Vayu Purana · Chapter 48

//sanatkumāra uvāca//
gayāyātrāṃ pravakṣyāmi śrṛṇu nārada muktidām/
niṣkṛtiḥ śrāddhakartṝṇāṃ brahmaṇā gīyate purā

udyataścedgayāṃ gantuṃ śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ/
vidhāya kārpaṭīveśaṃ kṛtvā grāmaṃ pradakṣiṇam

tato grāmāntaraṃ gatvā śrāddhaśeṣasya bhojanam/
tataḥ pratidinaṃ gacchetpratigrahavivarjitaḥ

pratigrahādupāvṛttaḥ santuṣṭo niyataḥ śuciḥ/
ahaṅkāravimukto yaḥ sa tīrthaphalamaśnute

yasya hastau ca pādau ca manaścāpi susaṃyatam/
vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute

tato gayāpraveśe ca pūrvato'sti mahānadī /
tatra toyaṃ samutpāṭya snātavyaṃ nirmale jale

devādīṃstarpayitvātha śrāddhaṃ kṛtvā yathāvidhiḥ /
svavedaśākhāgaditamarghyāvāhanavarjitam

apare'hni śucirbhūtvā gacchedvai pretaparvate /
brahmakuṇḍe tataḥ snātvā devādīṃstarpayetsudhīḥ

kuryyācchrāddhaṃ sapiṇḍānāṃ prayataḥ pretaparvate/
prācīnāvītinā bhāvyaṃ dakṣiṇābhimukhaḥ sudhīḥ

kavyabālo'nalaḥ somo yamaścaivāryyamā tathā/
agniṣvāttā barhiṣadaḥ somapāḥ pitṛdevatāḥ

āgacchantu mahābhāgā yuṣmābhī rakṣitāstviha/
madīyāḥ pitaro ye ca kule jātāḥ sanābhayaḥ

teṣāṃ piṇḍapradānārthamāgato'smi gayāmimām/
te sarve tṛptimāyāntu śrāddenānena śāśvatīm

ācamyoktāva ca pañcāṅgaṃ prāṇāyāmaṃ prayatnataḥ/
punarāvṛttirahitabrahmalokāptihetave

evañca vidhivacchrāddhaṃ kṛtvā pūrvaṃ yatākramam/
pitṝnāvāhya cābhyarcya mantraiḥ piṇḍaprado bhavet

tīrthe pretaśilādau ca caruṇā saghṛtena vā /
prakṣālya pūrvaṃ tatsthānaṃ pañcagavyaiḥ pṛthakpṛthak/
tairmantrairatha saṃpūjya pañcagavyaiśca devatām

yāvattilā manuṣyaiśca gṛhītā pitṛkarmasu/
gacchanti tāvadasurāḥ siṃhatrastā yathā mṛgāḥ

aṣṭakāsu ca vṛddhau ca gayāyāṃ ca mṛte'hani /
mātuḥ śrāddhaṃ pṛthakkuryādanyatra patinā saha

vṛddhiśrāddhe tu mātrādi gayāyāṃ pitṛpūrvakam/
pādyapūrvaṃ samārabhya dakṣiṇāgrakuśaiḥ kramāt/
pitrādīnāṃ samāstīrya śeṣaṃ gṛhyoktamācaret

dadyuḥ śrāddhaṃ sapiṇḍānāṃ teṣāṃ dakṣiṇabhāgataḥ/
kuśānāstīryaṃ vidhinā sakṛddatvā tilodakam

gṛhītvāñjalinā tebhyaḥ pitṛtīrthena yatnataḥ/
saktunā muṣṭimātreṇa dadyādakṣayyapiṇḍakam/
sambandhinastilādbhiśca kuśeṣvāvāhayettataḥ

