વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 49-2

॥સૂત ઉવાચ॥
પ્લક્ષદ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદિવ સઙ્ગ્રહાત્।
શ્રૃણુતેમં યતાતત્ત્વં બ્રુવતો મે દ્વિજોત્તમાઃ

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ।
વિસ્તારાત્ર્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહઃ સમન્તતઃ।
તેનાવૃતઃ સમુદ્રોઽયં દ્વીપેન લવણોદકઃ

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચિરાચ્ચ મ્રિયતે પ્રજા।
કુત એવ હિ દુર્ભિક્ષં જરાવ્યાધિભયં કુતઃ

તત્રાપિ પર્વતાઃ શુભ્રાઃ સપ્તૈવ મણિભૂષણાઃ।
રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તાસાન્નામાનિ વચ્મિ ભોઃ

પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ તેષુ સપ્ત સપ્તસુ સપ્તસુ।
ઋજ્વાયતાઃ પ્રતિદિશં નિવિષ્ટાઃ પર્વતાઃ સદા

પ્લક્ષદ્વીપે તુ વક્ષ્યામિ સપ્ત દ્વીપાન્મહાચલાન્।
ગોમેદ કોઽત્ર પ્રથમઃ પર્વતો મેઘસન્નિભઃ।
ખ્યાયતે તસ્ય નામ્ના વૈ વર્ષં ગોમેદકન્તુ તત્

દ્વિતીયઃ પર્વતશ્ચન્દ્રઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ।
અશ્વિભ્યામમૃતસ્યાર્થે ઓષધ્યસ્તત્ર સંસ્થિતાઃ

તૃતીયો નારદો નામ દુર્ગશૈલો મહોચ્છ્રયઃ।
તત્રાચલે સમુત્પન્નૌ પૂર્વં નારદપર્વતૌ

ચતુર્થસ્તત્ર વૈ શૈલો દુન્દુભિર્નામ નામતઃ।
શબ્દમૃત્યુઃ પુરા તસ્મિન્ દુન્દુભિસ્તાડિતઃ સુરૈઃ ।
રજ્જુદારો રજ્જુમયઃ શાલ્મલસ્વાસુરાન્તકૃત્

પઞ્ચમઃ સોમકો નામ દેવૈ ર્યત્રામૃતં પુરા।
સમ્ભૃતઞ્ચ હૃતં ચૈવ માતુરર્થે ગરુત્મતા

ષષ્ઠસ્તુ સુમના નામ સ એવર્ષભ ઉચ્યતે।
હિરણ્યાક્ષો વરાહેણ તસ્મિન્ શૈલે નિષૂદિતઃ

વૈભ્રાજઃ સપ્તમસ્તત્ર ભ્રાજિષ્ણુઃ સ્ફાટિકો મહાન્।
યસ્માદ્વિભ્રાજતેઽર્ચિર્ભિર્વૈભ્રાજસ્તેન સ સ્મૃતઃ

તેષાં વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ નામતસ્તુ યથાક્રમમ્।
ગોમેદં પ્રથમં વર્ષં નામ્ના શાન્તભયં સ્મૃતમ્

ચન્દ્રસ્ય શિખરં નામ નારદસ્ય સુખોદયમ્।
આનન્દં દુન્દુભેર્વર્ષ સોમકસ્ય શિવંસ્મૃતમ્।
ક્ષેમકં ઋષભસ્યાપિ વૈભ્રાજસ્ય ધ્રુવં તથા

એતેષુ દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ સહચારણૈઃ
વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાસ્તુ તૈઃ સહ

તેષાં નદ્યશ્ચ સપ્તૈવ પ્રતિવર્ષં સમુદ્રગાઃ।
નામતસ્તાઃ પ્રવક્ષ્યામિ સપ્તગઙ્ગા મહાનદી

અભિગચ્છન્તિ તા નદ્યસ્તાભ્યશ્ચાન્યાઃ સહસ્રશઃ।
બહૂદકાશ્ચૌઘવત્યો યતો વર્ષતિ વાસવઃ

તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુ તે।
શુભાઃ શાન્તવહાશ્ચૈવ પ્રમોદા યે ચ તે શિવાઃ

આનન્દાશ્ચ ધ્રુવાશ્ચૈવ ક્ષેમકાશ્ચ શિવૈ સહ।
વર્ણાશ્રમાચારયુક્તાઃ પ્રજાસ્તેષ્વથ સર્વશઃ

સર્વેષ્વરોગાઃ સુબલા- પ્રજાસ્ત્વામયવર્જિતાઃ।
અધઃસર્પિણી ન તેષ્વસ્તિ તથૈવોત્સર્પિણી ન ચ

ન તત્રાસ્તિ યુગાવસ્થા ચતુર્યુગકૃતા વ્કચિત્।
ત્રેતાયુગસમઃ કાલઃ સર્વદા તત્ર વર્ત્તતે

પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ જ્ઞેયઃ પઞ્ચસ્વેતેષુ સર્વશઃ।
દેશસ્યાનુવિધાનેન કાલસ્યાનુવિધાઃ સ્મૃતાઃ

પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ તેષુ જીવન્તિ માનવાઃ।
સુરૂપાશ્ચ સુવેષાશ્ચ અરોગા બલિનસ્તથા

