Vayu Purana · Verses 49-2

//sūta uvāca//
plakṣadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiva saṅgrahāt/
śrṛṇutemaṃ yatātattvaṃ bruvato me dvijottamāḥ

jambūdvīpasya vistārāddviguṇastasya vistaraḥ/
vistārātrriguṇaścāsya pariṇāhaḥ samantataḥ/
tenāvṛtaḥ samudro'yaṃ dvīpena lavaṇodakaḥ

tatra puṇyā janapadāścirācca mriyate prajā/
kuta eva hi durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ

tatrāpi parvatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ/
ratnākarāstathā nadyastāsānnāmāni vacmi bhoḥ

plakṣadvīpādiṣu teṣu sapta saptasu saptasu/
ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭāḥ parvatāḥ sadā

plakṣadvīpe tu vakṣyāmi sapta dvīpānmahācalān/
gomeda ko'tra prathamaḥ parvato meghasannibhaḥ/
khyāyate tasya nāmnā vai varṣaṃ gomedakantu tat

dvitīyaḥ parvataścandraḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ/
aśvibhyāmamṛtasyārthe oṣadhyastatra saṃsthitāḥ

tṛtīyo nārado nāma durgaśailo mahocchrayaḥ/
tatrācale samutpannau pūrvaṃ nāradaparvatau

caturthastatra vai śailo dundubhirnāma nāmataḥ/
śabdamṛtyuḥ purā tasmin dundubhistāḍitaḥ suraiḥ /
rajjudāro rajjumayaḥ śālmalasvāsurāntakṛt

pañcamaḥ somako nāma devai ryatrāmṛtaṃ purā/
sambhṛtañca hṛtaṃ caiva māturarthe garutmatā

ṣaṣṭhastu sumanā nāma sa evarṣabha ucyate/
hiraṇyākṣo varāheṇa tasmin śaile niṣūditaḥ

vaibhrājaḥ saptamastatra bhrājiṣṇuḥ sphāṭiko mahān/
yasmādvibhrājate'rcirbhirvaibhrājastena sa smṛtaḥ

teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi nāmatastu yathākramam/
gomedaṃ prathamaṃ varṣaṃ nāmnā śāntabhayaṃ smṛtam

candrasya śikharaṃ nāma nāradasya sukhodayam/
ānandaṃ dundubhervarṣa somakasya śivaṃsmṛtam/
kṣemakaṃ ṛṣabhasyāpi vaibhrājasya dhruvaṃ tathā

eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca sahacāraṇaiḥ
viharanti ramante ca dṛśyamānāstu taiḥ saha

teṣāṃ nadyaśca saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ/
nāmatastāḥ pravakṣyāmi saptagaṅgā mahānadī

abhigacchanti tā nadyastābhyaścānyāḥ sahasraśaḥ/
bahūdakāścaughavatyo yato varṣati vāsavaḥ

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te/
śubhāḥ śāntavahāścaiva pramodā ye ca te śivāḥ

ānandāśca dhruvāścaiva kṣemakāśca śivai saha/
varṇāśramācārayuktāḥ prajāsteṣvatha sarvaśaḥ

sarveṣvarogāḥ subalā- prajāstvāmayavarjitāḥ/
adhaḥsarpiṇī na teṣvasti tathaivotsarpiṇī na ca

na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā vkacit/
tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadā tatra varttate

plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ pañcasveteṣu sarvaśaḥ/
deśasyānuvidhānena kālasyānuvidhāḥ smṛtāḥ

pañcavarṣasahasrāṇi teṣu jīvanti mānavāḥ/
surūpāśca suveṣāśca arogā balinastathā

sukhamāyurbalaṃ rūpamārogyaṃ dharma eva ca/
plakṣadvīpādiṣu jñeyaṃ śākadvīpāntakeṣu ca

plakṣadvīpaḥ pṛthuḥ śrīmān sarvato dhanadhānyavān/
divyauṣadhi phalopetaḥ sarvauṣadhivanaspatiḥ