ābrahmastambaparyantaṃ devarṣipitṛmānavāḥ/
tṛpyantu pitaraḥ sarve mātṛmātāmahādayaḥ

atītakulakoṭīnāṃ saptadvīpanivāsinām/
ābrahmabhuvanāllokādidamastu tilodakam

pitā pitāmaha ścaiva tathaiva prapitāmahaḥ/
mātā pitāmahī caiva tathaiva prapitāmahī

mātāmahastatpitā ca pramātāmahakādayaḥ/
teṣāṃ piṇḍo mayā datto hyakṣayyamupatiṣṭhatām

muṣṭimātrapramāṇañca hyārdrāmalakamātrakam/
śamīphatrapramāṇaṃ vā piṇḍaṃ dadyādgayāśire/
uddharetsaptagotrāṇi kulāni śatamuddharet

piturmātuḥ svabhāryāyā bhaginyā duhitustathā/
pitṛṣvasurmātṛṣvasuḥ sapta gotrāḥ prakīrttitāḥ

caturviṃśativiṃśaśca ṣoḍaśa dvādaśaiva hi/
rudrādivasavaścaiva kulānyekottaraṃ śatam

nāvāhanaṃ na digbandho na doṣo dṛṣṭisambhavaḥ/
na kāruṇyena karttavyaṃ tīrthaśrāddhaṃ vicakṣaṇaiḥ

piṇḍāsanaṃ piṇḍadānaṃ punaḥ pratyavanejanam/
dakṣiṇā cānnasaṅkalpaṃ tīrthaśrāddheṣvayaṃvidhiḥ

asmatkule mṛtā ye ca gatiryeṣāṃ na vidyate/
āvāhayiṣye tānsarvāndarbhapṛṣṭhe tilodakaiḥ

bandhuvargakule ye ca gatiryeṣāṃ na vidyate/
āvāhayiṣye tāntsarvān darbhapṛṣṭhe tilodakaiḥ

ityetairmantraiḥ sajalaistilairdarbheṣu dhyānavān/
āvāhyābhyarcya tebhyaśca piṇḍāndadyādyathākramam

asmatkule mṛtā ye ca gatiryeṣāṃ na vidyate/
teṣāmuddharaṇārthāya imaṃ piṇḍaṃ dadāmyaham

mātāmahakule ye ca gatiryeṣāṃ na vidyate/
teṣāmuddharaṇārthāya imaṃ piṇḍaṃ dadāmyaham

bandhuvargakule ye ca gatiryeṣāṃ na vidyate/
teṣāmuddharaṇārthāya imaṃ piṇḍaṃ dadāmyaham

ajātadantā ye kecidye ca garbhe prapīḍitāḥ /
teṣāmuddharaṇārthāya imaṃ piṇḍaṃ dadāmyaham

agnidagdhāśca ye kecinnāgnidagdhāstathā pare/
vidyuccorahatā ye ca tebhyaḥ piṇḍaṃ dadāmyaham

dāvadāhe mṛtā ye ca siṃhavyāgrahatāśca ye/
daṃṣṭribhiḥ śrṛṅgibhirvāpi tebhyaḥ piṇḍaṃ dadāmyaham

udbandhanamṛtā ye ca viṣaśastrahatāśca ye/
ātmāpaghātino ye ca tebhyaḥ piṇḍaṃ dadāmyaham

araṇye vartmani vane kṣudhayā tṛṣayā hatāḥ/
bhūtapretapiśācādyaistebhyaḥ piṇḍaṃ dadāmyaham

raurave cāndhatāmisre kālasūtre ca ye gatāḥ/
teṣāmuddharaṇārtāya imaṃ piṇḍaṃ dadāmyaham

asipatravane ghore kumbhīpākeṣu ye gatāḥ/
teṣāmuddharaṇārthāya imaṃ piṇḍaṃ dadāmyaham

anekayātanāsaṃsthāḥ pretalokañca ye gatāḥ/
teṣāmuddharaṇārthāya imaṃ piṇḍaṃ dadāmyaham

anekayātanāsaṃsthā ye nītā yamakiṅkaraiḥ/
teṣāmuddharaṇārthāya imaṃ piṇḍaṃ dadāmyaham

