Vayu Purana · Verses 47-2

//sūta uvāca//
savye himavataḥ pārśve kailāso nāma parvataḥ/
tasminnivasati śrīmān kuberaḥ saha rākṣasaiḥ/
apsarogaṇasaṃyukto modate hyalakādhipaḥ

kailāsapādāt sambhūtaṃ puṇyaṃ śīta jalaṃ śubham/
mandaṃ nāmnā kumudvantaṃ śaradambudasannibham

tasmāddivyā prabhavati nadī mandākinī śubhā/
divyañca nandanaṃ tatra tasyāstīre mahadvanam

prāguttareṇa kailāsāddivyasattvauṣadhaṃ girim/
suradhātumayaṃ citraṃ suvarṇaṃ parvataṃ prati

candraprabho nāma giriḥ saśuddhāṃ ratnasannibhaḥ/
tasya pāde mahaddivyamacchodaṃ nāma tatsaraḥ

tasmāddivyā prabhavati hyacchodā nāma nimnagā/
tasyāstīre mahādivyaṃ vanaṃ caitrarathaṃ smṛtam

tasmin girau nivasati maṇibhadraḥ sahānugaḥ/
yakṣasenāpatiḥ krūraguhyakaiḥ parivāritaḥ

puṇyā mandākinī caiva nimnagācchodikā tathā/
mahīmaṇḍalamadhyena praviṣṭe te mahodadhim

kailāsāddakṣiṇaprācyāṃ śivasattvauṣadhiṃ gurum /
manaḥśilāmayaṃ divyaṃ piśaṅgaṃ parvataṃ prati

lohito hemaśrṛṅgastu giriḥ sūrya prabho mahān/
tasya pāde mahaddivyaṃ lohitaṃ nāma tatsaraḥ

tasmāt puṇyaḥ prabhavati lauhityaḥ sadano mahān/
devāraṇyaṃ viśokañca tasya tīre mahāvanam

tasmin girau nivasati yakṣo maṇivaro vaśī/
saumyaiḥ sudhārmikaiścaiva guhyakaiḥ parivāritaḥ

kailāsāddakṣiṇe pārśve krūrasatvauṣadhaṃ girim/
vṛtrakāyāt kilotpannamañjanaṃ trikakutprati

sarvadhātumayastatra sumahān vaidyuto giriḥ/
tasya pāde saraḥ puṇyaṃ mānasaṃ siddhasevitam

tasmāt prabhavate puṇyā sarayūrlokabhāvanī/
tasyāstīre vanaṃ divyaṃ vaibhrājaṃ nāma viśrutam

kuberānucarastatra prahetṛtanayo vaśī/
brahma pāto nivasati rākṣaso'nantavikramaḥ/
antarikṣacarairghorairyātudhānaśatairvṛtaḥ

apareṇa tu kailāsānmukhyasattvauṣadhiṃ girim/
aruṇaṃ parvataśreṣṭhaṃ rukmadhātumayaṃ prati

bhavasya dayitaḥ śrīmān parvato meghasannibhaḥ/
śātakumbhamayaiḥ śubhraiḥ śilājālaiḥ samāvṛtaḥ // ४७ .१८ //
śatasaṅkhyaistāpanīyaiḥ śrṛṅgairdivamivollikhan/
muñjavān sa mahādivyo durgaśailo himārcitaḥ

tasmin girau nivasati giriśo dhūmralohitaḥ/
tasya pādāt prabhavati śailodaṃ nāma tatsaraḥ

tasmāt prabhavate hivyā śailodā nāma nimnagā/
sā cakṣuḥśītayormadhye praviṣṭā lavaṇodadhim

tasyāstīre vanaṃ divyaṃ viśrutaṃ surabhīti vai/
astyuttareṇa kailāsācchivasattvauṣadho giriḥ

gauro nāma giristatra haritālamayaḥ śubhaḥ/
hiraṇyaśrṛṅgaḥ sumahān divyo maṇimayo giriḥ

tasya pāde mahaddivyaṃ śubhaṃ kāñcanavālukam/
ramyaṃ bindusaro nāma yatra yāto bhagīrathaḥ

gaṅgānimittaṃ rājarṣiruvāsa bahulāḥ samāḥ /
divaṃ yāsyanti me pūrve gaṅgātoyapariplutāḥ

tatra tripathagā devī prathamantu pratiṣṭhitā/
somapādaprasūtā sā saptadhā pratipadya te

yūpā maṇimayāstatra citayaśca hiraṇmayāḥ /
tatreṣṭvā tu gataḥ śarvaṃ śakraḥ sarvaiḥ suraiḥ saha