āvṛtaḥ paśubhiḥ sarvairgrāmāraṇyaiḥ sahasraśaḥ/
jambūvṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye dvijottamāḥ/
plakṣo nāmnā mahāvṛkṣastasya nāmnā sa ucyate

sa tatra pūjyate sthāṇurmadhye janapadasya hi/
sa cāpīkṣurasoddeśaḥ plakṣadvīpasamāvṛtaḥ/
plakṣadvīpasya caiveha vaipulyādvistareṇa tu

ityeṣa sanniveśovaḥ plakṣadvīpasya kīrtitaḥ/
ānupūrvyā samāsena śālmalantannibodhata

tatastṛtīyaṃ dvīpānāṃ śālmalaṃ dvīpamuttamam/
śālmalena samudrastu dvīpenekṣurasodakaḥ/
plakṣadvīpasya vistārād‌dviguṇena samāvṛtaḥ

tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ/
ratnākarāstathā nadyasteṣu varṣeṣu saptasu

prathamaḥ sūryasaṅkāśaḥ kumudo nāma parvataḥ/
sarvadhātumayaiḥ śrṛṅgaiḥ śilājālasamudgataiḥ

dvitīyaḥ parvatastasya unnato nāma viśrutaḥ/
haritālamayaiḥ śrṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati

tṛtīyaḥ parvatastasya balāhaka iti śrutaḥ/
jātyañjanamayaiḥ śrṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati

caturthaḥ parvato droṇo yatrauṣadhyo mahābalāḥ/
viśalyakaraṇī caiva mṛtasañjīvanī tathā

kaṅkastu pañcamastatra parvataḥ sumahodayaḥ/
divyapuṣpaphalo peto vṛkṣavīrutsamāvṛtaḥ

ṣaṣṭhastu parvatastatra mahiṣo meghasannibhaḥ/
yasmin so'gnirnivasati mahiṣo nāma vārijaḥ

saptamaḥ parvatastatra kakujhānnāma bhāṣyate/
tatra ratnānyanekāni svayaṃ varṣati vāsavaḥ/
prajāpatimupādāya prājāpatye vidhistvayam

ityete parvatāḥ sapta śālmale maṇibhūṣitāḥ /
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi saptaiva tu śubhāni vai/
kumudāt prathamaṃ śvetamunnatasya tu lohitam

balāhakasya jīmūtaṃ droṇasya haritaṃ smṛtam /
kaṅkasya vaidyutaṃ nāma mahiṣasya tu mānasam

kakudaḥ suprabhaṃ nāma saptaitāni tu saptadhā/
varṣāṇi parvatāṃścaiva nadīsteṣu nibodhata

pānitoyā vitṛṣṇā ca candrā śukrā vimocanī/
nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ prativarṣaṃ tu tāḥ smṛtāḥ

tāsāṃ samīpagāścānyāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ/
aśakyāḥ parisaṃkhyātuṃ śraddheyāstu bubhūṣatā

ityeṣa sanniveśo vaḥ śālmalasyāpi kīrtitaḥ/
plakṣavṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye mahādrumaḥ

śālmalirvipulaskandha stasya nāmnā sa ucyate/
śālmalistu samudreṇa surodena samantataḥ/
vistārācchālmalasyaiva samena tu samantataḥ

uttareṣu tu dharmajñā dvīpeṣu śrṛṇuta prajāḥ/
yathāśrutaṃ yathānyāyaṃ bruvato me nibodhata

kuśadvīpaṃ pravakṣyāmi caturthaṃ taṃ samāsataḥ/
surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ

saptaiva girayastatra varṇyamānānnibodhata/
śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ

kukhadvīpe tu vijñeyaḥ parvato vidrumoccayaḥ/
dvīpasya prathamastasya dvitīyo hemaparvataḥ

tṛtīyo dyutimānnāma jīmūtasadṛśo giriḥ/
caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ

ṣaṣṭho harigirirnāma saptamo mandaraḥ smṛtaḥ /
mandā iti hyapāṃ nāma mandaro dāraṇādapām

teṣāmantaraviṣkambho dviguṇaḥ parivāritaḥ/
udbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam

tṛtīyaṃ svairathākāraṃ caturthaṃ lavaṇaṃ smṛtam/
pañcamaṃ dhṛtimadvarṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣa prabhākaram/
saptamaṃ kapilaṃ nāma saptaite varṣaparvatāḥ

eteṣu devagandharvāḥ prabhāstu jagadīśvarāḥ/
viharanti ramante ca dṛśyamānāstu varṣaśaḥ

na teṣu dasyavaḥ santi mlecchajātyastathaiva ca/
gauraprāyo janaḥ sarvaḥ kramācca mriyate tathā

tatrāpi nadyaḥ saptaiva dhutapāpāḥ śivāstathā/
pavitrā santatiścaiva dyutigarbhā mahī tathā

anyāstābhyaḥ parijñātāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ/
abhigacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ

ghṛtodena kuśadvīpo bāhyataḥ parivāritaḥ/
vijñeyaḥ sa tu vistārāt kuśadvīpasamena tu

ityeṣa sanniveśo vaḥ kuśadvīpasya varṇitaḥ/
krauñcadvīpasya vistāraṃ vakṣyāmyahamataḥ param

kuśadvīpasya vistārād dviguṇaḥ sa tu vai smṛtaḥ/
ghṛtodakasamudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ

tasmin dvīpe nagaśreṣṭhaḥ krauñcasthaḥ prathamo giriḥ/
krauñcātparo vāmanako vāmanādandhakārakaḥ

andhakārātparaścāpi divāvṛnnāma parvataḥ/
divāvṛtaḥ paraścapi divindo girirucyate

divindātparataścāpi puṇḍarīko mahāgiriḥ/
puṇḍarīkātparaścāpi procyate dundubhisvanaḥ

ete ratnamayāḥ sapta krauñcadvīpasya parvatāḥ/
bahuvṛkṣaphalo petā nānāvṛkṣalatāvṛtāḥ

paraspareṇa dviguṇā viṣkambhādvarṣaparvvatāḥ /
varṣāṇi tatra vakṣyāmi nāmatastu nibodhata

krauñcasya kuśalī deśo vāmanasya manonugaḥ/
manonugātparaścoṣṇastṛtīyo deśa ucyate

uṣṇātparaḥ prāvarakaḥ prāvarādandhakārakaḥ/
andhakārakadeśāttu munideśaḥ paraḥ smṛtaḥ

munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ/
siddhacāraṇasaṅkīrṇo gauraprāyo janaḥ smṛtaḥ

tatrāpi nadyaḥ saptaiva prati varṣa smṛtāḥ śubhāḥ /
gaurī kumudvatī caiva sandhyā rātrirmanojavā /
khyātiśca puṇḍarīkā ca gaṅgā saptavidhā smṛtā

tāsāṃ samudragāścānyā nadyo yāstu samīpagāḥ/
anugacchanti tāḥ sarvā vipulāḥ subahūdakāḥ

krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu/
āvṛtaḥ sarvataḥ śrīmān krauñcadvīpasamena tu

plakṣadvīpādayo hyete samāsena prakīrttitāḥ/
teṣāṃ nisargo dvīpānāmānupūrvyeṇa sarvaśaḥ

na śakyaṃ vistarādvaktu mapi varṣaśatairapi /
nisargo'yaṃ prajānāṃ tu saṃhāro yaśca tāsu vai

ata ūrddvaṃ pravakṣyāmi śākadvīpasya yo vidhiḥ/
śākadvīpasya kṛtsnasya yathāvadiha niścayāt/
śrṛṇudhvaṃ vai yathātattvaṃ bruvato me yathārthavat

krauñcadvīpasya vistārād dviguṇastasya vistaraḥ/
parivārya samudraṃ sa dadhimaṇḍodakaṃ sthitaḥ

tatra puṇyā janapadāścirācca mriyate janaḥ/
kuta eva tu durbhikṣañcarāvyādhibhayaṃ kutaḥ

tatrāpi parvatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇibhūṣitāḥ/
ratnākarāstathā nadyastāsāṃ nāmāni me śrṛṇu

devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate/
prāgāyataḥ sa sauvarṇa udayo nāma parvataḥ

tatra meghāstu vṛṣṭyarthaṃ prabhavanti ca yānti ca/
tasyāpareṇa sumahān jaladhāro mahāgiriḥ

tasmānnityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam/
tato varṣaṃ prabhavati varṣākāle prajāsviha

tasyāpare raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitā /
revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto giriḥ

tasyāpareṇa sumahān śyāmo nāma mahāgiriḥ/
tasmācchayāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvamimāḥ kila

tasyāpareṇa rajato mahānasto giriḥ smṛtaḥ/
tasyāpareṇāmbikeyo durgaḥ śailo himācitaḥ // ४९.८२ .
āmbikeyātparo ramyaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ /
sa caiva keśarītyukto yato vāyuḥ pravāyati

