Vayu Purana · Chapter 49

//sanatkumāra uvāca//
ādau tu pañcatīrtheṣu cottare mānase vidhiḥ/
ācamya kuśahastena śiraścābhyukṣya vāriṇā

uttaraṃ mānasaṃ gacchenmantreṇa snānamācaret/
uttare mānase snānaṃ karomyātmaviśuddhaye

sūryyalokādisaṃsiddhisiddhaye pitṛmuktaye/
devādīṃstarpayitvātha śrāddhaṃ kuryāt sapiṇḍakam

mānasaṃ hi saro hyatra tasmāduttaramānasam/
sūryyaṃ natvārccayitvātha sūryyalokaṃ nayetpitṝn

namo bhagavate bhartre somabhaumajñarūpiṇe/
jīvabhārgavasaureyarāhuketusvarūpiṇe

uttarānmānasānmaunī vrajeddakṣiṇamānasam/
udīcītīrthamityuktaṃ tatraudīcyaṃ vimuktidam /
atra snāto divaṃ yāti svaśarīreṇa mānavaḥ

madhye kanakhalaṃ tīrthaṃ triṣulokeṣu viśrutam/
snātaḥ kanakavadbhāti naro yāti pavitratām

tasya dakṣiṇabhāge ca tīrthaṃ dakṣiṇamānasam/
ataḥ kanakhalaṃ loke khyātaṃ tīrthamanuttamam

dakṣiṇe mānase caiva tīrthatrayamudāhṛtam/
snātvā teṣu vidhānena kuyyācchrāddhaṃ pṛthakpṛthak

dakṣiṇe mānase snānaṃ karomyātmaviśuddhaye/
sūryyalokādisaṃsiddhisiddhaye pitṛmuktaye

brahmahatyādipāpaugha yātanāyā vimuktaye/
divākara karomīha snānaṃ dakṣiṇamānase

namāmi sūryyaṃ tṛptyarthaṃ pitṝṇāṃ tāraṇāya ca/
putrapautradhanaiśvaryyāyāyurārogya vṛddhaye

anena snānapūjādi kṛtvā śrāddhaṃ sapiṇḍakam/
kṛtvā natvā ca maunyarkamimaṃ mantramudīrayet

phalgutīrthaṃ vrajettasmāt sarvvatīrthottamottamam/
muktirbhavati karttṝṇāṃ pitṝṇāṃ śrāddhataḥ sadā

brahmaṇā prārthito viṣṇuḥ phalguko hyabhavatpurā/
dakṣiṇāgnau hutaṃ tatra tadrajaḥ phalgutīrthakam

tasminphalati phalgvā gauḥ kāmadhenurjalaṃ mahī/
dṛṣṭerantargataṃ yasmātphalgutīrthaṃ na niṣphalam

tīrthāni yāni sarvvāṇi bhuvaneṣvakhileṣvapi/
tāni snātuṃ samāyānti phalgutīrthaṃ suraiḥ saha

gaṅgā pādodakaṃ viṣṇoḥ phalgurhyādigadādharaḥ/
svayaṃ hi dravarūpeṇa tasmādgaṅgādhikaṃ viduḥ

aśvamedhasahasrāṇāṃ sahasraṃ yaḥ samācaret/
nāsau tatphalamāpnoti phalgutīrthe yadāpnuyāt

phalgutīrthe viṣṇujale karomi snānamādṛtaḥ/
pitṝṇāṃ viṣṇulokāya bhuktimuktiprasiddhaye

phalgutīrthe naraḥ snātvā tarpaṇaṃ śrāddhamācaret/
sapiṇḍakaṃ svasūtroktaṃ namedatha pitāmaham

namaḥ śivāya devāya īśāya puruṣāya vai/
aghoravāmadevāya sadyojātāya śambhave

phalgutīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā devaṃ gadādharam/
ātmānaṃ tārayetsadyo daśa pūrvāndaśāparān

natvā gadādharaṃ devaṃ mantreṇānena pūjayet /
oṃ namo vāsudevāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca

pradyumnāyāniruddhāya śrīdharāya ca viṣṇave /
pañcatīrthe naraḥ snātvā brahmalokaṃ nayetpitṝn

amṛtaiḥ pañcabhiḥ snānaṃ puṣpavastrādyalaṃkṛtam/
na kuryyādyo gadāpāṇestasya śrāddhamasārthakam