સુખમાયુર્બલં રૂપમારોગ્યં ધર્મ એવ ચ।
પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ જ્ઞેયં શાકદ્વીપાન્તકેષુ ચ

પ્લક્ષદ્વીપઃ પૃથુઃ શ્રીમાન્ સર્વતો ધનધાન્યવાન્।
દિવ્યૌષધિ ફલોપેતઃ સર્વૌષધિવનસ્પતિઃ

આવૃતઃ પશુભિઃ સર્વૈર્ગ્રામારણ્યૈઃ સહસ્રશઃ।
જમ્બૂવૃક્ષેણ સંખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે દ્વિજોત્તમાઃ।
પ્લક્ષો નામ્ના મહાવૃક્ષસ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે

સ તત્ર પૂજ્યતે સ્થાણુર્મધ્યે જનપદસ્ય હિ।
સ ચાપીક્ષુરસોદ્દેશઃ પ્લક્ષદ્વીપસમાવૃતઃ।
પ્લક્ષદ્વીપસ્ય ચૈવેહ વૈપુલ્યાદ્વિસ્તરેણ તુ

ઇત્યેષ સન્નિવેશોવઃ પ્લક્ષદ્વીપસ્ય કીર્તિતઃ।
આનુપૂર્વ્યા સમાસેન શાલ્મલન્તન્નિબોધત

તતસ્તૃતીયં દ્વીપાનાં શાલ્મલં દ્વીપમુત્તમમ્।
શાલ્મલેન સમુદ્રસ્તુ દ્વીપેનેક્ષુરસોદકઃ।
પ્લક્ષદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્‌દ્વિગુણેન સમાવૃતઃ

તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા રત્નયોનયઃ।
રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષુ વર્ષેષુ સપ્તસુ

પ્રથમઃ સૂર્યસઙ્કાશઃ કુમુદો નામ પર્વતઃ।
સર્વધાતુમયૈઃ શ્રૃઙ્ગૈઃ શિલાજાલસમુદ્ગતૈઃ

દ્વિતીયઃ પર્વતસ્તસ્ય ઉન્નતો નામ વિશ્રુતઃ।
હરિતાલમયૈઃ શ્રૃઙ્ગૈર્દિવમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

તૃતીયઃ પર્વતસ્તસ્ય બલાહક ઇતિ શ્રુતઃ।
જાત્યઞ્જનમયૈઃ શ્રૃઙ્ગૈર્દિવમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

ચતુર્થઃ પર્વતો દ્રોણો યત્રૌષધ્યો મહાબલાઃ।
વિશલ્યકરણી ચૈવ મૃતસઞ્જીવની તથા

કઙ્કસ્તુ પઞ્ચમસ્તત્ર પર્વતઃ સુમહોદયઃ।
દિવ્યપુષ્પફલો પેતો વૃક્ષવીરુત્સમાવૃતઃ

ષષ્ઠસ્તુ પર્વતસ્તત્ર મહિષો મેઘસન્નિભઃ।
યસ્મિન્ સોઽગ્નિર્નિવસતિ મહિષો નામ વારિજઃ

સપ્તમઃ પર્વતસ્તત્ર કકુઝાન્નામ ભાષ્યતે।
તત્ર રત્નાન્યનેકાનિ સ્વયં વર્ષતિ વાસવઃ।
પ્રજાપતિમુપાદાય પ્રાજાપત્યે વિધિસ્ત્વયમ્

ઇત્યેતે પર્વતાઃ સપ્ત શાલ્મલે મણિભૂષિતાઃ ।
તેષાં વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ સપ્તૈવ તુ શુભાનિ વૈ।
કુમુદાત્ પ્રથમં શ્વેતમુન્નતસ્ય તુ લોહિતમ્

બલાહકસ્ય જીમૂતં દ્રોણસ્ય હરિતં સ્મૃતમ્ ।
કઙ્કસ્ય વૈદ્યુતં નામ મહિષસ્ય તુ માનસમ્

કકુદઃ સુપ્રભં નામ સપ્તૈતાનિ તુ સપ્તધા।
વર્ષાણિ પર્વતાંશ્ચૈવ નદીસ્તેષુ નિબોધત

પાનિતોયા વિતૃષ્ણા ચ ચન્દ્રા શુક્રા વિમોચની।
નિવૃત્તિઃ સપ્તમી તાસાં પ્રતિવર્ષં તુ તાઃ સ્મૃતાઃ

તાસાં સમીપગાશ્ચાન્યાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ।
અશક્યાઃ પરિસંખ્યાતું શ્રદ્ધેયાસ્તુ બુભૂષતા

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વઃ શાલ્મલસ્યાપિ કીર્તિતઃ।
પ્લક્ષવૃક્ષેણ સંખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે મહાદ્રુમઃ

શાલ્મલિર્વિપુલસ્કન્ધ સ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે।
શાલ્મલિસ્તુ સમુદ્રેણ સુરોદેન સમન્તતઃ।
વિસ્તારાચ્છાલ્મલસ્યૈવ સમેન તુ સમન્તતઃ

ઉત્તરેષુ તુ ધર્મજ્ઞા દ્વીપેષુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ।
યથાશ્રુતં યથાન્યાયં બ્રુવતો મે નિબોધત

