વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 49
॥સનત્કુમાર ઉવાચ॥
આદૌ તુ પઞ્ચતીર્થેષુ ચોત્તરે માનસે વિધિઃ।
આચમ્ય કુશહસ્તેન શિરશ્ચાભ્યુક્ષ્ય વારિણા
ઉત્તરં માનસં ગચ્છેન્મન્ત્રેણ સ્નાનમાચરેત્।
ઉત્તરે માનસે સ્નાનં કરોમ્યાત્મવિશુદ્ધયે
સૂર્ય્યલોકાદિસંસિદ્ધિસિદ્ધયે પિતૃમુક્તયે।
દેવાદીંસ્તર્પયિત્વાથ શ્રાદ્ધં કુર્યાત્ સપિણ્ડકમ્
માનસં હિ સરો હ્યત્ર તસ્માદુત્તરમાનસમ્।
સૂર્ય્યં નત્વાર્ચ્ચયિત્વાથ સૂર્ય્યલોકં નયેત્પિતૄન્
નમો ભગવતે ભર્ત્રે સોમભૌમજ્ઞરૂપિણે।
જીવભાર્ગવસૌરેયરાહુકેતુસ્વરૂપિણે
ઉત્તરાન્માનસાન્મૌની વ્રજેદ્દક્ષિણમાનસમ્।
ઉદીચીતીર્થમિત્યુક્તં તત્રૌદીચ્યં વિમુક્તિદમ્ ।
અત્ર સ્નાતો દિવં યાતિ સ્વશરીરેણ માનવઃ
મધ્યે કનખલં તીર્થં ત્રિષુલોકેષુ વિશ્રુતમ્।
સ્નાતઃ કનકવદ્ભાતિ નરો યાતિ પવિત્રતામ્
તસ્ય દક્ષિણભાગે ચ તીર્થં દક્ષિણમાનસમ્।
અતઃ કનખલં લોકે ખ્યાતં તીર્થમનુત્તમમ્
દક્ષિણે માનસે ચૈવ તીર્થત્રયમુદાહૃતમ્।
સ્નાત્વા તેષુ વિધાનેન કુય્યાચ્છ્રાદ્ધં પૃથક્પૃથક્
દક્ષિણે માનસે સ્નાનં કરોમ્યાત્મવિશુદ્ધયે।
સૂર્ય્યલોકાદિસંસિદ્ધિસિદ્ધયે પિતૃમુક્તયે
બ્રહ્મહત્યાદિપાપૌઘ યાતનાયા વિમુક્તયે।
દિવાકર કરોમીહ સ્નાનં દક્ષિણમાનસે
નમામિ સૂર્ય્યં તૃપ્ત્યર્થં પિતૄણાં તારણાય ચ।
પુત્રપૌત્રધનૈશ્વર્ય્યાયાયુરારોગ્ય વૃદ્ધયે
અનેન સ્નાનપૂજાદિ કૃત્વા શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકમ્।
કૃત્વા નત્વા ચ મૌન્યર્કમિમં મન્ત્રમુદીરયેત્
ફલ્ગુતીર્થં વ્રજેત્તસ્માત્ સર્વ્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્।
મુક્તિર્ભવતિ કર્ત્તૄણાં પિતૄણાં શ્રાદ્ધતઃ સદા
બ્રહ્મણા પ્રાર્થિતો વિષ્ણુઃ ફલ્ગુકો હ્યભવત્પુરા।
દક્ષિણાગ્નૌ હુતં તત્ર તદ્રજઃ ફલ્ગુતીર્થકમ્
તસ્મિન્ફલતિ ફલ્ગ્વા ગૌઃ કામધેનુર્જલં મહી।
દૃષ્ટેરન્તર્ગતં યસ્માત્ફલ્ગુતીર્થં ન નિષ્ફલમ્
તીર્થાનિ યાનિ સર્વ્વાણિ ભુવનેષ્વખિલેષ્વપિ।
તાનિ સ્નાતું સમાયાન્તિ ફલ્ગુતીર્થં સુરૈઃ સહ
ગઙ્ગા પાદોદકં વિષ્ણોઃ ફલ્ગુર્હ્યાદિગદાધરઃ।
સ્વયં હિ દ્રવરૂપેણ તસ્માદ્ગઙ્ગાધિકં વિદુઃ
અશ્વમેધસહસ્રાણાં સહસ્રં યઃ સમાચરેત્।
નાસૌ તત્ફલમાપ્નોતિ ફલ્ગુતીર્થે યદાપ્નુયાત્
ફલ્ગુતીર્થે વિષ્ણુજલે કરોમિ સ્નાનમાદૃતઃ।
પિતૄણાં વિષ્ણુલોકાય ભુક્તિમુક્તિપ્રસિદ્ધયે
ફલ્ગુતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા તર્પણં શ્રાદ્ધમાચરેત્।