nāgakūṭādgṛdhrakūṭādyupāduttaramānasāt/
etadgayāśiraḥ proktaṃ phalgutīrthantaducyate

muṇḍapṛṣṭhanagādhastātphalgutīrthamanuttamam/
atra śrāddhādinā sarvve pitaro mokṣamāpnuyuḥ

prathame'hni vidhiḥ prokto dvitīye divase vrajet/
dharmmāraṇyaṃ tatra dharmmo yasmādyajñamakārayat

gamanādbrahmalokāptirbhavatyeva hi nārada/
mataṅga vāpyāṃ yaḥ snātvā tarpaṇaṃ śrāddhamācaret

gatvā natvā mataṅgeśamimaṃ mantramudīrayet/
pramāṇaṃ devatāḥ santu lokapālāśca sākṣiṇaḥ

mayāgatyamataṅge'sminpitṝṇāṃ niṣkṛtiḥ kṛtā/
pūrvvaṃ hi brahmatīrthaṃ ca kūpe śrāddhādi kārayet

tatkūpayūpayormmadhye sarvvāṃstārayate pitṝn/
dharmmaṃ dharmmeśvaraṃ natvā mahābodhitaruṃ namet

namaste'śvattharājāya brahmaviṣṇuśivātmane/
bodhidramāya kartṝṇāṃ pitṝṇāṃ tāraṇāya ca

ye'smatkule mātṛvaṃśe bāndhavā durgatiṃ gatāḥ/
tvaddarśanātsparśanācca svargatiṃ yāntu śāśvatīm

ṛṇatrayaṃ mayā dattaṃ gayāmāgatya vṛkṣarāṭ/
tvatprasādānmahāpāpādvimukto'haṃ bhavārṇavāt

tṛtīye brahmasarasi snātvā śrāddhaṃ sapiṇḍakam/
kṛtvā sarvvapramāṇena mantreṇa vidhivatsutaḥ

snānaṃ karomi tīrthe'smin ṛṇatrayavimuktaye/
tatkūpayūpayormadhye brahmalokaṃ nayetpitṝn

yāgaṃ kṛtvotthiyo yūpo brahmaṇā yūpa ityasau/
kṛtvā brahmasaraḥśrāddhaṃ sarvvāṃstārayate pitṝn

yūpaṃ pradakṣiṇīkṛtya vājapeyaphalaṃ labhet/
brahmāṇaṃ ca namaskṛtya brahmalokaṃ nayetpitṝn

namo'stu brahmaṇe'jāya jagajjanmādirūpiṇe /
bhaktānāñca pitṝṇāñca tārakāya namo namaḥ

gopracārasamīpasthā āmrā brahmaprakalpitāḥ/
teṣāṃ secanamātreṇa pitaro mokṣagāminaḥ

āmraṃ brahmasarodbhūtaṃ brahmadevamayaṃ tarum/
viṣṇurūpaṃ prasiñcāmi pitṝṇāṃ muktihetave

eko muniḥ kumbhakuśāgrahasta āmrasya mūle salilaṃ dadāmi/
āmraśca tṛptā ekā kriyādvyarthakarī prasiddhā

tato yama baliṃ dadyānmantreṇānena saṃyataḥ/
yamarājadharmmarājau niścalārthaṃ vyavasthitau

tābhyāṃ baliṃ prayacchāmi putṝṇāṃ muktihetave/
tataḥ śvānabaliṃ dadyānmantreṇānena nārada

dvau śvānau śyāmaśabalau vaivasvatakulodbhavau/
tābhyāṃ baliṃ prayacchāmi rakṣetāṃ pathi sarvvādā

tataḥ kākabaliṃ dadyānmantreṇānena nārada/
aindravāruṇavāyavyayāmyā vai naiṛtāstathā

vāyasāḥ pratigṛhṇantu bhūmau piṇḍaṃ samarpitam/
phalgutīrthe caturthe'hni snānādikamathācaret

gayāśirasyatha śrāddhaṃ pāde kuryyātsapiṇḍakam/
sākṣādgayāśirastatra phalgutīrthāśritaṃ kṛtam

nāgājjanārddanādbrahmayūpāccottaramānasāt/
etadgayāśiraḥ proktaṃ phalgutīrthaṃ taducyate