divicchāyāpatho yastu anunakṣatramaṇḍalam /
dṛśyate bhāsvaro rātrau devī tripathagā tu sā

antarikṣaṃ divañcaiva bhāvayantī bhuvaṅgatā/
bhavottamāṅge patitā saṃruddhā yogamāyayā

tasyā ye bindavaḥ kecit kruddhāyāḥ patitāḥ kṣitau/
kṛtaṃ bindusarastatra tato bindusaraḥ smṛtam

tato niruddhā devī sā bhavena smayatā kila/
cintayāmāsa manasā śaṅkarakṣepaṇaṃ prati

bhittvā viśāmi pātālaṃ srotasā gṛhya śaṅkaram/
jñātvā tasyā abhiprāyaṃ krūraṃ devyā cikīrṣitam

tirobhāvayituṃ buddhirāsīdaṅgeṣu tāṃ nadīm/
tasyāvalepaṃ taṃ buddhvā nadyāḥ kruddhastu śaṅkaraḥ/
nirudhya tu śirasyenāṃ vegena patitāṃ bhuvi

etasminneva kāle tu dṛṣṭvā rājānamagrataḥ/
dhamanīsantataṃ kṣīṇaṃ kṣudhāparigatendriyam

anena toṣitaścāhaṃ nadyarthaṃ pūrvameva hi/
buddhvāsya varadānaṃ tu kopaṃ niyatavāṃstu saḥ

brahmaṇo hi vacaḥ śrutvā pratijñādhāraṇaṃ prati/
tato visarjayāmāsa saṃruddhāṃ svena tejasā/
nadīṃ bhagīrathasyārthe tapasogreṇa toṣitaḥ

tato visṛjyamānāyāḥ srotastatsaptatāṅgatam/
trayaḥ prācīmabhimukhaṃ pratīcīṃ trayaḥ eva tu

nadyāḥ srotastu gaṅgāyāḥ pratyapadyata saptadhā/
nalinī hrādinī caiva pāvanī caiva prāggatā

sītā cakṣuśca sindhuśca pratīcīṃ diśamākṣitāḥ/
saptamī tvanugā tāsāṃ dakṣiṇena bhagīrathī

tasmādbhāgīrathī yā sā praviṣṭā lavaṇodadhim/
saptaitā bhāvayantīha himāhvaṃ varṣameva tu

prasūtāḥ sapta nadyastāḥ śubhā bindusarodbhavāḥ/
nānādeśān bhāvayantyo mlecchaprāyāṃśca sarvaśaḥ

upagacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsanaḥ/
sirindhrān kuntalāṃścīnān barbharān yavasān druhān

ruṣāṇāṃśca kuṇindāṃśca aṅagalokavarāśca ye/
kṛtvā dvidhā sindhumaruṃ sītāgātpaścimodadhim

atha cīnamarūṃścaiva naṅgaṇān sarvamūlikān /
sādhrāṃstu ṣārāṃstampākān pahnavān daradān śakān/
etān janapadān cakṣuḥ srāvayantī gatodadhim

daradāṃśca sakāṃśmīrān gāndhārān varapān hradān/
śivapaurānindrahāsān vadātīṃśca visarjayān

saindhavān randhrakarakān bhramarābhīrarohakān /
śunāmukhāṃścorddhvamanūn siddhacāraṇasovitān

gandharvān kinnarān yakṣān rakṣovidyādharoragān/
kalāpagrāmakāṃścaiva pāradān sīgaṇān khasān

kirātāṃśca pulindāṃśca kurūn sabharatānapi/
pañcālakāśimātsyāṃśca magadhāṅgāṃstathaiva ca

brahmottarāṃśca vaṅgāṃśca tāmaliptāṃstathaiva ca/
etān janapadānāryān gaṅgā bhāvayate śubhān

tataḥ pratihatā vindhye praviṣṭā dakṣiṇodadim/
tatakṣvāhlādinī puṇyā prācīnābhimukhī yayau

plāvayantyupabhogāṃśca niṣādānāṃ ca jātayaḥ/
dhīvarānṛṣikāṃścaiva tathā nīlamukhānapi

keralānuṣṭrakarṇāṃśca kirātānapi caiva hi/
kālodarān vivarṇāṃśca kumārān svarṇabhūṣitān

sā maṇḍale samudrasya tirobhūtā'nupūrvataḥ/
tatastu pāvanī caiva prācīmeva diśaṅgatā

apathān bhāvayantīha indradyumnasaro'pi ca/
tatā kharathāṃścaiva indraśaṅkupathānapi