સપિણ્ડકં સ્વસૂત્રોક્તં નમેદથ પિતામહમ્
નમઃ શિવાય દેવાય ઈશાય પુરુષાય વૈ।
અઘોરવામદેવાય સદ્યોજાતાય શમ્ભવે
ફલ્ગુતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા દેવં ગદાધરમ્।
આત્માનં તારયેત્સદ્યો દશ પૂર્વાન્દશાપરાન્
નત્વા ગદાધરં દેવં મન્ત્રેણાનેન પૂજયેત્ ।
ઓં નમો વાસુદેવાય નમઃ સઙ્કર્ષણાય ચ
પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય શ્રીધરાય ચ વિષ્ણવે ।
પઞ્ચતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્
અમૃતૈઃ પઞ્ચભિઃ સ્નાનં પુષ્પવસ્ત્રાદ્યલંકૃતમ્।
ન કુર્ય્યાદ્યો ગદાપાણેસ્તસ્ય શ્રાદ્ધમસાર્થકમ્
નાગકૂટાદ્ગૃધ્રકૂટાદ્યુપાદુત્તરમાનસાત્।
એતદ્ગયાશિરઃ પ્રોક્તં ફલ્ગુતીર્થન્તદુચ્યતે
મુણ્ડપૃષ્ઠનગાધસ્તાત્ફલ્ગુતીર્થમનુત્તમમ્।
અત્ર શ્રાદ્ધાદિના સર્વ્વે પિતરો મોક્ષમાપ્નુયુઃ
પ્રથમેઽહ્નિ વિધિઃ પ્રોક્તો દ્વિતીયે દિવસે વ્રજેત્।
ધર્મ્મારણ્યં તત્ર ધર્મ્મો યસ્માદ્યજ્ઞમકારયત્
ગમનાદ્બ્રહ્મલોકાપ્તિર્ભવત્યેવ હિ નારદ।
મતઙ્ગ વાપ્યાં યઃ સ્નાત્વા તર્પણં શ્રાદ્ધમાચરેત્
ગત્વા નત્વા મતઙ્ગેશમિમં મન્ત્રમુદીરયેત્।
પ્રમાણં દેવતાઃ સન્તુ લોકપાલાશ્ચ સાક્ષિણઃ
મયાગત્યમતઙ્ગેઽસ્મિન્પિતૄણાં નિષ્કૃતિઃ કૃતા।
પૂર્વ્વં હિ બ્રહ્મતીર્થં ચ કૂપે શ્રાદ્ધાદિ કારયેત્
તત્કૂપયૂપયોર્મ્મધ્યે સર્વ્વાંસ્તારયતે પિતૄન્।
ધર્મ્મં ધર્મ્મેશ્વરં નત્વા મહાબોધિતરું નમેત્
નમસ્તેઽશ્વત્થરાજાય બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મને।
બોધિદ્રમાય કર્તૄણાં પિતૄણાં તારણાય ચ
યેઽસ્મત્કુલે માતૃવંશે બાન્ધવા દુર્ગતિં ગતાઃ।
ત્વદ્દર્શનાત્સ્પર્શનાચ્ચ સ્વર્ગતિં યાન્તુ શાશ્વતીમ્
ઋણત્રયં મયા દત્તં ગયામાગત્ય વૃક્ષરાટ્।
ત્વત્પ્રસાદાન્મહાપાપાદ્વિમુક્તોઽહં ભવાર્ણવાત્
તૃતીયે બ્રહ્મસરસિ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકમ્।
કૃત્વા સર્વ્વપ્રમાણેન મન્ત્રેણ વિધિવત્સુતઃ
સ્નાનં કરોમિ તીર્થેઽસ્મિન્ ઋણત્રયવિમુક્તયે।
તત્કૂપયૂપયોર્મધ્યે બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્
યાગં કૃત્વોત્થિયો યૂપો બ્રહ્મણા યૂપ ઇત્યસૌ।
કૃત્વા બ્રહ્મસરઃશ્રાદ્ધં સર્વ્વાંસ્તારયતે પિતૄન્
યૂપં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય વાજપેયફલં લભેત્।
બ્રહ્માણં ચ નમસ્કૃત્ય બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્