śrṛṇudhvaṃ nāmatastāni yathāvadanupūrvaśaḥ/
udayasyodayaṃ varṣaṃ jaladaṃ nāma viśrutam

dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtam/
raivatasya tu kaumāraṃ śyāmasya tu maṇīcakam

astasyāpi śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumottaram/
āmbikeyasya modākaṃ kesareṣu mahādrumam

dvīpasya parimāṇañca hrasvadīrghatvameva ca/
śākadvīpena vikhyātastasya madhye vanaspatiḥ /
śāko nāma mahāvṛkṣastasya pūjāṃ prayuñjate

etena devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ/
viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha

tatra puṇyā janapadāścāturvarṇasamanvitāḥ/
teṣu nadyaśca saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ /
viddhi nāmnaśca tāḥ sarvā gaṅgāstāḥ saptadhā smṛtāḥ

prathamā sukumārīti gaṅgā śivajalā tathā/
anu taptā ca nāmnaiva nadī samparikīrttitā

kumārī nāmataḥ siddhā dvitīyā sā punaḥ satī /
nandā ca pārvatī caiva tṛtīya parikīrttitā

śivetikā caturthī syāt tridivā ca punaḥ smṛtā/
ikṣuśca pañcamī jñeyā tathaiva ca punaḥ kratuḥ

dhenukā ca mṛtā caiva ṣaṣṭhī saṃparikīrttitā/
etāḥ sapta mahāgaṅgāḥ prativarṣaṃ śivodakāḥ/
bhāvayanti janaṃ sarvaṃ śākadvīpanivāsinam

anugacchanti tāstvanyā nadīnadyaḥ sahasraśaḥ/
bahūdaka parisrāvā yato varṣati vāsavaḥ

tāsāntu nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca/
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ/
tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te

śaṃśapāyana vistīrṇo dvīpo'sau cakrasaṃsthitaḥ/
nadījalaiḥ praticchannaḥ parvataiścābhrasannibhaiḥ

sarvadhātuvicitraiśca maṇi vidrumabhūṣitaiḥ/
puraiśca vividhākāraiḥ sphītairjanapadairapi

vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ samantāddhanadhānyavān/
kṣīrodena samudreṇa sarvataḥ parivāritaḥ/
śākadvīpastu vistārāt samena tu samantataḥ

tasmin janapadāḥ puṇyāḥ parvatāntarite śubhāḥ /
varṇāśramasamākīrṇā deśāste sapta vai smṛtāḥ

na saṅkaraśca teṣvasti varṇāśramakṛtaḥ vkacit /
dharmasya cāvyabhīcārādekāntasukhitāḥ prajāḥ

na teṣu lobho māyā vā īrṣyāsūyā'dhṛtiḥ kutaḥ/
viparyayo na teṣvasti etat svābhāvikaṃ smṛtam

karotpattirnateṣvasti na daṇḍo na ca daṇḍakāḥ/
svadharmeṇaiva dharmajñāste rakṣanti parasparam

etāvadeva śakyaṃ vai tasmin dvīpe nivāsinām/
puṣkaraṃ saptamaṃ dvīpaṃ pravakṣyāmi nibodhata

puṣkareṇa tu dvīpena vṛtaḥ kṣīrodako bahiḥ/
śākadvīpasya vistārād‌dviguṇena samantataḥ

puṣkare parvataḥ śrīmān eka eva mahāśilaḥ/
citrai rmaṇimayaiḥ śīlaiḥ śikharaistu samucchritaiḥ

dvīpasya tasya pūrvārddhe citrasānuḥ sthito mahān/
parimaṇḍalasahasrāṇi vistīrṇaḥ pañcaviṃśatiḥ

