતા સ્તિસ્રસ્તનવસ્તુ સ્વયમ્ભુવઃ।
પ્રજાપત્યા ચ રૌદ્રી ચ વૈષ્ણવી ચૈવ તાઃ સ્મૃતાઃ

એકા તનુઃ સ્મૃતા વેદે ધર્મશાસ્ત્રે પુરાતને।
સાઙ્ખ્યયોગપરે વીરૈઃ પૃથક્ત્વૈકત્વદર્શિભિઃ।
અભિજાતપ્રભાવજ્ઞૈઋષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

એકત્વે ચ પૃથક્ત્વે ચ તાસુ ભિન્નાઃ પ્રજાસ્ત્વિહ ।
ઇદં પરમિદં નેતિ બ્રુવતો ભિન્નદર્શનાઃ

બ્રહ્માણં કારણં કેચિત્ કેચિત્ પ્રાહુઃ પ્રજાપતિમ્।
કેચિચ્છિવં પરત્વેન પ્રાહુર્વિષ્ણું તથાઽપરે।
અવિજ્ઞાનેન સંસક્તાઃ સક્તા રત્યાદિચેતસા

તત્ત્વં કાલઞ્ચ દેશઞ્ચ કાર્યાણ્યાવેક્ષ્ય તત્ત્વતઃ।
કારણઞ્ચ સ્મૃતા હ્યેતા નાનાર્થેષ્વિહ દેવતાઃ

એકં નિન્દતિ યસ્તેષાં સર્વાનેન સ નિન્દતિ।
એકં પ્રશસમાનસ્તુ સર્વાનેવ પ્રશંસતિ।
એકં યો વેત્તિ પુરુષં તમાહુર્બ્રહ્મવાદિનમ્

અદ્વેષસ્તુ સદા કાર્યો દેવતાસુ વિજાનતા।
ન શક્યમીશ્વરં જ્ઞાતુમૈશ્વર્યેણ વ્યવસ્થિતમ્

એકાત્મા સ ત્રિધા ભૂત્વા સંમોહયતિ યઃ પ્રજાઃ।
એતેષાઞ્ચ ત્રયાણાન્તુ વિચરન્ત્યન્તરં જનાઃ

જિજ્ઞાસન્તઃ પરીક્ષન્તઃ સક્તા રૂપાવિચેતસઃ।
ઇદં પરમિદં નેતિ વદન્તિ ભિન્નદર્શિનઃ

યાતુધાનાન્ વિશન્ત્યેતાઃ પિશાચાંશ્ચૈવ તાન્નરાન્ ।
એકત્વેન પૃથક્ત્વેન સ્વયમ્ભૂર્વ્યવતિષ્ઠતે

ગુણમાત્રાત્મિકાભિસ્તુ તનુભિર્મોહયન્ પ્રજાઃ।
તેષ્વેકં યજતે યસ્તુ સ તદા યજતે ત્રયમ્

તસ્માદ્દેવાસ્ત્રયો હ્યેતે નૈરન્તર્યે વ્યવસ્થિતાઃ।
તસ્માત્ પૃથક્ત્વમેકત્વસઙ્ખ્યા સઙ્ખ્યાગતાગતમ્।
એકત્વં વા બહુત્વં વા તેષુ કો જ્ઞાતુમર્હતિ

યસ્માત્ સૃષ્ટ્વાનુગૃહ્ણીતે ગ્રસતે ચૈવ તે પ્રજાઃ ।
ગુણાત્મકત્વાત્ર્ત્રૈકાલ્યે તસ્માદેકઃ સ ઉચ્યતે

રુદ્રં બ્રહ્‌માણમિન્દ્રઞ્ચ લોક પાલાન્ ઋષીન્ દનૂન્।
દેવં તમેકં બહુધા પ્રાહુર્નારાયણં દ્વિજાઃ

પ્રાજાપત્યા તનુર્યા ચ તનુર્યા ચૈવ વૈષ્ણવી।
મન્વન્તરે ચ કલ્પે ચ આવર્ત્તન્તે પુનઃ પુનઃ