pitāmahaṃ samāsādya yāvaduttaramānasam/
phalgutīrthantu vijñeyaṃ devānāmapi durlabham

krauñcapādātphalgutīrthaṃ yāvatsākṣādgayāśiraḥ/
mukhaṃ gayāsurasyaitattasmācchrāddhamihākṣayam

muṇḍapṛṣṭhānnagādhastātsākṣāttatphalgutīrtha kam/
ādyo gadādharo devo vyaktāvyaktātmanā sthitaḥ

viṣṇvādipadarūpeṇa pitṝṇāṃ muktihetave/
etadviṣṇupadaṃ divyaṃ darśanātpāpanāśanam

sparśanātpūjanādvāpi pitṝṇāṃ dattamakṣayam/
śrāddhaṃ sapiṇḍakaṃ kṛtvā kulasāhasramātmanā

nayedvipṇupadaṃ divyamanantaṃ śivamavyayam/
śrāddhaṃ kṛtvā rudrapade nayetkulaśataṃ naraḥ

sahātmanā śivapuraṃ tathā brahmapade naraḥ/
brahmalokaṃ kulaśataṃ samuddhṛtya nayetpitṝn

kaśyapasya pade śrāddhī brahmalokaṃ nayetpitṝn/
dakṣiṇāgnipade śrāddhī pitṝnbrahmapuraṃ nayet

gārhapatyapade śrāddhī vājapeyaphalaṃ labhet/
śrāddhaṃ kṛtvāhavanīye aśvamedhaphalaṃ labhet

śrāddhaṃ kṛtvā sabhyapade jyotiṣṭomaphalaṃ labhet /
āvasathyapade śrāddhī pitṝnbrahmapuraṃ nayet

śrāddhaṃ kṛtvā śakrapade indralokaṃ nayetpitṝn/
agastyasya pade śrāddhī pitṝnbrahmapuraṃ nayet

krauñcamātaṅgayoḥ śrāddhī brahmalokaṃ nayetpitṝn/
śrāddhī sūryyapade pañca pāpino'rkkapuraṃ nayet

kārtikeyapade śrāddhī śivalokaṃ nayetpitṝn/
gaṇeśasya pade śrāddhī rudralokaṃ nayetpitṝn

gajakarṇatarpaṇakṛnnirmalaṃ svarnayetpitṝn/
anyeṣāñca pade śrāddhī pitṝnbrahmapuraṃ nayet

sarvveṣāṃ kāśyapaṃ śreṣṭhaṃ viṣṇo rudrasya vai padam/
brahmaṇaśca padaṃ cāpi śreṣṭhaṃ tatra prakīrttitam

prārambhe ca samāptau ca teṣāmanyatamaṃ smṛtam/
śreyaskaraṃ bhavettatra śrāddhakarttuśca nārada

kaśyapasya pade divye bhāradvājo muniḥ purā/
śrāddhaṃ kṛtvodyato dātuṃ pitrādibhyaśca piṇḍakam

śuklakṛṣṇau tato hastau padamudbhidya nirgatau/
dṛṣṭvā hastadvayaṃ tatra muniḥ saṃśayamāgataḥ

tataḥ svamātaraṃ śāntāṃ papraccha sa mahāmuniḥ/
kaśyapasya pade divye śukle kṛṣṇe'tha vā kare

piṇḍo deyo mayā mātarjānāsi pitaraṃ vada//
//śāntovāca//
bhāradvāja mahāprājña dehi kṛṣṇāya piṇḍakam

bhāradvājastataḥ piṇḍaṃ dātuṃ kṛṣṇāya codyataḥ/
śveto'dṛśyo'bravīttatra putrastvaṃ hi mamaurasaḥ

kṛṣṇo'bravīnmama kṣetraṃ tato me dehi piṇḍakam/
svairiṇyathābravīddātuṃ kṣetriṇe bījine tataḥ

bhāradvājastataḥ piṇḍaṃ kaśyapasya pade dadau /
haṃsayuktavimānena brahmalokamubhau gatau

rāmo rudrapade śrāddhe piṇḍadānāya codyataḥ/
pitā daśarathaḥ svargātprasāryya karamāgataḥ

nādātpiṇḍaṃ kare rāmo dadau rudrapade tataḥ/
śāstrārthātikramādbhītaṃ rāmaṃ daśaratho'bravīt