ūrddvañcaiva catustriśatsahasrāṇi samācitaḥ/
dvīpārddhasya paristomaḥ parvato mānasottamaḥ

sthito velāsamīpe tu navacandra ivoditaḥ/
yojanānāṃ sahasrāṇi ūrddhvaṃ pañcaśaducchritaḥ

tāvadeva sa vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ/
sa evaṃ dvīpapaścārddhe mānasaḥ pṛthivīdharaḥ

eka eva mahāsānuḥ sanniveśāddvidhā kṛtaḥ/
svādūdakenodadhinā sarvataḥ parivāritaḥ

puṣkaradvīpavistārādvistīrṇo'sau samantataḥ/
tasmin dvīpe smṛtau dvau tu puṇyau janapadau śubhau/
abhito mānasasyātha parvatasyānumaṇḍalau

mahāvītantu yadvarṣaṃ bāhyato mānasasya tat/
tasyaivābhyantare yattu dhātakīkhaṇḍamucyate

daśavarṣasahasrāṇi tatra jevanti mānavāḥ/
ārogyasukhabhūyiṣṭhā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ

samamāyuśca rūpañca tasmin varṣadvaye sthitam/
adhamottamau na teṣvāstāṃ tulyāste rūpaśīlataḥ

na tatra vañcako nerṣyā na stenā na bhayaṃ tathā/
nigraho na ca daṇḍo'sti na lobho na parigrahaḥ

satyānṛtaṃ na tatrāsti dharmādharmau tathaiva ca/
varṇāśramāṇāṃ vārttā vā pāśupālyaṃ vaṇikkriyā

trayī vidyā daṇḍanītiḥ śuśrūṣā śalyameva ca/
varṣadvaye sarvametat puṣkarasya na vidyate

na tatra nadyo varṣañca śītoṣṇaṃ vā na vidyate /
udbhijjānyudakānyatra giriprasravaṇāni ca

uttarāṇāṃ kurūṇāñca tulyakālo janaḥ sadā/
sarvatra susukhastatra jarāklamavivarjitaḥ

ityeṣa dhātakīkhaṇḍo mahāvīte tathaiva ca /
ānupūrvyādvidhiḥ kṛtsnaḥ puṣkarasya prakīrtitaḥ

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ/
vistarānmaṇḍalāccaiva puṣkarasya tathaiva ca

evaṃ dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāvṛtāḥ/
dvīpasyānantaro yastu samudrastu samantataḥ

evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparāt/
apāñcaiva samudrekāt samudrā iti saṃjñitāḥ

ṛṣayo nivasantyasmin prajā yasmāccaturvidhāḥ/
tasmādvarṣamiti proktaṃ prajānāṃ sukhadantu tat

ṛṣa ityeva ṛṣayaḥ vṛṣaḥ śaktiprabandhane/
iti prabandhanāt siddhaṃ varṣatvaṃ tena teṣu tat

śuklapakṣe candravṛddhau samudraḥ pūryate tadā/
prakṣīyamāṇe bahule kṣīyate'stamite khage

āpūryamāṇe udadhiḥ svata evābhipūryate/
tato'pakṣīyamāṇe'pi svātmanaivāpakṛṣyate

ukhāsthamagnisaṃyogāt jalamudricyate yathā/
tathā mahodadhigataṃ toyamudricyate tataḥ

anyūnāhyatiriktāśca varddhantyāpo hrasanti ca/
udayāstamitaiścendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ/
kṣayavṛddhirevamudadheḥ somavṛddhikṣayātpunaḥ

daśottarāṇi pañcaiva aṅgulīnāṃ śatāni tu/
apāṃ vṛddhiḥ kṣayo dṛṣṭaḥ samudrāṇāntu parvasu

dvirāpatvāt smṛtā dvīpāḥ sarvataścodakāvṛtāḥ/
udakasyādhānaṃ yasmācca tasmādudadhirucyate

aparvāṇastu girayaḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ /
plakṣadvīpe tu gomedaḥ parvatastena cocyate