નમોઽસ્તુ બ્રહ્મણેઽજાય જગજ્જન્માદિરૂપિણે ।
ભક્તાનાઞ્ચ પિતૄણાઞ્ચ તારકાય નમો નમઃ
ગોપ્રચારસમીપસ્થા આમ્રા બ્રહ્મપ્રકલ્પિતાઃ।
તેષાં સેચનમાત્રેણ પિતરો મોક્ષગામિનઃ
આમ્રં બ્રહ્મસરોદ્ભૂતં બ્રહ્મદેવમયં તરુમ્।
વિષ્ણુરૂપં પ્રસિઞ્ચામિ પિતૄણાં મુક્તિહેતવે
એકો મુનિઃ કુમ્ભકુશાગ્રહસ્ત આમ્રસ્ય મૂલે સલિલં દદામિ।
આમ્રશ્ચ તૃપ્તા એકા ક્રિયાદ્વ્યર્થકરી પ્રસિદ્ધા
તતો યમ બલિં દદ્યાન્મન્ત્રેણાનેન સંયતઃ।
યમરાજધર્મ્મરાજૌ નિશ્ચલાર્થં વ્યવસ્થિતૌ
તાભ્યાં બલિં પ્રયચ્છામિ પુતૄણાં મુક્તિહેતવે।
તતઃ શ્વાનબલિં દદ્યાન્મન્ત્રેણાનેન નારદ
દ્વૌ શ્વાનૌ શ્યામશબલૌ વૈવસ્વતકુલોદ્ભવૌ।
તાભ્યાં બલિં પ્રયચ્છામિ રક્ષેતાં પથિ સર્વ્વાદા
તતઃ કાકબલિં દદ્યાન્મન્ત્રેણાનેન નારદ।
ઐન્દ્રવારુણવાયવ્યયામ્યા વૈ નૈઋતાસ્તથા
વાયસાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તુ ભૂમૌ પિણ્ડં સમર્પિતમ્।
ફલ્ગુતીર્થે ચતુર્થેઽહ્નિ સ્નાનાદિકમથાચરેત્
ગયાશિરસ્યથ શ્રાદ્ધં પાદે કુર્ય્યાત્સપિણ્ડકમ્।
સાક્ષાદ્ગયાશિરસ્તત્ર ફલ્ગુતીર્થાશ્રિતં કૃતમ્
નાગાજ્જનાર્દ્દનાદ્બ્રહ્મયૂપાચ્ચોત્તરમાનસાત્।
એતદ્ગયાશિરઃ પ્રોક્તં ફલ્ગુતીર્થં તદુચ્યતે
પિતામહં સમાસાદ્ય યાવદુત્તરમાનસમ્।
ફલ્ગુતીર્થન્તુ વિજ્ઞેયં દેવાનામપિ દુર્લભમ્
ક્રૌઞ્ચપાદાત્ફલ્ગુતીર્થં યાવત્સાક્ષાદ્ગયાશિરઃ।
મુખં ગયાસુરસ્યૈતત્તસ્માચ્છ્રાદ્ધમિહાક્ષયમ્
મુણ્ડપૃષ્ઠાન્નગાધસ્તાત્સાક્ષાત્તત્ફલ્ગુતીર્થ કમ્।
આદ્યો ગદાધરો દેવો વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ
વિષ્ણ્વાદિપદરૂપેણ પિતૄણાં મુક્તિહેતવે।
એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં દર્શનાત્પાપનાશનમ્
સ્પર્શનાત્પૂજનાદ્વાપિ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્।
શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કૃત્વા કુલસાહસ્રમાત્મના
નયેદ્વિપ્ણુપદં દિવ્યમનન્તં શિવમવ્યયમ્।
શ્રાદ્ધં કૃત્વા રુદ્રપદે નયેત્કુલશતં નરઃ
સહાત્મના શિવપુરં તથા બ્રહ્મપદે નરઃ।
બ્રહ્મલોકં કુલશતં સમુદ્ધૃત્ય નયેત્પિતૄન્
કશ્યપસ્ય પદે શ્રાદ્ધી બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્।
દક્ષિણાગ્નિપદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્
ગાર્હપત્યપદે શ્રાદ્ધી વાજપેયફલં લભેત્।
