વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 47-2

॥સૂત ઉવાચ॥
સવ્યે હિમવતઃ પાર્શ્વે કૈલાસો નામ પર્વતઃ।
તસ્મિન્નિવસતિ શ્રીમાન્ કુબેરઃ સહ રાક્ષસૈઃ।
અપ્સરોગણસંયુક્તો મોદતે હ્યલકાધિપઃ

કૈલાસપાદાત્ સમ્ભૂતં પુણ્યં શીત જલં શુભમ્।
મન્દં નામ્ના કુમુદ્વન્તં શરદમ્બુદસન્નિભમ્

તસ્માદ્દિવ્યા પ્રભવતિ નદી મન્દાકિની શુભા।
દિવ્યઞ્ચ નન્દનં તત્ર તસ્યાસ્તીરે મહદ્વનમ્

પ્રાગુત્તરેણ કૈલાસાદ્દિવ્યસત્ત્વૌષધં ગિરિમ્।
સુરધાતુમયં ચિત્રં સુવર્ણં પર્વતં પ્રતિ

ચન્દ્રપ્રભો નામ ગિરિઃ સશુદ્ધાં રત્નસન્નિભઃ।
તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યમચ્છોદં નામ તત્સરઃ

તસ્માદ્દિવ્યા પ્રભવતિ હ્યચ્છોદા નામ નિમ્નગા।
તસ્યાસ્તીરે મહાદિવ્યં વનં ચૈત્રરથં સ્મૃતમ્

તસ્મિન્ ગિરૌ નિવસતિ મણિભદ્રઃ સહાનુગઃ।
યક્ષસેનાપતિઃ ક્રૂરગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ

પુણ્યા મન્દાકિની ચૈવ નિમ્નગાચ્છોદિકા તથા।
મહીમણ્ડલમધ્યેન પ્રવિષ્ટે તે મહોદધિમ્

કૈલાસાદ્દક્ષિણપ્રાચ્યાં શિવસત્ત્વૌષધિં ગુરુમ્ ।
મનઃશિલામયં દિવ્યં પિશઙ્ગં પર્વતં પ્રતિ

લોહિતો હેમશ્રૃઙ્ગસ્તુ ગિરિઃ સૂર્ય પ્રભો મહાન્।
તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યં લોહિતં નામ તત્સરઃ

તસ્માત્ પુણ્યઃ પ્રભવતિ લૌહિત્યઃ સદનો મહાન્।
દેવારણ્યં વિશોકઞ્ચ તસ્ય તીરે મહાવનમ્

તસ્મિન્ ગિરૌ નિવસતિ યક્ષો મણિવરો વશી।
સૌમ્યૈઃ સુધાર્મિકૈશ્ચૈવ ગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ

કૈલાસાદ્દક્ષિણે પાર્શ્વે ક્રૂરસત્વૌષધં ગિરિમ્।
વૃત્રકાયાત્ કિલોત્પન્નમઞ્જનં ત્રિકકુત્પ્રતિ

સર્વધાતુમયસ્તત્ર સુમહાન્ વૈદ્યુતો ગિરિઃ।
તસ્ય પાદે સરઃ પુણ્યં માનસં સિદ્ધસેવિતમ્

તસ્માત્ પ્રભવતે પુણ્યા સરયૂર્લોકભાવની।
તસ્યાસ્તીરે વનં દિવ્યં વૈભ્રાજં નામ વિશ્રુતમ્

કુબેરાનુચરસ્તત્ર પ્રહેતૃતનયો વશી।
બ્રહ્મ પાતો નિવસતિ રાક્ષસોઽનન્તવિક્રમઃ।
અન્તરિક્ષચરૈર્ઘોરૈર્યાતુધાનશતૈર્વૃતઃ

અપરેણ તુ કૈલાસાન્મુખ્યસત્ત્વૌષધિં ગિરિમ્।
અરુણં પર્વતશ્રેષ્ઠં રુક્મધાતુમયં પ્રતિ

ભવસ્ય દયિતઃ શ્રીમાન્ પર્વતો મેઘસન્નિભઃ।
શાતકુમ્ભમયૈઃ શુભ્રૈઃ શિલાજાલૈઃ સમાવૃતઃ ॥ ૪૭ .૧૮ ॥
શતસઙ્ખ્યૈસ્તાપનીયૈઃ શ્રૃઙ્ગૈર્દિવમિવોલ્લિખન્।
મુઞ્જવાન્ સ મહાદિવ્યો દુર્ગશૈલો હિમાર્ચિતઃ

તસ્મિન્ ગિરૌ નિવસતિ ગિરિશો ધૂમ્રલોહિતઃ।
તસ્ય પાદાત્ પ્રભવતિ શૈલોદં નામ તત્સરઃ

તસ્માત્ પ્રભવતે હિવ્યા શૈલોદા નામ નિમ્નગા।
સા ચક્ષુઃશીતયોર્મધ્યે પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્

તસ્યાસ્તીરે વનં દિવ્યં વિશ્રુતં સુરભીતિ વૈ।
અસ્ત્યુત્તરેણ કૈલાસાચ્છિવસત્ત્વૌષધો ગિરિઃ

