વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 48

॥સનત્કુમાર ઉવાચ॥
ગયાયાત્રાં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુ નારદ મુક્તિદામ્।
નિષ્કૃતિઃ શ્રાદ્ધકર્તૄણાં બ્રહ્મણા ગીયતે પુરા

ઉદ્યતશ્ચેદ્ગયાં ગન્તું શ્રાદ્ધં કૃત્વા વિધાનતઃ।
વિધાય કાર્પટીવેશં કૃત્વા ગ્રામં પ્રદક્ષિણમ્

તતો ગ્રામાન્તરં ગત્વા શ્રાદ્ધશેષસ્ય ભોજનમ્।
તતઃ પ્રતિદિનં ગચ્છેત્પ્રતિગ્રહવિવર્જિતઃ

પ્રતિગ્રહાદુપાવૃત્તઃ સન્તુષ્ટો નિયતઃ શુચિઃ।
અહઙ્કારવિમુક્તો યઃ સ તીર્થફલમશ્નુતે

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચાપિ સુસંયતમ્।
વિદ્યા તપશ્ચ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે

તતો ગયાપ્રવેશે ચ પૂર્વતોઽસ્તિ મહાનદી ।
તત્ર તોયં સમુત્પાટ્ય સ્નાતવ્યં નિર્મલે જલે

દેવાદીંસ્તર્પયિત્વાથ શ્રાદ્ધં કૃત્વા યથાવિધિઃ ।
સ્વવેદશાખાગદિતમર્ઘ્યાવાહનવર્જિતમ્

અપરેઽહ્નિ શુચિર્ભૂત્વા ગચ્છેદ્વૈ પ્રેતપર્વતે ।
બ્રહ્મકુણ્ડે તતઃ સ્નાત્વા દેવાદીંસ્તર્પયેત્સુધીઃ

કુર્ય્યાચ્છ્રાદ્ધં સપિણ્ડાનાં પ્રયતઃ પ્રેતપર્વતે।
પ્રાચીનાવીતિના ભાવ્યં દક્ષિણાભિમુખઃ સુધીઃ

કવ્યબાલોઽનલઃ સોમો યમશ્ચૈવાર્ય્યમા તથા।
અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ સોમપાઃ પિતૃદેવતાઃ

આગચ્છન્તુ મહાભાગા યુષ્માભી રક્ષિતાસ્ત્વિહ।
મદીયાઃ પિતરો યે ચ કુલે જાતાઃ સનાભયઃ

તેષાં પિણ્ડપ્રદાનાર્થમાગતોઽસ્મિ ગયામિમામ્।
તે સર્વે તૃપ્તિમાયાન્તુ શ્રાદ્દેનાનેન શાશ્વતીમ્

આચમ્યોક્તાવ ચ પઞ્ચાઙ્ગં પ્રાણાયામં પ્રયત્નતઃ।
પુનરાવૃત્તિરહિતબ્રહ્મલોકાપ્તિહેતવે

એવઞ્ચ વિધિવચ્છ્રાદ્ધં કૃત્વા પૂર્વં યતાક્રમમ્।
પિતૄનાવાહ્ય ચાભ્યર્ચ્ય મન્ત્રૈઃ પિણ્ડપ્રદો ભવેત્

તીર્થે પ્રેતશિલાદૌ ચ ચરુણા સઘૃતેન વા ।
પ્રક્ષાલ્ય પૂર્વં તત્સ્થાનં પઞ્ચગવ્યૈઃ પૃથક્પૃથક્।
તૈર્મન્ત્રૈરથ સંપૂજ્ય પઞ્ચગવ્યૈશ્ચ દેવતામ્

યાવત્તિલા મનુષ્યૈશ્ચ ગૃહીતા પિતૃકર્મસુ।
ગચ્છન્તિ તાવદસુરાઃ સિંહત્રસ્તા યથા મૃગાઃ

અષ્ટકાસુ ચ વૃદ્ધૌ ચ ગયાયાં ચ મૃતેઽહનિ ।
માતુઃ શ્રાદ્ધં પૃથક્કુર્યાદન્યત્ર પતિના સહ

વૃદ્ધિશ્રાદ્ધે તુ માત્રાદિ ગયાયાં પિતૃપૂર્વકમ્।
પાદ્યપૂર્વં સમારભ્ય દક્ષિણાગ્રકુશૈઃ ક્રમાત્।
પિત્રાદીનાં સમાસ્તીર્ય શેષં ગૃહ્યોક્તમાચરેત્

દદ્યુઃ શ્રાદ્ધં સપિણ્ડાનાં તેષાં દક્ષિણભાગતઃ।
કુશાનાસ્તીર્યં વિધિના સકૃદ્દત્વા તિલોદકમ્

ગૃહીત્વાઞ્જલિના તેભ્યઃ પિતૃતીર્થેન યત્નતઃ।
સક્તુના મુષ્ટિમાત્રેણ દદ્યાદક્ષય્યપિણ્ડકમ્।
સમ્બન્ધિનસ્તિલાદ્ભિશ્ચ કુશેષ્વાવાહયેત્તતઃ