તેજસા યશસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ ।
જાયન્તે તત્સમાશ્ચૈવ તાનપીહ નિબોધત

રાજસ્યા બ્રાહ્મણોંઽશેન મરીચિઃ કશ્યપોઽભવત્।
તામસ્યાસ્તસ્ય ચાંશેન કાલાત્મા રુદ્ર ઉચ્યતે ।
સાત્ત્વિક્યાઃ પુરુષાંશેન યજ્ઞે વિષ્ણુરભૂત્તદા

ત્રિષુ કાલેષુ તસ્યૈતા બ્રહ્મણસ્તનવોંઽશજાઃ।
કાલો ભૂત્વા પુનશ્ચાસૌ રુદ્રઃ સંહરતે પ્રજાઃ

સમ્પ્રાપ્તે ચૈવ કલ્પાન્તે સપ્તરશ્મિર્દ્દિવાકરઃ।
ભૂત્વા સંવર્ત્તકાદિત્યો લોકાંસ્ત્રીન્ સ તદાદહત્

વિષ્ણુઃ પ્રજાનુગૃહ્ણાતિ નામરુપવિપર્યયે ।
તસ્યાન્તસ્યામવસ્થાયાં તત્તદુત્પત્તિકારણમ્

સત્ત્વોદ્રિક્તા તુ યા પ્રોક્તા બ્રહ્મણઃ પૌરુષી તનુઃ।
તસ્યાંશેન વિજજ્ઞે સ ઇહ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે।
આકૂત્યાં મનસો દેવ ઉત્પન્નઃ પ્રથમે વિભુઃ ।. ૫.૧૨૫ ॥
તતઃ પુનઃ સ વૈ દેવો પ્રાપ્તે સ્વારોચિષેઽન્તરે।
તુષિતાયાં સમુત્પન્નો હ્યતીતસ્તુષિતૈઃ સહ

ઔત્તમે ચાન્તરે ચૈવ તુષિતસ્તુ વિદુઃ સ વૈ।
વશવર્ત્તિભિરુત્પન્નો વશવર્ત્તી હરિઃ પુનઃ

સત્યાયામભવત્સત્યઃ સત્યૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ।
તામસસ્યાન્તરે ચાપિ સમ્પ્રાપ્તે પુનરેવ હિ।
ભાર્યાયાં હરિભિઃ સાર્દ્ધં હરિરેવ બભૂવ હ

ચારિષ્ણવેઽન્તરે ચાપિ હરિર્દવઃ પુનસ્તુ સઃ।
વૈકુણ્ઠાયામસૌ જજ્ઞે હ્યાભૂતરજસૈઃ સહ।
વૈકુણ્ઠઃ સ પુનર્દ્દેવઃ સમ્પ્રાપ્તે ચાક્ષુષેઽન્તરે

ધર્મો નારાયણઃ સાધ્યઃ સાધ્યૈઃ સહ સુરૈરભૂત્ ।
સ તુ નારાયણઃ સાધ્યઃ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતેઽન્તરે

મારીચાત્ કશ્યપાદ્વિષ્ણુરદિત્યાં સમ્બમૂવ હ।
ત્રિસ્ત્રિઃ ક્રમૈરિમાન્ લોકાન્ જિત્વા વિષ્ણુરુરુક્રમમ્

પ્રત્યપાદયદિન્દ્રાય દેવેભ્યશ્ચૈવ સ પ્રભુઃ।
ઇત્યેતાસતનવસ્તસ્ય વ્યતીતાઃ સપ્ત સપ્તસુ।
મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ યાભિઃ સંરક્ષિતાઃ પ્રજાઃ

તસ્માદ્વિષ્ટમિદં સર્વં વામનેનેહ જાયતા।
તસ્માત્સ વૈ સ્મૃતો વિષ્ણુર્વિશેર્ધાતોઃ પ્રવેશનાત્