કુશદ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ ચતુર્થં તં સમાસતઃ।
સુરોદકઃ પરિવૃતઃ કુશદ્વીપેન સર્વતઃ

સપ્તૈવ ગિરયસ્તત્ર વર્ણ્યમાનાન્નિબોધત।
શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ

કુખદ્વીપે તુ વિજ્ઞેયઃ પર્વતો વિદ્રુમોચ્ચયઃ।
દ્વીપસ્ય પ્રથમસ્તસ્ય દ્વિતીયો હેમપર્વતઃ

તૃતીયો દ્યુતિમાન્નામ જીમૂતસદૃશો ગિરિઃ।
ચતુર્થઃ પુષ્પવાન્નામ પઞ્ચમસ્તુ કુશેશયઃ

ષષ્ઠો હરિગિરિર્નામ સપ્તમો મન્દરઃ સ્મૃતઃ ।
મન્દા ઇતિ હ્યપાં નામ મન્દરો દારણાદપામ્

તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ પરિવારિતઃ।
ઉદ્ભિદં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં વેણુમણ્ડલમ્

તૃતીયં સ્વૈરથાકારં ચતુર્થં લવણં સ્મૃતમ્।
પઞ્ચમં ધૃતિમદ્વર્ષં ષષ્ઠં વર્ષ પ્રભાકરમ્।
સપ્તમં કપિલં નામ સપ્તૈતે વર્ષપર્વતાઃ

એતેષુ દેવગન્ધર્વાઃ પ્રભાસ્તુ જગદીશ્વરાઃ।
વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાસ્તુ વર્ષશઃ

ન તેષુ દસ્યવઃ સન્તિ મ્લેચ્છજાત્યસ્તથૈવ ચ।
ગૌરપ્રાયો જનઃ સર્વઃ ક્રમાચ્ચ મ્રિયતે તથા

તત્રાપિ નદ્યઃ સપ્તૈવ ધુતપાપાઃ શિવાસ્તથા।
પવિત્રા સન્તતિશ્ચૈવ દ્યુતિગર્ભા મહી તથા

અન્યાસ્તાભ્યઃ પરિજ્ઞાતાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ।
અભિગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસવઃ

ઘૃતોદેન કુશદ્વીપો બાહ્યતઃ પરિવારિતઃ।
વિજ્ઞેયઃ સ તુ વિસ્તારાત્ કુશદ્વીપસમેન તુ

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વઃ કુશદ્વીપસ્ય વર્ણિતઃ।
ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારં વક્ષ્યામ્યહમતઃ પરમ્

કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણઃ સ તુ વૈ સ્મૃતઃ।
ઘૃતોદકસમુદ્રો વૈ ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન સંવૃતઃ

તસ્મિન્ દ્વીપે નગશ્રેષ્ઠઃ ક્રૌઞ્ચસ્થઃ પ્રથમો ગિરિઃ।
ક્રૌઞ્ચાત્પરો વામનકો વામનાદન્ધકારકઃ

અન્ધકારાત્પરશ્ચાપિ દિવાવૃન્નામ પર્વતઃ।
દિવાવૃતઃ પરશ્ચપિ દિવિન્દો ગિરિરુચ્યતે

દિવિન્દાત્પરતશ્ચાપિ પુણ્ડરીકો મહાગિરિઃ।
પુણ્ડરીકાત્પરશ્ચાપિ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ

એતે રત્નમયાઃ સપ્ત ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય પર્વતાઃ।
બહુવૃક્ષફલો પેતા નાનાવૃક્ષલતાવૃતાઃ

પરસ્પરેણ દ્વિગુણા વિષ્કમ્ભાદ્વર્ષપર્વ્વતાઃ ।
વર્ષાણિ તત્ર વક્ષ્યામિ નામતસ્તુ નિબોધત

ક્રૌઞ્ચસ્ય કુશલી દેશો વામનસ્ય મનોનુગઃ।
મનોનુગાત્પરશ્ચોષ્ણસ્તૃતીયો દેશ ઉચ્યતે

ઉષ્ણાત્પરઃ પ્રાવરકઃ પ્રાવરાદન્ધકારકઃ।
અન્ધકારકદેશાત્તુ મુનિદેશઃ પરઃ સ્મૃતઃ

મુનિદેશાત્પરશ્ચૈવ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ।
સિદ્ધચારણસઙ્કીર્ણો ગૌરપ્રાયો જનઃ સ્મૃતઃ

તત્રાપિ નદ્યઃ સપ્તૈવ પ્રતિ વર્ષ સ્મૃતાઃ શુભાઃ ।
ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સન્ધ્યા રાત્રિર્મનોજવા ।
ખ્યાતિશ્ચ પુણ્ડરીકા ચ ગઙ્ગા સપ્તવિધા સ્મૃતા

તાસાં સમુદ્રગાશ્ચાન્યા નદ્યો યાસ્તુ સમીપગાઃ।
અનુગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા વિપુલાઃ સુબહૂદકાઃ

ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સમુદ્રેણ દધિમણ્ડોદકેન તુ।
આવૃતઃ સર્વતઃ શ્રીમાન્ ક્રૌઞ્ચદ્વીપસમેન તુ

પ્લક્ષદ્વીપાદયો હ્યેતે સમાસેન પ્રકીર્ત્તિતાઃ।
તેષાં નિસર્ગો દ્વીપાનામાનુપૂર્વ્યેણ સર્વશઃ