narakeṣu samasteṣu yātanāsu ca ye sthitāḥ /
teṣāmuddharaṇārthāya imaṃ piṇḍaṃ dadāmyaham

paśuyoni gatā yeca pakṣikīṭasarīsṛpāḥ/
athavā vṛkṣayonisthāstebhyaḥ piṇḍaṃ dadāmyaham

jātyantarasahasreṣu bhramantaḥ svena karmmaṇā/
mānuṣyaṃ durllabhaṃ yeṣāṃ tebhyaḥ piṇḍaṃ dadāmyaham

divyantarikṣabhūmiṣṭhāḥ pitaro bāndhavādayaḥ/
mṛtā asaṃskṛtā ye ca tebyaḥ piṇḍaṃ dadāmyaham

ye kecitpretarūpeṇa varttante pitaro mama/
te sarvve tṛptimāyāntu piṇḍenānena sarvvadā

ye'bāndhavā bāndhavā vā ye'nyajanmani bāndhavāḥ/
teṣāṃ piṇḍo mayā datto hyakṣayyamupatiṣṭhatām

pitṛvaṃśe mṛtā ye ca mātṛvaṃśe ca ye mṛtāḥ/
guruśvaśurabandhūnāṃ ye cānye bāndhavā mṛtāḥ

ye me kule luptapiṇḍāḥ putradāravivarjitāḥ/
kriyālopagatā ye ca jātyandhāḥ paṅgavastathā

virūpā āmagarbhāśca jñātājñātāḥ kule mama/
teṣāṃ piṇḍo mayā datto hyakṣayyamupatiṣṭhatām

ā brahmaṇo ye pitṛvaṃśajātā mātustathā vaṃśabhavā madīyāḥ/
kuladvaye ye mama dāsabhūtā bhṛtyā stathaivāśritasevakāśca

mitrāṇi śiṣyāḥ paśavaśca vṛkṣā dṛṣṭā hyadṛṣṭāśca kṛtopakārāḥ/
janmāntare ye mama saṅgatāśca tebhyaḥ svadhā piṇḍamahaṃ dadāmi

etaiśca sarvvamantraistu strīliṅgāntaṃ samūhya ca/
piṇḍāndadyādyathāpūrvvaṃ strīṇāṃ mātrādikakramāt

svagotre paragotre vā dampatyoḥ piṇḍapātanam/
apṛthaṅ niṣphalaṃ śrāddhaṃ piṇḍañcodakatarpaṇam

piṇḍapātre tilānkṣiptvā pūrayitvā śubhodakaiḥ/
pariṣicya tridhā sarvān praṇipatya samāpayet

pitṝnvisṛjya cācamya sākṣiṇaḥ śrāvayetsurān /
sākṣiṇaḥ santu me devā brahmeśānādayastathā/
mayā gayāṃ samāsādya pitṝṇāṃ niṣkṛtiḥ kṛtā

āgato'smi gayāṃ deva pitṛkāryye gadādhara/
tvameva sākṣī bhagavannanṛṇo'hamṛṇatrayāt

sarvvasthāneṣu caivaṃ syāt piṇḍadānantu nārada/
pretaparvvatamārabhya kuryyāttīrtheṣu ca kramāt

tilamiśrāṃstataḥ saktūnniḥkṣipetpretaparvvate/
apasavyena devarṣe dakṣiṇābhimukhena ca

ye kecitpretarūpeṇa varttante pitaro mama/
te sarvve tṛptimāyāntu saktubhistilamiśritaiḥ

ābrahmastambaparyyantaṃ yatkiñcitsacarācaram/
mayā dattena toyena tṛptimāyāntu sarvvaśaḥ

pretatvācca vimuktāḥ syuḥ pitarastasya nārada/
pretatvaṃ tasya māhātmyātkule cāpi na jāyate

nāmnā pretaśilā khyātā gayāśirasi muktaye/
tīrthamantrādirūpeṇa sthita ścādigadādharaḥ

iti śrīvāyupurāṇe vāyuprokte gayāmāhātmyaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