śālmaliḥ śālmaladvīpe pūjyate ca mahādrumāḥ/
kuśadvīpe kuśastambastasya nāmnā sa ucyate

krauñcadvīpe giriḥ krauñco madhye janapadasya ha/
śakadvīpe drumaḥ śākastasya nāmnā sa ucyate

nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe tatra taiḥ sa namaskṛtaḥ/
mahādevaḥ puṣkare tu brahmā tribhuvaneśvaraḥ

tasminnivasati brahmā sādhyaiḥ sārddhaṃ prajāpatiḥ/
upāsate tatra devāstrayastriṃśanmaharṣibhiḥ/
sa tatra pūjyate caiva devairdevottamottamaḥ

jambūdvīpātpravarttante ratnāni vividhāni ca/
dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ hi kramāstviha

sarvaso brahmacaryeṇa satyena ca damena ca/
ārogyāyuḥpramāṇāddhi dviguṇañca samantataḥ

etasmin puṣkaradvīpe yaduktaṃ varṣakadvayam/
gopāyati prajāstatra svayaṃ sajjanamaṇḍitāḥ

īśvaro daṇḍamudyamya brahmā tribhuvaneśvaraḥ/
saviṣṇuḥ saśivo devaḥ sapitā sapitāmahaḥ

bhojanañcāprayatnena tatra svayamupasthitam /
ṣaḍrasaṃ sumahāvīryaṃ bhuñjate ca prajāḥ sadā

pareṇa puṣkarasyātha āvṛtyā yaḥ sthito mahān /
svādūdakaḥ samudrastu samantātpariveṣṭitaḥ

pareṇa tasya mahatī dṛśyate loka saṃsthitiḥ/
kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvā caikaśilopamā

tasmātpareṇa śailastu maryādānte tu maṇḍalam/
prakāśaścāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate

ālokastasya cārvāktu nirālokastataḥ param/
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tasyocchrayaḥ smṛtaḥ

tāvāṃśca vistarastasya pṛthivyāṃ kāmagaśca saḥ/
āloke lokaśabdastu nirāloke salokatā/
lokārthaṃ sammato loko nirālokastu bāhyataḥ

lokavistāramātrantu ālokaḥ sarvato bahiḥ/
paricchinnaḥ samantācca udakenāvṛtaśca saḥ/
nirālokātparaścāpi aṇḍamāvṛtya tiṣṭhati

aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī/
bhūrloko'tha bhuvarlokaḥ svarloko'tha mahastathā

janastapastathā satya etāvān lokasaṅ‌grahaḥ/
ekāvāneva vijñeyo lokāntaścaiva tatparaḥ

kumbasthāyī bhavedyādṛk pratīcyāndiśi candramāḥ/
āditaḥ śuklapakṣasya vapuraṇḍasya tadvidham

aṇḍānāmīdṛśānāntu koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ/
tiryagūrdhvamadhastācca kāraṇasyāvyayātmanaḥ/
kāraṇaiḥ prākṛtaistatra hyāvṛtaṃ pratisaptabhiḥ

daśādhikyena cānyonyaṃ dhārayanti parasparam/
parasparāvṛtāḥ sarve utpannāśca parasparāt

aṇḍasyāsya samantāttu sanniviṣṭo ghanodadhiḥ/
samantādyena toyena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭhati

bāhyato ghanatoyasya tiryagūrddhvānumaṇḍalam/
dhāryamāṇaṃ samantāttu tiṣṭhate ghanatejasā

ayoguḍanibho vahniḥ samantānmaṇḍalākṛtiḥ/
samantāddhanavātena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭhati/
ghanavātastathākāśandhārayāṇastu tiṣṭhati

bhūtādiśca tathākāśaṃ bhūtādyañcāpyasau mahān /
mahān vyāpto hyanantena avyaktena tu dhāryate

anantamaparivyaktandaśadhā sūkṣma eva ca/
anantamakṛtātmānamanādinidhanañca tat

atītya para to ghoramanālambamanāmayam/
naikayojanasāhasraṃ viprakṛṣṭaṃ tamovṛtam

tama eva nirālokamamaryādamadeśikam/
devānāmapyavidiṃtaṃ vyavahāravivarjjitam

tamaso'nte ca vikhyātamākāśānte ca bhāsvaram/
maryādāyāmatastasya śivasyāyatanaṃ mahat

tridaśānāmagamyantu sthānaṃ divyamiti śrutiḥ/
mahato devadevasya maryādāyāṃ vyavasthitam

candrādityāvataptāstu ye lokāḥ prathitā budhaiḥ/
te lokā ityabhihitā jagataśca na saṃśayaḥ

rasātalatalāt sapta saptaivorddhvatalāḥ kṣitau/
saptaskandhāstathā vāyoḥ sabrahmasadanā dvijāḥ