ન શક્યં વિસ્તરાદ્વક્તુ મપિ વર્ષશતૈરપિ ।
નિસર્ગોઽયં પ્રજાનાં તુ સંહારો યશ્ચ તાસુ વૈ

અત ઊર્દ્દ્વં પ્રવક્ષ્યામિ શાકદ્વીપસ્ય યો વિધિઃ।
શાકદ્વીપસ્ય કૃત્સ્નસ્ય યથાવદિહ નિશ્ચયાત્।
શ્રૃણુધ્વં વૈ યથાતત્ત્વં બ્રુવતો મે યથાર્થવત્

ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ।
પરિવાર્ય સમુદ્રં સ દધિમણ્ડોદકં સ્થિતઃ

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચિરાચ્ચ મ્રિયતે જનઃ।
કુત એવ તુ દુર્ભિક્ષઞ્ચરાવ્યાધિભયં કુતઃ

તત્રાપિ પર્વતાઃ શુભ્રાઃ સપ્તૈવ મણિભૂષિતાઃ।
રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તાસાં નામાનિ મે શ્રૃણુ

દેવર્ષિગન્ધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે।
પ્રાગાયતઃ સ સૌવર્ણ ઉદયો નામ પર્વતઃ

તત્ર મેઘાસ્તુ વૃષ્ટ્યર્થં પ્રભવન્તિ ચ યાન્તિ ચ।
તસ્યાપરેણ સુમહાન્ જલધારો મહાગિરિઃ

તસ્માન્નિત્યમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્।
તતો વર્ષં પ્રભવતિ વર્ષાકાલે પ્રજાસ્વિહ

તસ્યાપરે રૈવતકો યત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતા ।
રેવતી દિવિ નક્ષત્રં પિતામહકૃતો ગિરિઃ

તસ્યાપરેણ સુમહાન્ શ્યામો નામ મહાગિરિઃ।
તસ્માચ્છયામત્વમાપન્નાઃ પ્રજાઃ પૂર્વમિમાઃ કિલ

તસ્યાપરેણ રજતો મહાનસ્તો ગિરિઃ સ્મૃતઃ।
તસ્યાપરેણામ્બિકેયો દુર્ગઃ શૈલો હિમાચિતઃ ॥ ૪૯.૮૨ .
આમ્બિકેયાત્પરો રમ્યઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ ।
સ ચૈવ કેશરીત્યુક્તો યતો વાયુઃ પ્રવાયતિ

શ્રૃણુધ્વં નામતસ્તાનિ યથાવદનુપૂર્વશઃ।
ઉદયસ્યોદયં વર્ષં જલદં નામ વિશ્રુતમ્

દ્વિતીયં જલધારસ્ય સુકુમારમિતિ સ્મૃતમ્।
રૈવતસ્ય તુ કૌમારં શ્યામસ્ય તુ મણીચકમ્

અસ્તસ્યાપિ શુભં વર્ષં વિજ્ઞેયં કુસુમોત્તરમ્।
આમ્બિકેયસ્ય મોદાકં કેસરેષુ મહાદ્રુમમ્

દ્વીપસ્ય પરિમાણઞ્ચ હ્રસ્વદીર્ઘત્વમેવ ચ।
શાકદ્વીપેન વિખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે વનસ્પતિઃ ।
શાકો નામ મહાવૃક્ષસ્તસ્ય પૂજાં પ્રયુઞ્જતે

એતેન દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ સહ ચારણૈઃ।
વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાશ્ચ તૈઃ સહ

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચાતુર્વર્ણસમન્વિતાઃ।
તેષુ નદ્યશ્ચ સપ્તૈવ પ્રતિવર્ષં સમુદ્રગાઃ ।
વિદ્ધિ નામ્નશ્ચ તાઃ સર્વા ગઙ્ગાસ્તાઃ સપ્તધા સ્મૃતાઃ

પ્રથમા સુકુમારીતિ ગઙ્ગા શિવજલા તથા।
અનુ તપ્તા ચ નામ્નૈવ નદી સમ્પરિકીર્ત્તિતા

કુમારી નામતઃ સિદ્ધા દ્વિતીયા સા પુનઃ સતી ।
નન્દા ચ પાર્વતી ચૈવ તૃતીય પરિકીર્ત્તિતા

શિવેતિકા ચતુર્થી સ્યાત્ ત્રિદિવા ચ પુનઃ સ્મૃતા।
ઇક્ષુશ્ચ પઞ્ચમી જ્ઞેયા તથૈવ ચ પુનઃ ક્રતુઃ

ધેનુકા ચ મૃતા ચૈવ ષષ્ઠી સંપરિકીર્ત્તિતા।
એતાઃ સપ્ત મહાગઙ્ગાઃ પ્રતિવર્ષં શિવોદકાઃ।
ભાવયન્તિ જનં સર્વં શાકદ્વીપનિવાસિનમ્

અનુગચ્છન્તિ તાસ્ત્વન્યા નદીનદ્યઃ સહસ્રશઃ।
બહૂદક પરિસ્રાવા યતો વર્ષતિ વાસવઃ

તાસાન્તુ નામધેયાનિ પરિમાણં તથૈવ ચ।
ન શક્યં પરિસંખ્યાતું પુણ્યાસ્તાઃ સરિદુત્તમાઃ।
તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુ તે