શ્રાદ્ધં કૃત્વાહવનીયે અશ્વમેધફલં લભેત્
શ્રાદ્ધં કૃત્વા સભ્યપદે જ્યોતિષ્ટોમફલં લભેત્ ।
આવસથ્યપદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્
શ્રાદ્ધં કૃત્વા શક્રપદે ઇન્દ્રલોકં નયેત્પિતૄન્।
અગસ્ત્યસ્ય પદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્
ક્રૌઞ્ચમાતઙ્ગયોઃ શ્રાદ્ધી બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્।
શ્રાદ્ધી સૂર્ય્યપદે પઞ્ચ પાપિનોઽર્ક્કપુરં નયેત્
કાર્તિકેયપદે શ્રાદ્ધી શિવલોકં નયેત્પિતૄન્।
ગણેશસ્ય પદે શ્રાદ્ધી રુદ્રલોકં નયેત્પિતૄન્
ગજકર્ણતર્પણકૃન્નિર્મલં સ્વર્નયેત્પિતૄન્।
અન્યેષાઞ્ચ પદે શ્રાદ્ધી પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્
સર્વ્વેષાં કાશ્યપં શ્રેષ્ઠં વિષ્ણો રુદ્રસ્ય વૈ પદમ્।
બ્રહ્મણશ્ચ પદં ચાપિ શ્રેષ્ઠં તત્ર પ્રકીર્ત્તિતમ્
પ્રારમ્ભે ચ સમાપ્તૌ ચ તેષામન્યતમં સ્મૃતમ્।
શ્રેયસ્કરં ભવેત્તત્ર શ્રાદ્ધકર્ત્તુશ્ચ નારદ
કશ્યપસ્ય પદે દિવ્યે ભારદ્વાજો મુનિઃ પુરા।
શ્રાદ્ધં કૃત્વોદ્યતો દાતું પિત્રાદિભ્યશ્ચ પિણ્ડકમ્
શુક્લકૃષ્ણૌ તતો હસ્તૌ પદમુદ્ભિદ્ય નિર્ગતૌ।
દૃષ્ટ્વા હસ્તદ્વયં તત્ર મુનિઃ સંશયમાગતઃ
તતઃ સ્વમાતરં શાન્તાં પપ્રચ્છ સ મહામુનિઃ।
કશ્યપસ્ય પદે દિવ્યે શુક્લે કૃષ્ણેઽથ વા કરે
પિણ્ડો દેયો મયા માતર્જાનાસિ પિતરં વદ॥
॥શાન્તોવાચ॥
ભારદ્વાજ મહાપ્રાજ્ઞ દેહિ કૃષ્ણાય પિણ્ડકમ્
ભારદ્વાજસ્તતઃ પિણ્ડં દાતું કૃષ્ણાય ચોદ્યતઃ।
શ્વેતોઽદૃશ્યોઽબ્રવીત્તત્ર પુત્રસ્ત્વં હિ મમૌરસઃ
કૃષ્ણોઽબ્રવીન્મમ ક્ષેત્રં તતો મે દેહિ પિણ્ડકમ્।
સ્વૈરિણ્યથાબ્રવીદ્દાતું ક્ષેત્રિણે બીજિને તતઃ
ભારદ્વાજસ્તતઃ પિણ્ડં કશ્યપસ્ય પદે દદૌ ।
હંસયુક્તવિમાનેન બ્રહ્મલોકમુભૌ ગતૌ
રામો રુદ્રપદે શ્રાદ્ધે પિણ્ડદાનાય ચોદ્યતઃ।
પિતા દશરથઃ સ્વર્ગાત્પ્રસાર્ય્ય કરમાગતઃ
નાદાત્પિણ્ડં કરે રામો દદૌ રુદ્રપદે તતઃ।
શાસ્ત્રાર્થાતિક્રમાદ્ભીતં રામં દશરથોઽબ્રવીત્
તારિતોઽહં ત્વયા પુત્ર રુદ્રલોકમવાપ્નુયામ્।
હસ્તે પિણ્ડપ્રદાનેન સ્વર્ગતિર્ન હિ મે ભવેત્
ત્વઞ્ચ રાજ્યં ચિરં કૃત્વા પાલયિત્વા દ્વિજાન્પ્રજાઃ।
યજ્ઞાન્સદક્ષિણાન્કૃત્વા વિષ્ણુલોકં વ્રજિષ્યસિ
પુર્ય્યયોધ્યાજનૈઃ સાર્દ્ધં કૃમિકીટાદિભિઃ સહ।
ઇત્યુક્ત્વાસૌ દશરથો રુદ્રલોકં પરં યયૌ
ભીષ્મો વિષ્ણુપદે શ્રેષ્ઠે આહૂય પિતરં સ્વકમ્।
શ્રાદ્ધં કૃત્વોદ્યતો દાતું પિત્રાદિભ્યશ્ચ પિણ્ડકમ્