madhyenodyānamaskārān kuthaprāvaraṇān yayau/
indradvīpasamudre tu praviṣṭā lavaṇodadhim

tataśca nalinī cāgāt prācīmāśāṃ javena tu/
tomarān bhāvayantīha haṃsamārgān sahūhukān

pūrvān deśāṃśca sevantī bhittvā sā bahudhā girīn/
karṇaprāvaraṇāṃścaiva prāpya cāśvamukhānapi

sikatāparvatamarūn gatvā vidyādharān yayau/
nemimaṇḍalakoṣṭhe tu praviṣṭā sā mahodadhim

tāsāṃ nadyupanadyaśca śataśo'tha sahasraśaḥ/
upagacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ

vasvokasāyāstīre tu vārisurabhiviśrute/
hariśrṛṅge tu vasati vidvān kaubairako vaśī

yajñopetaḥ sa sumahānamitaujāḥ suvikramaḥ/
tatrāgastyaiḥ parivṛto vidvadbhirbrahmarākṣasaiḥ/
kubairānucarāḥ hyete catvārastatsamāḥ smṛtāḥ

evameva tu vijñeyā ṛddhiḥ parvatavāsinām/
paraspareṇa dviguṇā dharmataḥ kāmato'rthataḥ

hemakūṭasya pṝṣṭhe tu sāyanaṃ nāma tatsaraḥ/
manasvinī prabhavati tasmājjyotiṣmatī ca sā

avagāhya hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau /
saro viṣṇupadaṃ nāma niṣadhe parvatottame

tasmāddvayaṃ prabhavati gāndharvī nanvalī ca yā/
meroḥ paścāt prabhavati hradaścandraprabho mahān

tatra jāmbūnadī puṇyā yasyāṃ jāmbūnadaṃ śubham/
payodaṃ tu saro nīle suśubhraṃ puṇḍarīkavat

puṇḍarīkāpayodā ca tasmānnadyau vinirgate/
śvetāt prabhavate puṇyaṃ sarastūttaramānasam

jyotsnā ca mṛgakāntā ca tasmāddve saṃbabhūvatuḥ/
madhumatsaraḥ puṇyañca pajhamīnadvijākulam

kalpavṛkṣasamākīrṇaṃ madhuvatsarvataḥ sukham/
rudrakāntamiti khyātaṃ nirmitaṃ tadbhavena tu

anye cāpyatra vikhyātāḥ pajhamīnadvijākulāḥ/
nāmnā rudrājayā nāma dvādaśodadhisannibhāḥ

tebhyaḥ śāntā ca mādhvī ca dve nadyau sambabhūvatuḥ/
yani kimpuruṣādyāni teṣu devo na varṣati

udbhidyānyudakānyatra pravahanti saridvarāḥ/
ṛṣabho dundubhiścaiva dhūmraścaiva mahāgiriḥ

pūrvāyatā mahabhāgā nimnagā lavaṇāmbhasi/
candrakaṅkastathā prāṇo mahānagniḥ śiloccayaḥ/
udagyātā udīcyāntā avagāḍhā mahodadhim

somakaśca varāhaśca nāradaśca mahīdharaḥ/
pratīcīmāyatāste vai praviṣṭā lavaṇodadhim

cakro balāhakaścaiva mainākaścaiva parvataḥ/
āyatāste mahāśailāḥ samudraṃ dakṣiṇaṃ prati/
candramainākayormadhyevidiśaṃ dakṣiṇāṃ prati

tatra saṃvarttako nāma so'gniḥ pibati tajjalam/
nāmnā samudrapaḥ śrīmānaurvaḥ sa vaḍavāmukhaḥ

dvādaśaite praviṣṭā hi parvatā lavaṇodadhim/
mahendrabhayavitrastāḥ pakṣacchedabhayāttadā/
yadetadṝśyate candre śvete kṛṣṇaśaśākṛtiḥ

bhāratasya tu varṣasya bhedāste nava kīrtitāḥ/
ihoditasya dṛśyante tathānye'nyatra nodite

uttarottarameteṣāṃ varṣamuddiśyate guṇaiḥ/
ārogyāyuḥ pramāṇābhyāṃ dharmataḥ kāmato'rthataḥ

samanvitāni bhūtāni guṇai retaistu bhāgataḥ/
vasanti nānājātīni teṣu varṣeṣu tāni vai/
ityeṣā'dhārayat sarvaṃ pṛtvī viśvaṃ jagatsthitā

iti mahāpurāṇe vāyu prokte bhuvanavinyāso nāma saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