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં દેવર્ષિપિતૃમાનવાઃ।
તૃપ્યન્તુ પિતરઃ સર્વે માતૃમાતામહાદયઃ

અતીતકુલકોટીનાં સપ્તદ્વીપનિવાસિનામ્।
આબ્રહ્મભુવનાલ્લોકાદિદમસ્તુ તિલોદકમ્

પિતા પિતામહ શ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ।
માતા પિતામહી ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહી

માતામહસ્તત્પિતા ચ પ્રમાતામહકાદયઃ।
તેષાં પિણ્ડો મયા દત્તો હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્

મુષ્ટિમાત્રપ્રમાણઞ્ચ હ્યાર્દ્રામલકમાત્રકમ્।
શમીફત્રપ્રમાણં વા પિણ્ડં દદ્યાદ્ગયાશિરે।
ઉદ્ધરેત્સપ્તગોત્રાણિ કુલાનિ શતમુદ્ધરેત્

પિતુર્માતુઃ સ્વભાર્યાયા ભગિન્યા દુહિતુસ્તથા।
પિતૃષ્વસુર્માતૃષ્વસુઃ સપ્ત ગોત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ચતુર્વિંશતિવિંશશ્ચ ષોડશ દ્વાદશૈવ હિ।
રુદ્રાદિવસવશ્ચૈવ કુલાન્યેકોત્તરં શતમ્

નાવાહનં ન દિગ્બન્ધો ન દોષો દૃષ્ટિસમ્ભવઃ।
ન કારુણ્યેન કર્ત્તવ્યં તીર્થશ્રાદ્ધં વિચક્ષણૈઃ

પિણ્ડાસનં પિણ્ડદાનં પુનઃ પ્રત્યવનેજનમ્।
દક્ષિણા ચાન્નસઙ્કલ્પં તીર્થશ્રાદ્ધેષ્વયંવિધિઃ

અસ્મત્કુલે મૃતા યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે।
આવાહયિષ્યે તાન્સર્વાન્દર્ભપૃષ્ઠે તિલોદકૈઃ

બન્ધુવર્ગકુલે યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે।
આવાહયિષ્યે તાન્ત્સર્વાન્ દર્ભપૃષ્ઠે તિલોદકૈઃ

ઇત્યેતૈર્મન્ત્રૈઃ સજલૈસ્તિલૈર્દર્ભેષુ ધ્યાનવાન્।
આવાહ્યાભ્યર્ચ્ય તેભ્યશ્ચ પિણ્ડાન્દદ્યાદ્યથાક્રમમ્

અસ્મત્કુલે મૃતા યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે।
તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્

માતામહકુલે યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે।
તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્

બન્ધુવર્ગકુલે યે ચ ગતિર્યેષાં ન વિદ્યતે।
તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્

અજાતદન્તા યે કેચિદ્યે ચ ગર્ભે પ્રપીડિતાઃ ।
તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્

અગ્નિદગ્ધાશ્ચ યે કેચિન્નાગ્નિદગ્ધાસ્તથા પરે।
વિદ્યુચ્ચોરહતા યે ચ તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્

દાવદાહે મૃતા યે ચ સિંહવ્યાગ્રહતાશ્ચ યે।
દંષ્ટ્રિભિઃ શ્રૃઙ્ગિભિર્વાપિ તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્

ઉદ્બન્ધનમૃતા યે ચ વિષશસ્ત્રહતાશ્ચ યે।
આત્માપઘાતિનો યે ચ તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્

અરણ્યે વર્ત્મનિ વને ક્ષુધયા તૃષયા હતાઃ।
ભૂતપ્રેતપિશાચાદ્યૈસ્તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્

રૌરવે ચાન્ધતામિસ્રે કાલસૂત્રે ચ યે ગતાઃ।
તેષામુદ્ધરણાર્તાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્

અસિપત્રવને ઘોરે કુમ્ભીપાકેષુ યે ગતાઃ।
તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્

અનેકયાતનાસંસ્થાઃ પ્રેતલોકઞ્ચ યે ગતાઃ।
તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્

અનેકયાતનાસંસ્થા યે નીતા યમકિઙ્કરૈઃ।
તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્

નરકેષુ સમસ્તેષુ યાતનાસુ ચ યે સ્થિતાઃ ।
તેષામુદ્ધરણાર્થાય ઇમં પિણ્ડં દદામ્યહમ્

પશુયોનિ ગતા યેચ પક્ષિકીટસરીસૃપાઃ।
અથવા વૃક્ષયોનિસ્થાસ્તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્

જાત્યન્તરસહસ્રેષુ ભ્રમન્તઃ સ્વેન કર્મ્મણા।
માનુષ્યં દુર્લ્લભં યેષાં તેભ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્