શંશપાયન વિસ્તીર્ણો દ્વીપોઽસૌ ચક્રસંસ્થિતઃ।
નદીજલૈઃ પ્રતિચ્છન્નઃ પર્વતૈશ્ચાભ્રસન્નિભૈઃ

સર્વધાતુવિચિત્રૈશ્ચ મણિ વિદ્રુમભૂષિતૈઃ।
પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈઃ સ્ફીતૈર્જનપદૈરપિ

વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સમન્તાદ્ધનધાન્યવાન્।
ક્ષીરોદેન સમુદ્રેણ સર્વતઃ પરિવારિતઃ।
શાકદ્વીપસ્તુ વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ

તસ્મિન્ જનપદાઃ પુણ્યાઃ પર્વતાન્તરિતે શુભાઃ ।
વર્ણાશ્રમસમાકીર્ણા દેશાસ્તે સપ્ત વૈ સ્મૃતાઃ

ન સઙ્કરશ્ચ તેષ્વસ્તિ વર્ણાશ્રમકૃતઃ વ્કચિત્ ।
ધર્મસ્ય ચાવ્યભીચારાદેકાન્તસુખિતાઃ પ્રજાઃ

ન તેષુ લોભો માયા વા ઈર્ષ્યાસૂયાઽધૃતિઃ કુતઃ।
વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ એતત્ સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્

કરોત્પત્તિર્નતેષ્વસ્તિ ન દણ્ડો ન ચ દણ્ડકાઃ।
સ્વધર્મેણૈવ ધર્મજ્ઞાસ્તે રક્ષન્તિ પરસ્પરમ્

એતાવદેવ શક્યં વૈ તસ્મિન્ દ્વીપે નિવાસિનામ્।
પુષ્કરં સપ્તમં દ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધત

પુષ્કરેણ તુ દ્વીપેન વૃતઃ ક્ષીરોદકો બહિઃ।
શાકદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્‌દ્વિગુણેન સમન્તતઃ

પુષ્કરે પર્વતઃ શ્રીમાન્ એક એવ મહાશિલઃ।
ચિત્રૈ ર્મણિમયૈઃ શીલૈઃ શિખરૈસ્તુ સમુચ્છ્રિતૈઃ

દ્વીપસ્ય તસ્ય પૂર્વાર્દ્ધે ચિત્રસાનુઃ સ્થિતો મહાન્।
પરિમણ્ડલસહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ પઞ્ચવિંશતિઃ

ઊર્દ્દ્વઞ્ચૈવ ચતુસ્ત્રિશત્સહસ્રાણિ સમાચિતઃ।
દ્વીપાર્દ્ધસ્ય પરિસ્તોમઃ પર્વતો માનસોત્તમઃ

સ્થિતો વેલાસમીપે તુ નવચન્દ્ર ઇવોદિતઃ।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્દ્ધ્વં પઞ્ચશદુચ્છ્રિતઃ

તાવદેવ સ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ।
સ એવં દ્વીપપશ્ચાર્દ્ધે માનસઃ પૃથિવીધરઃ

એક એવ મહાસાનુઃ સન્નિવેશાદ્દ્વિધા કૃતઃ।
સ્વાદૂદકેનોદધિના સર્વતઃ પરિવારિતઃ

પુષ્કરદ્વીપવિસ્તારાદ્વિસ્તીર્ણોઽસૌ સમન્તતઃ।
તસ્મિન્ દ્વીપે સ્મૃતૌ દ્વૌ તુ પુણ્યૌ જનપદૌ શુભૌ।
અભિતો માનસસ્યાથ પર્વતસ્યાનુમણ્ડલૌ

મહાવીતન્તુ યદ્વર્ષં બાહ્યતો માનસસ્ય તત્।
તસ્યૈવાભ્યન્તરે યત્તુ ધાતકીખણ્ડમુચ્યતે

દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જેવન્તિ માનવાઃ।
આરોગ્યસુખભૂયિષ્ઠા માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ

સમમાયુશ્ચ રૂપઞ્ચ તસ્મિન્ વર્ષદ્વયે સ્થિતમ્।
અધમોત્તમૌ ન તેષ્વાસ્તાં તુલ્યાસ્તે રૂપશીલતઃ

ન તત્ર વઞ્ચકો નેર્ષ્યા ન સ્તેના ન ભયં તથા।
નિગ્રહો ન ચ દણ્ડોઽસ્તિ ન લોભો ન પરિગ્રહઃ

સત્યાનૃતં ન તત્રાસ્તિ ધર્માધર્મૌ તથૈવ ચ।
વર્ણાશ્રમાણાં વાર્ત્તા વા પાશુપાલ્યં વણિક્ક્રિયા

ત્રયી વિદ્યા દણ્ડનીતિઃ શુશ્રૂષા શલ્યમેવ ચ।
વર્ષદ્વયે સર્વમેતત્ પુષ્કરસ્ય ન વિદ્યતે

ન તત્ર નદ્યો વર્ષઞ્ચ શીતોષ્ણં વા ન વિદ્યતે ।
ઉદ્ભિજ્જાન્યુદકાન્યત્ર ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ

ઉત્તરાણાં કુરૂણાઞ્ચ તુલ્યકાલો જનઃ સદા।
સર્વત્ર સુસુખસ્તત્ર જરાક્લમવિવર્જિતઃ

ઇત્યેષ ધાતકીખણ્ડો મહાવીતે તથૈવ ચ ।
આનુપૂર્વ્યાદ્વિધિઃ કૃત્સ્નઃ પુષ્કરસ્ય પ્રકીર્તિતઃ

સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવારિતઃ।
વિસ્તરાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પુષ્કરસ્ય તથૈવ ચ

એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્તુ સપ્ત સપ્તભિરાવૃતાઃ।
દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સમુદ્રસ્તુ સમન્તતઃ

એવં દ્વીપસમુદ્રાણાં વૃદ્ધિર્જ્ઞેયા પરસ્પરાત્।
અપાઞ્ચૈવ સમુદ્રેકાત્ સમુદ્રા ઇતિ સંજ્ઞિતાઃ

ઋષયો નિવસન્ત્યસ્મિન્ પ્રજા યસ્માચ્ચતુર્વિધાઃ।
તસ્માદ્વર્ષમિતિ પ્રોક્તં પ્રજાનાં સુખદન્તુ તત્

ઋષ ઇત્યેવ ઋષયઃ વૃષઃ શક્તિપ્રબન્ધને।
ઇતિ પ્રબન્ધનાત્ સિદ્ધં વર્ષત્વં તેન તેષુ તત્

શુક્લપક્ષે ચન્દ્રવૃદ્ધૌ સમુદ્રઃ પૂર્યતે તદા।
પ્રક્ષીયમાણે બહુલે ક્ષીયતેઽસ્તમિતે ખગે

આપૂર્યમાણે ઉદધિઃ સ્વત એવાભિપૂર્યતે।
તતોઽપક્ષીયમાણેઽપિ સ્વાત્મનૈવાપકૃષ્યતે

ઉખાસ્થમગ્નિસંયોગાત્ જલમુદ્રિચ્યતે યથા।
તથા મહોદધિગતં તોયમુદ્રિચ્યતે તતઃ

અન્યૂનાહ્યતિરિક્તાશ્ચ વર્દ્ધન્ત્યાપો હ્રસન્તિ ચ।
ઉદયાસ્તમિતૈશ્ચેન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ।
ક્ષયવૃદ્ધિરેવમુદધેઃ સોમવૃદ્ધિક્ષયાત્પુનઃ

દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ અઙ્ગુલીનાં શતાનિ તુ।
અપાં વૃદ્ધિઃ ક્ષયો દૃષ્ટઃ સમુદ્રાણાન્તુ પર્વસુ

દ્વિરાપત્વાત્ સ્મૃતા દ્વીપાઃ સર્વતશ્ચોદકાવૃતાઃ।
ઉદકસ્યાધાનં યસ્માચ્ચ તસ્માદુદધિરુચ્યતે

અપર્વાણસ્તુ ગિરયઃ પર્વભિઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્લક્ષદ્વીપે તુ ગોમેદઃ પર્વતસ્તેન ચોચ્યતે

શાલ્મલિઃ શાલ્મલદ્વીપે પૂજ્યતે ચ મહાદ્રુમાઃ।
કુશદ્વીપે કુશસ્તમ્બસ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે

ક્રૌઞ્ચદ્વીપે ગિરિઃ ક્રૌઞ્ચો મધ્યે જનપદસ્ય હ।
શકદ્વીપે દ્રુમઃ શાકસ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે

ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે તત્ર તૈઃ સ નમસ્કૃતઃ।
મહાદેવઃ પુષ્કરે તુ બ્રહ્મા ત્રિભુવનેશ્વરઃ

તસ્મિન્નિવસતિ બ્રહ્મા સાધ્યૈઃ સાર્દ્ધં પ્રજાપતિઃ।
ઉપાસતે તત્ર દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશન્મહર્ષિભિઃ।
સ તત્ર પૂજ્યતે ચૈવ દેવૈર્દેવોત્તમોત્તમઃ

જમ્બૂદ્વીપાત્પ્રવર્ત્તન્તે રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ।
દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાનાં હિ ક્રમાસ્ત્વિહ

સર્વસો બ્રહ્મચર્યેણ સત્યેન ચ દમેન ચ।
આરોગ્યાયુઃપ્રમાણાદ્ધિ દ્વિગુણઞ્ચ સમન્તતઃ

એતસ્મિન્ પુષ્કરદ્વીપે યદુક્તં વર્ષકદ્વયમ્।
ગોપાયતિ પ્રજાસ્તત્ર સ્વયં સજ્જનમણ્ડિતાઃ

ઈશ્વરો દણ્ડમુદ્યમ્ય બ્રહ્મા ત્રિભુવનેશ્વરઃ।
સવિષ્ણુઃ સશિવો દેવઃ સપિતા સપિતામહઃ

ભોજનઞ્ચાપ્રયત્નેન તત્ર સ્વયમુપસ્થિતમ્ ।
ષડ્રસં સુમહાવીર્યં ભુઞ્જતે ચ પ્રજાઃ સદા

પરેણ પુષ્કરસ્યાથ આવૃત્યા યઃ સ્થિતો મહાન્ ।
સ્વાદૂદકઃ સમુદ્રસ્તુ સમન્તાત્પરિવેષ્ટિતઃ