tārito'haṃ tvayā putra rudralokamavāpnuyām/
haste piṇḍapradānena svargatirna hi me bhavet

tvañca rājyaṃ ciraṃ kṛtvā pālayitvā dvijānprajāḥ/
yajñānsadakṣiṇānkṛtvā viṣṇulokaṃ vrajiṣyasi

puryyayodhyājanaiḥ sārddhaṃ kṛmikīṭādibhiḥ saha/
ityuktvāsau daśaratho rudralokaṃ paraṃ yayau

bhīṣmo viṣṇupade śreṣṭhe āhūya pitaraṃ svakam/
śrāddhaṃ kṛtvodyato dātuṃ pitrādibhyaśca piṇḍakam

piturvinirgatau hastau gayāśirasi śantanoḥ/
nādātpiṇḍaṃ karo bhīṣmo dadau viṣṇupade tataḥ

śantanuḥ prāha santuṣṭaḥ śāstrārthe niścalo bhavān/
trikāladṛṣṭirbhavat cānte viṣṇuśca te gatiḥ

svecchayā maraṇaṃ cāstu ityuktvā muktimāgataḥ/
kanakeśañca kedāraṃ nārasiṃhaṃ ca vāmanam

udaṅmārge samabhyarccya pitṝnsarvvāṃśca tārayet/
gayāśirasi yaḥ piṇḍānyeṣāṃ nāmnā tu nirvapet

narakasthā divaṃ yānti svargasthā mokṣamāpnuyuḥ/
gayāśirasi yaḥ piṇḍaṃ śamīpatrapramāṇataḥ

kandamūlaphalādyairvā dadyātsvargaṃ nayetpitṝn/
padāni yatra dṛśyante viṣṇvādīnāṃ tadagrataḥ

śrāddhaṃ kṛtvā sapiṇḍañca teṣāṃ lokānnayetpitṝn/
sarvvatra muṇḍapṛṣṭhādriḥ padairebhiḥ sulakṣitaḥ

prayānti pitaraḥ sarvve brahmalokamanāmayam/
hetyasurasya yacchīrṣaṃ gadayā taddvidhākṛtam

tataḥ prakṣālitā yasmāttīrthaṃ tacca vimuktaye/
gadālolamiti khyātaṃ sarvveṣāmuttamottamam

gadālole mahātīrthe gadāprakṣālanāddhareḥ/
snānaṃ karomi siddhyarthamakṣayaṃ padamāpnuyām

pañcame'hni gadālole snātvā kuryyātsapiṇḍakam/
śrāddhaṃ pitṝnbrahmalokaṃ nayedātmānameva ca

brahmaprakalpitānviprān havyakavyādinārccayet/
taistuṣṭaistoṣitāḥ sarvvāḥ pitṛbhiḥ saha devatāḥ

kṛte śrāddhe'kṣayavaṭe annenaiva prayatnataḥ/
pitṝnnayedbrahmalokamakṣayantu sanātanam

vaṭavṛkṣasamīpe tu śākenāpyudakena vā/
ekasminbhojite vipre koṭirbhavati bhojitā

deyaṃ dānaṃ ṣoḍaśakaṃ gayātīrthapurodhase/
vastraṃ gandhādibhiḥ putraiḥ samyaksaṃpūjya yatnataḥ

gayātīrthavaṭe caiva pitṝṇāṃ dattamakṣayam /
dṛṣṭvā natvā ca saṃpūjya vaṭeśaṃ susamāhitaḥ

pitṝnnayedbrahmalokamakṣayantu sanātanam/
gayāyāṃ dharmmapṛṣṭhe ca sarasi brahmaṇasta thā

gayāśīrṣe vaṭe caiva pitṝṇāṃ dattamakṣayam/
ekārṇave vaṭasyāgre yaḥ śete yoganidrayā

bālarūpadharastasmai namaste yogaśāyine/
saṃsāravṛkṣaśastrāyāśeṣapāpaharāya ca

akṣayabrahmadātre ca namo'kṣayavaṭāya vai/
kalau māheśvarā lokā yena tasmādgadādharaḥ/
liṅgarūpo'bhavattañca vande śrīprapitāmaham

iti śrīvāyupurāṇe vāyuprokte gayāmāhātmyaṃ nāmonapañcāśattamo'dhyāyaḥ