પિતુર્વિનિર્ગતૌ હસ્તૌ ગયાશિરસિ શન્તનોઃ।
નાદાત્પિણ્ડં કરો ભીષ્મો દદૌ વિષ્ણુપદે તતઃ
શન્તનુઃ પ્રાહ સન્તુષ્ટઃ શાસ્ત્રાર્થે નિશ્ચલો ભવાન્।
ત્રિકાલદૃષ્ટિર્ભવત્ ચાન્તે વિષ્ણુશ્ચ તે ગતિઃ
સ્વેચ્છયા મરણં ચાસ્તુ ઇત્યુક્ત્વા મુક્તિમાગતઃ।
કનકેશઞ્ચ કેદારં નારસિંહં ચ વામનમ્
ઉદઙ્માર્ગે સમભ્યર્ચ્ચ્ય પિતૄન્સર્વ્વાંશ્ચ તારયેત્।
ગયાશિરસિ યઃ પિણ્ડાન્યેષાં નામ્ના તુ નિર્વપેત્
નરકસ્થા દિવં યાન્તિ સ્વર્ગસ્થા મોક્ષમાપ્નુયુઃ।
ગયાશિરસિ યઃ પિણ્ડં શમીપત્રપ્રમાણતઃ
કન્દમૂલફલાદ્યૈર્વા દદ્યાત્સ્વર્ગં નયેત્પિતૄન્।
પદાનિ યત્ર દૃશ્યન્તે વિષ્ણ્વાદીનાં તદગ્રતઃ
શ્રાદ્ધં કૃત્વા સપિણ્ડઞ્ચ તેષાં લોકાન્નયેત્પિતૄન્।
સર્વ્વત્ર મુણ્ડપૃષ્ઠાદ્રિઃ પદૈરેભિઃ સુલક્ષિતઃ
પ્રયાન્તિ પિતરઃ સર્વ્વે બ્રહ્મલોકમનામયમ્।
હેત્યસુરસ્ય યચ્છીર્ષં ગદયા તદ્દ્વિધાકૃતમ્
તતઃ પ્રક્ષાલિતા યસ્માત્તીર્થં તચ્ચ વિમુક્તયે।
ગદાલોલમિતિ ખ્યાતં સર્વ્વેષામુત્તમોત્તમમ્
ગદાલોલે મહાતીર્થે ગદાપ્રક્ષાલનાદ્ધરેઃ।
સ્નાનં કરોમિ સિદ્ધ્યર્થમક્ષયં પદમાપ્નુયામ્
પઞ્ચમેઽહ્નિ ગદાલોલે સ્નાત્વા કુર્ય્યાત્સપિણ્ડકમ્।
શ્રાદ્ધં પિતૄન્બ્રહ્મલોકં નયેદાત્માનમેવ ચ
બ્રહ્મપ્રકલ્પિતાન્વિપ્રાન્ હવ્યકવ્યાદિનાર્ચ્ચયેત્।
તૈસ્તુષ્ટૈસ્તોષિતાઃ સર્વ્વાઃ પિતૃભિઃ સહ દેવતાઃ
કૃતે શ્રાદ્ધેઽક્ષયવટે અન્નેનૈવ પ્રયત્નતઃ।
પિતૄન્નયેદ્બ્રહ્મલોકમક્ષયન્તુ સનાતનમ્
વટવૃક્ષસમીપે તુ શાકેનાપ્યુદકેન વા।
એકસ્મિન્ભોજિતે વિપ્રે કોટિર્ભવતિ ભોજિતા
દેયં દાનં ષોડશકં ગયાતીર્થપુરોધસે।
વસ્ત્રં ગન્ધાદિભિઃ પુત્રૈઃ સમ્યક્સંપૂજ્ય યત્નતઃ
ગયાતીર્થવટે ચૈવ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્ ।
દૃષ્ટ્વા નત્વા ચ સંપૂજ્ય વટેશં સુસમાહિતઃ
પિતૄન્નયેદ્બ્રહ્મલોકમક્ષયન્તુ સનાતનમ્।
ગયાયાં ધર્મ્મપૃષ્ઠે ચ સરસિ બ્રહ્મણસ્ત થા
ગયાશીર્ષે વટે ચૈવ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્।
એકાર્ણવે વટસ્યાગ્રે યઃ શેતે યોગનિદ્રયા
બાલરૂપધરસ્તસ્મૈ નમસ્તે યોગશાયિને।
સંસારવૃક્ષશસ્ત્રાયાશેષપાપહરાય ચ
અક્ષયબ્રહ્મદાત્રે ચ નમોઽક્ષયવટાય વૈ।
કલૌ માહેશ્વરા લોકા યેન તસ્માદ્ગદાધરઃ।
લિઙ્ગરૂપોઽભવત્તઞ્ચ વન્દે શ્રીપ્રપિતામહમ્
ઇતિ શ્રીવાયુપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ગયામાહાત્મ્યં નામોનપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0