પરેણ તસ્ય મહતી દૃશ્યતે લોક સંસ્થિતિઃ।
કાઞ્ચની દ્વિગુણા ભૂમિઃ સર્વા ચૈકશિલોપમા

તસ્માત્પરેણ શૈલસ્તુ મર્યાદાન્તે તુ મણ્ડલમ્।
પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ લોકાલોકઃ સ ઉચ્યતે

આલોકસ્તસ્ય ચાર્વાક્તુ નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ તસ્યોચ્છ્રયઃ સ્મૃતઃ

તાવાંશ્ચ વિસ્તરસ્તસ્ય પૃથિવ્યાં કામગશ્ચ સઃ।
આલોકે લોકશબ્દસ્તુ નિરાલોકે સલોકતા।
લોકાર્થં સમ્મતો લોકો નિરાલોકસ્તુ બાહ્યતઃ

લોકવિસ્તારમાત્રન્તુ આલોકઃ સર્વતો બહિઃ।
પરિચ્છિન્નઃ સમન્તાચ્ચ ઉદકેનાવૃતશ્ચ સઃ।
નિરાલોકાત્પરશ્ચાપિ અણ્ડમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની।
ભૂર્લોકોઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકોઽથ મહસ્તથા

જનસ્તપસ્તથા સત્ય એતાવાન્ લોકસઙ્‌ગ્રહઃ।
એકાવાનેવ વિજ્ઞેયો લોકાન્તશ્ચૈવ તત્પરઃ

કુમ્બસ્થાયી ભવેદ્યાદૃક્ પ્રતીચ્યાન્દિશિ ચન્દ્રમાઃ।
આદિતઃ શુક્લપક્ષસ્ય વપુરણ્ડસ્ય તદ્વિધમ્

અણ્ડાનામીદૃશાનાન્તુ કોટ્યો જ્ઞેયાઃ સહસ્રશઃ।
તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ કારણસ્યાવ્યયાત્મનઃ।
કારણૈઃ પ્રાકૃતૈસ્તત્ર હ્યાવૃતં પ્રતિસપ્તભિઃ

દશાધિક્યેન ચાન્યોન્યં ધારયન્તિ પરસ્પરમ્।
પરસ્પરાવૃતાઃ સર્વે ઉત્પન્નાશ્ચ પરસ્પરાત્

અણ્ડસ્યાસ્ય સમન્તાત્તુ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ।
સમન્તાદ્યેન તોયેન ધાર્યમાણઃ સ તિષ્ઠતિ

બાહ્યતો ઘનતોયસ્ય તિર્યગૂર્દ્ધ્વાનુમણ્ડલમ્।
ધાર્યમાણં સમન્તાત્તુ તિષ્ઠતે ઘનતેજસા

અયોગુડનિભો વહ્નિઃ સમન્તાન્મણ્ડલાકૃતિઃ।
સમન્તાદ્ધનવાતેન ધાર્યમાણઃ સ તિષ્ઠતિ।
ઘનવાતસ્તથાકાશન્ધારયાણસ્તુ તિષ્ઠતિ

ભૂતાદિશ્ચ તથાકાશં ભૂતાદ્યઞ્ચાપ્યસૌ મહાન્ ।
મહાન્ વ્યાપ્તો હ્યનન્તેન અવ્યક્તેન તુ ધાર્યતે

અનન્તમપરિવ્યક્તન્દશધા સૂક્ષ્મ એવ ચ।
અનન્તમકૃતાત્માનમનાદિનિધનઞ્ચ તત્

અતીત્ય પર તો ઘોરમનાલમ્બમનામયમ્।
નૈકયોજનસાહસ્રં વિપ્રકૃષ્ટં તમોવૃતમ્

તમ એવ નિરાલોકમમર્યાદમદેશિકમ્।
દેવાનામપ્યવિદિંતં વ્યવહારવિવર્જ્જિતમ્

તમસોઽન્તે ચ વિખ્યાતમાકાશાન્તે ચ ભાસ્વરમ્।
મર્યાદાયામતસ્તસ્ય શિવસ્યાયતનં મહત્

ત્રિદશાનામગમ્યન્તુ સ્થાનં દિવ્યમિતિ શ્રુતિઃ।
મહતો દેવદેવસ્ય મર્યાદાયાં વ્યવસ્થિતમ્

ચન્દ્રાદિત્યાવતપ્તાસ્તુ યે લોકાઃ પ્રથિતા બુધૈઃ।
તે લોકા ઇત્યભિહિતા જગતશ્ચ ન સંશયઃ

રસાતલતલાત્ સપ્ત સપ્તૈવોર્દ્ધ્વતલાઃ ક્ષિતૌ।
સપ્તસ્કન્ધાસ્તથા વાયોઃ સબ્રહ્મસદના દ્વિજાઃ

આપાતાલાદ્દિવં યાવદત્ર પઞ્ચવિધા ગતિઃ।
પ્રમાણમેતજ્જગત એષ સંસારસાગરઃ

અનાદ્યન્તા પ્રયાત્યેવં નૈકજાતિસમુદ્ભવાઃ।
વિચિત્રા જગતઃ સા વૈ પ્રવૃત્તિરનવસ્થિતા

યથૈતદ્ ભૌતિકં નામ નિસર્ગબહુવિસ્તરમ્।
અતીન્દ્રિયૈર્મહાભાગૈઃ સિદ્ધૈરપિ ન લક્ષ્યતે

પૃથિવ્યાઞ્ચાગ્નિવાયૂનાં મહતસ્તમસસ્તથા।
ઈશ્વરસ્ય તુ દેવસ્ય અનન્તસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ

ક્ષયો વા પરિમાણં વા અન્તો વાપિ ન વિદ્યતે।
અનન્ત એષ સર્વત્ર સર્વસ્થાનેષુ પઠ્યતે।
તસ્ય ચોક્તં મયા પૂર્વં તસ્મિન્નામાનુકીર્ત્તને

ય એષ શિવનામ્ના હિ તદ્વઃ કાર્ત્સ્ન્યેન કીર્તિતમ્।
સ એષ સર્વત્ર ગતઃ સર્વસ્થાનેષુ પૂજ્યતે

ભૂમૌ રસાતલે ચૈવ આકાશે પવનેઽનલે।
અર્ણવેષુ ચ સર્વેષુ દિવિ ચૈવ ન સંશયઃ

તથા તપસિ વિજ્ઞેય એષ એવ મહાદ્યુતિઃ।
અનેકધા વિભક્તાઙ્ગો મહાયોગી મહેશ્વરઃ।
સર્વલોકેષુ લોકેશ ઇજ્યતે બહુધા પ્રભુઃ

એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધાર્યન્તે ચ પરસ્પરાન્।
આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તે વિકારિણઃ

પૃથ્વ્યાદયો વિકારાસ્તે પરિચ્છિન્નાઃ પરસ્પરમ્।
પરસ્પરાધિકાશ્ચૈવ પ્રવિષ્ટાશ્ચ પરસ્પરમ્

યસ્માદ્વિષ્ટાશ્ચ તેઽન્યોન્યં તસ્માત્ સ્થૈર્યમુપાગતાઃ।
પ્રાગાસન્ હ્યવિશેષાસ્તુ વિશેષાન્યોન્યવેશનાત્।
પૃથિવ્યાદ્યાશ્ચ વાય્વન્તાઃ પરિચ્છિન્નાસ્ત્રયસ્તુ તે

ગુણાપચયસારેણ પરિચ્છેદો વિશેષતઃ।
શેષાણાં તુ પરિચ્છેદઃ સૌક્ષ્મ્યાન્નેહ વિભાવ્યતે

ભૂતેભ્યઃ પરતસ્તેભ્યો હ્યાલોકઃ પરતઃ સ્મૃતઃ।
ભૂતાન્યાલોક આકાશે પરિચ્છિન્નાનિ સર્વશઃ

પાત્રે મહતિ પાત્રાણિ યથૈવાન્તર્ગતાનિ તુ।
ભવન્ત્યન્યોન્યહીનાનિ પરસ્પરસમાશ્રયાત્।
તથા હ્યાલોક આકાશે ભેદાસ્ત્વન્તર્ગતા મતાઃ

કૃત્સ્નાન્યેતાનિ ચત્વારિ અન્યોન્યસ્યાધિકાનિ તુ ।
યાવદેતાનિ ભૂતાનિ તાવદુત્પત્તિ રુચ્યતે

જન્તૂનામિહ સંસ્કારો ભૂતેષ્વન્તર્ગતો મતાઃ।
પ્રત્યાખ્યાય ચ ભૂતાનિ કાર્યોત્પત્તિર્ન વિદ્યતે

તસ્માત્પરિમિતા ભેદાઃ સ્મૃતાઃ કાર્યાત્મકાસ્તુ તે।
કારણાત્મકાસ્તથૈવ સ્યુર્ભેદા યે મહદાદયઃ

ઇત્યેષ સન્નિવેશો વો મયા પ્રોક્તો વિભાગશઃ।
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયા યાથાતથ્યેન વૈ દ્વિજાઃ

વિસ્તારાન્મણ્જલાચ્ચૈવ પ્રસંખ્યાતેન ચૈવ હિ ।
વૈશ્વરૂપં પ્રધાનસ્ય પરિમાણૈકદેશિકમ્

અદિષ્ઠાનં ભગનતો યસ્ય સર્વમિદં જગત્ ।
એવં ભૂતગણાઃ સપ્ત સન્નિવિષ્ટાઃ પરસ્પરમ્

એતાવાન્ સન્નિવેશસ્તુ મયા શક્યઃ પ્રભાવિતુ મ્।
એતાવદેવ શ્રોતવ્યં સન્નિવેશે તુ પાર્થિવ

સપ્ત પ્રકૃતયસ્ત્વેતા ધારયન્તિ પરસ્પરમ્।
તાસ્વલ્પપરિમાણેન પ્રસઙ્ખ્યાતુમિહોચ્યતે।
અસઙ્ખ્યેયાઃ પ્રકૃતયસ્તિર્યગૂર્દ્ધ્વમધશ્ચ યાઃ

તારકાસન્નિવેશશ્ચ યાવદ્દિવ્યં તુ મણ્જલમ્।
મર્યાદાસન્નિવેશસ્તુ ભૂમેસ્તદનુમણ્ડલમ્।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પૃથિવ્યાં વૈ દ્વિજોત્તમાઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામૈકોનપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