ઇત્યેતે બ્રહ્મણશ્ચૈવ વામનસ્ય મહાત્મનઃ।
એકત્વઞ્ચ પૃથક્ત્વઞ્ચ વિશિષ્ટત્વઞ્ચ કીર્ત્તિતમ્

દેવતાનામિહાંશેન જાયન્તે યાસ્તુ દેવતાઃ।
તાસાન્તાસ્તેજસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ।
જાયન્તે તત્સમાશ્ચૈવ તા વૈ તેષામનુગ્રહાત્

યદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા।
તત્તદેવાવગચ્છઘ્વં વિષ્ણોસ્તેજોંઽશસમ્ભવમ્

સ એવં જાયતેંઽશેન કેચિદિચ્છન્તિ માનવાઃ।
તતોઽપરે બ્રુવન્તીમમન્યોન્યાંશેન જાયતે

એવં વિવદમાનાસ્તે દૃષ્ટ્વા તાન્વૈ બ્રુવન્તિ હ।
યસ્માન્ન વિદ્યતે ભેદો મનસશ્ચેતસશ્ચ હ।
તસ્માદનુગ્રહાસ્તેષાં ક્ષેત્રજ્ઞાસ્તે ભવન્ત્યુત

એકસ્તુ પ્રભુશક્ત્યા વૈ બહુધા ભવતીશ્વરઃ।
ભૂત્વા યસ્માચ્ચ બહુધા ભવન્યેકઃ પુનસ્તુ સઃ

તસ્માત્સુમનસો ભેદાજ્જાયન્તે તેજસશ્ચ હ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ પ્રજાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ।
સર્ગાદૌ સકૃદુત્પન્નાસ્તિષ્ઠન્તીહ પ્રશંસયા

પ્રાપ્તે પ્રાપ્તે તુ કલ્પાન્તે રુદ્રઃ સંહરતિ પ્રજાઃ।
જાયન્તે મોહયન્તોઽન્યાનીશ્વરા યોગમાયયા

ઐશ્વર્યેણ ચરન્તસ્તે મોહયન્તિ હ્યનીશ્વરાઃ।
તસ્માદ્દોષપ્રચારેષુ યુક્તાયુક્તં ન વિદ્યતે

ભૂતાપવાદિનો દુષ્ટા મધ્યસ્થા ભૂતભાવિનઃ।
ભૂતાપવાદિનઃ શક્તાસ્ત્રયો વેદાઃ પ્રવાદિનામ્

દૃઢપૂર્વશ્રુતત્વાચ્ચ પ્રવાદાચ્ચૈવ લૌકિકાત્।
ચતુર્ભિઃ કારણૈરેભિર્યથાતત્ત્વં ન વિન્દતિ

પૂર્વમર્થાન્તરે ન્યસ્તાઃ કાલાન્તરગતા અપિ।
તેનાન્યત્ સન્તમપ્યર્થં દ્વેષાન્ન પ્રતિપદ્યતે

દર્શાનાં દ્રવ્યભૂતો યો ગુણભૂતસ્તુ તેષુ યઃ।
કર્મણાં મનસાં કર્ત્તા અભિજાત્યા ચ યો મહાન્।
શ્રુતજ્ઞૈઃ કારણૈરેતૈશ્ચતુર્ભિઃ પરિકીર્ત્ત્યતે

અશક્તરુષ્ટો જાનાતિ દેવતાઃ પ્રવિભાગશઃ।
ઇમૌ ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકૌ યોગેશ્વરં પ્રતિ

આત્મનઃ પ્રતિરૂપાણિ પરેષાઞ્ચ સહસ્રશઃ।
કુર્યાદ્યોગબલમ્પ્રાપ્ય તૈશ્ચ સર્વૈઃ સહાચરેત્

પ્રાપ્નુયાદ્વિષયાશ્ચૈવ તથૈવોગ્રતપશ્ચરન્ ।
સંહરેચ્ચ પુનઃ સર્વાન્ સૂર્યતેજો ગુણાનિવ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે કશ્યપીયપ્રજાસર્ગો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