āpātālāddivaṃ yāvadatra pañcavidhā gatiḥ/
pramāṇametajjagata eṣa saṃsārasāgaraḥ

anādyantā prayātyevaṃ naikajātisamudbhavāḥ/
vicitrā jagataḥ sā vai pravṛttiranavasthitā

yathaitad bhautikaṃ nāma nisargabahuvistaram/
atīndriyairmahābhāgaiḥ siddhairapi na lakṣyate

pṛthivyāñcāgnivāyūnāṃ mahatastamasastathā/
īśvarasya tu devasya anantasya dvijottamāḥ

kṣayo vā parimāṇaṃ vā anto vāpi na vidyate/
ananta eṣa sarvatra sarvasthāneṣu paṭhyate/
tasya coktaṃ mayā pūrvaṃ tasminnāmānukīrttane

ya eṣa śivanāmnā hi tadvaḥ kārtsnyena kīrtitam/
sa eṣa sarvatra gataḥ sarvasthāneṣu pūjyate

bhūmau rasātale caiva ākāśe pavane'nale/
arṇaveṣu ca sarveṣu divi caiva na saṃśayaḥ

tathā tapasi vijñeya eṣa eva mahādyutiḥ/
anekadhā vibhaktāṅgo mahāyogī maheśvaraḥ/
sarvalokeṣu lokeśa ijyate bahudhā prabhuḥ

evaṃ parasparotpannā dhāryante ca parasparān/
ādhārādheyabhāvena vikārāste vikāriṇaḥ

pṛthvyādayo vikārāste paricchinnāḥ parasparam/
parasparādhikāścaiva praviṣṭāśca parasparam

yasmādviṣṭāśca te'nyonyaṃ tasmāt sthairyamupāgatāḥ/
prāgāsan hyaviśeṣāstu viśeṣānyonyaveśanāt/
pṛthivyādyāśca vāyvantāḥ paricchinnāstrayastu te

guṇāpacayasāreṇa paricchedo viśeṣataḥ/
śeṣāṇāṃ tu paricchedaḥ saukṣmyānneha vibhāvyate

bhūtebhyaḥ paratastebhyo hyālokaḥ parataḥ smṛtaḥ/
bhūtānyāloka ākāśe paricchinnāni sarvaśaḥ

pātre mahati pātrāṇi yathaivāntargatāni tu/
bhavantyanyonyahīnāni parasparasamāśrayāt/
tathā hyāloka ākāśe bhedāstvantargatā matāḥ

kṛtsnānyetāni catvāri anyonyasyādhikāni tu /
yāvadetāni bhūtāni tāvadutpatti rucyate

jantūnāmiha saṃskāro bhūteṣvantargato matāḥ/
pratyākhyāya ca bhūtāni kāryotpattirna vidyate

tasmātparimitā bhedāḥ smṛtāḥ kāryātmakāstu te/
kāraṇātmakāstathaiva syurbhedā ye mahadādayaḥ

ityeṣa sanniveśo vo mayā prokto vibhāgaśaḥ/
saptadvīpasamudrāyā yāthātathyena vai dvijāḥ

vistārānmaṇjalāccaiva prasaṃkhyātena caiva hi /
vaiśvarūpaṃ pradhānasya parimāṇaikadeśikam

adiṣṭhānaṃ bhaganato yasya sarvamidaṃ jagat /
evaṃ bhūtagaṇāḥ sapta sanniviṣṭāḥ parasparam

etāvān sanniveśastu mayā śakyaḥ prabhāvitu m/
etāvadeva śrotavyaṃ sanniveśe tu pārthiva

sapta prakṛtayastvetā dhārayanti parasparam/
tāsvalpaparimāṇena prasaṅkhyātumihocyate/
asaṅkhyeyāḥ prakṛtayastiryagūrddhvamadhaśca yāḥ

tārakāsanniveśaśca yāvaddivyaṃ tu maṇjalam/
maryādāsanniveśastu bhūmestadanumaṇḍalam/
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pṛthivyāṃ vai dvijottamāḥ

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte bhuvanavinyāso nāmaikonapañcāśo'dhyāyaḥ