દિવ્યન્તરિક્ષભૂમિષ્ઠાઃ પિતરો બાન્ધવાદયઃ।
મૃતા અસંસ્કૃતા યે ચ તેબ્યઃ પિણ્ડં દદામ્યહમ્

યે કેચિત્પ્રેતરૂપેણ વર્ત્તન્તે પિતરો મમ।
તે સર્વ્વે તૃપ્તિમાયાન્તુ પિણ્ડેનાનેન સર્વ્વદા

યેઽબાન્ધવા બાન્ધવા વા યેઽન્યજન્મનિ બાન્ધવાઃ।
તેષાં પિણ્ડો મયા દત્તો હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્

પિતૃવંશે મૃતા યે ચ માતૃવંશે ચ યે મૃતાઃ।
ગુરુશ્વશુરબન્ધૂનાં યે ચાન્યે બાન્ધવા મૃતાઃ

યે મે કુલે લુપ્તપિણ્ડાઃ પુત્રદારવિવર્જિતાઃ।
ક્રિયાલોપગતા યે ચ જાત્યન્ધાઃ પઙ્ગવસ્તથા

વિરૂપા આમગર્ભાશ્ચ જ્ઞાતાજ્ઞાતાઃ કુલે મમ।
તેષાં પિણ્ડો મયા દત્તો હ્યક્ષય્યમુપતિષ્ઠતામ્

આ બ્રહ્મણો યે પિતૃવંશજાતા માતુસ્તથા વંશભવા મદીયાઃ।
કુલદ્વયે યે મમ દાસભૂતા ભૃત્યા સ્તથૈવાશ્રિતસેવકાશ્ચ

મિત્રાણિ શિષ્યાઃ પશવશ્ચ વૃક્ષા દૃષ્ટા હ્યદૃષ્ટાશ્ચ કૃતોપકારાઃ।
જન્માન્તરે યે મમ સઙ્ગતાશ્ચ તેભ્યઃ સ્વધા પિણ્ડમહં દદામિ

એતૈશ્ચ સર્વ્વમન્ત્રૈસ્તુ સ્ત્રીલિઙ્ગાન્તં સમૂહ્ય ચ।
પિણ્ડાન્દદ્યાદ્યથાપૂર્વ્વં સ્ત્રીણાં માત્રાદિકક્રમાત્

સ્વગોત્રે પરગોત્રે વા દમ્પત્યોઃ પિણ્ડપાતનમ્।
અપૃથઙ્ નિષ્ફલં શ્રાદ્ધં પિણ્ડઞ્ચોદકતર્પણમ્

પિણ્ડપાત્રે તિલાન્ક્ષિપ્ત્વા પૂરયિત્વા શુભોદકૈઃ।
પરિષિચ્ય ત્રિધા સર્વાન્ પ્રણિપત્ય સમાપયેત્

પિતૄન્વિસૃજ્ય ચાચમ્ય સાક્ષિણઃ શ્રાવયેત્સુરાન્ ।
સાક્ષિણઃ સન્તુ મે દેવા બ્રહ્મેશાનાદયસ્તથા।
મયા ગયાં સમાસાદ્ય પિતૄણાં નિષ્કૃતિઃ કૃતા

આગતોઽસ્મિ ગયાં દેવ પિતૃકાર્ય્યે ગદાધર।
ત્વમેવ સાક્ષી ભગવન્નનૃણોઽહમૃણત્રયાત્

સર્વ્વસ્થાનેષુ ચૈવં સ્યાત્ પિણ્ડદાનન્તુ નારદ।
પ્રેતપર્વ્વતમારભ્ય કુર્ય્યાત્તીર્થેષુ ચ ક્રમાત્

તિલમિશ્રાંસ્તતઃ સક્તૂન્નિઃક્ષિપેત્પ્રેતપર્વ્વતે।
અપસવ્યેન દેવર્ષે દક્ષિણાભિમુખેન ચ

યે કેચિત્પ્રેતરૂપેણ વર્ત્તન્તે પિતરો મમ।
તે સર્વ્વે તૃપ્તિમાયાન્તુ સક્તુભિસ્તિલમિશ્રિતૈઃ

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્ય્યન્તં યત્કિઞ્ચિત્સચરાચરમ્।
મયા દત્તેન તોયેન તૃપ્તિમાયાન્તુ સર્વ્વશઃ

પ્રેતત્વાચ્ચ વિમુક્તાઃ સ્યુઃ પિતરસ્તસ્ય નારદ।
પ્રેતત્વં તસ્ય માહાત્મ્યાત્કુલે ચાપિ ન જાયતે

નામ્ના પ્રેતશિલા ખ્યાતા ગયાશિરસિ મુક્તયે।
તીર્થમન્ત્રાદિરૂપેણ સ્થિત શ્ચાદિગદાધરઃ

ઇતિ શ્રીવાયુપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ગયામાહાત્મ્યં નામાષ્ટચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