ગૌરો નામ ગિરિસ્તત્ર હરિતાલમયઃ શુભઃ।
હિરણ્યશ્રૃઙ્ગઃ સુમહાન્ દિવ્યો મણિમયો ગિરિઃ

તસ્ય પાદે મહદ્દિવ્યં શુભં કાઞ્ચનવાલુકમ્।
રમ્યં બિન્દુસરો નામ યત્ર યાતો ભગીરથઃ

ગઙ્ગાનિમિત્તં રાજર્ષિરુવાસ બહુલાઃ સમાઃ ।
દિવં યાસ્યન્તિ મે પૂર્વે ગઙ્ગાતોયપરિપ્લુતાઃ

તત્ર ત્રિપથગા દેવી પ્રથમન્તુ પ્રતિષ્ઠિતા।
સોમપાદપ્રસૂતા સા સપ્તધા પ્રતિપદ્ય તે

યૂપા મણિમયાસ્તત્ર ચિતયશ્ચ હિરણ્મયાઃ ।
તત્રેષ્ટ્વા તુ ગતઃ શર્વં શક્રઃ સર્વૈઃ સુરૈઃ સહ

દિવિચ્છાયાપથો યસ્તુ અનુનક્ષત્રમણ્ડલમ્ ।
દૃશ્યતે ભાસ્વરો રાત્રૌ દેવી ત્રિપથગા તુ સા

અન્તરિક્ષં દિવઞ્ચૈવ ભાવયન્તી ભુવઙ્ગતા।
ભવોત્તમાઙ્ગે પતિતા સંરુદ્ધા યોગમાયયા

તસ્યા યે બિન્દવઃ કેચિત્ ક્રુદ્ધાયાઃ પતિતાઃ ક્ષિતૌ।
કૃતં બિન્દુસરસ્તત્ર તતો બિન્દુસરઃ સ્મૃતમ્

તતો નિરુદ્ધા દેવી સા ભવેન સ્મયતા કિલ।
ચિન્તયામાસ મનસા શઙ્કરક્ષેપણં પ્રતિ

ભિત્ત્વા વિશામિ પાતાલં સ્રોતસા ગૃહ્ય શઙ્કરમ્।
જ્ઞાત્વા તસ્યા અભિપ્રાયં ક્રૂરં દેવ્યા ચિકીર્ષિતમ્

તિરોભાવયિતું બુદ્ધિરાસીદઙ્ગેષુ તાં નદીમ્।
તસ્યાવલેપં તં બુદ્ધ્વા નદ્યાઃ ક્રુદ્ધસ્તુ શઙ્કરઃ।
નિરુધ્ય તુ શિરસ્યેનાં વેગેન પતિતાં ભુવિ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દૃષ્ટ્વા રાજાનમગ્રતઃ।
ધમનીસન્તતં ક્ષીણં ક્ષુધાપરિગતેન્દ્રિયમ્

અનેન તોષિતશ્ચાહં નદ્યર્થં પૂર્વમેવ હિ।
બુદ્ધ્વાસ્ય વરદાનં તુ કોપં નિયતવાંસ્તુ સઃ

બ્રહ્મણો હિ વચઃ શ્રુત્વા પ્રતિજ્ઞાધારણં પ્રતિ।
તતો વિસર્જયામાસ સંરુદ્ધાં સ્વેન તેજસા।
નદીં ભગીરથસ્યાર્થે તપસોગ્રેણ તોષિતઃ

તતો વિસૃજ્યમાનાયાઃ સ્રોતસ્તત્સપ્તતાઙ્ગતમ્।
ત્રયઃ પ્રાચીમભિમુખં પ્રતીચીં ત્રયઃ એવ તુ

નદ્યાઃ સ્રોતસ્તુ ગઙ્ગાયાઃ પ્રત્યપદ્યત સપ્તધા।
નલિની હ્રાદિની ચૈવ પાવની ચૈવ પ્રાગ્ગતા

સીતા ચક્ષુશ્ચ સિન્ધુશ્ચ પ્રતીચીં દિશમાક્ષિતાઃ।
સપ્તમી ત્વનુગા તાસાં દક્ષિણેન ભગીરથી

તસ્માદ્ભાગીરથી યા સા પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્।
સપ્તૈતા ભાવયન્તીહ હિમાહ્વં વર્ષમેવ તુ

પ્રસૂતાઃ સપ્ત નદ્યસ્તાઃ શુભા બિન્દુસરોદ્ભવાઃ।
નાનાદેશાન્ ભાવયન્ત્યો મ્લેચ્છપ્રાયાંશ્ચ સર્વશઃ

ઉપગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસનઃ।
સિરિન્ધ્રાન્ કુન્તલાંશ્ચીનાન્ બર્ભરાન્ યવસાન્ દ્રુહાન્

રુષાણાંશ્ચ કુણિન્દાંશ્ચ અઙગલોકવરાશ્ચ યે।
કૃત્વા દ્વિધા સિન્ધુમરું સીતાગાત્પશ્ચિમોદધિમ્

અથ ચીનમરૂંશ્ચૈવ નઙ્ગણાન્ સર્વમૂલિકાન્ ।
સાધ્રાંસ્તુ ષારાંસ્તમ્પાકાન્ પહ્નવાન્ દરદાન્ શકાન્।
એતાન્ જનપદાન્ ચક્ષુઃ સ્રાવયન્તી ગતોદધિમ્

દરદાંશ્ચ સકાંશ્મીરાન્ ગાન્ધારાન્ વરપાન્ હ્રદાન્।
શિવપૌરાનિન્દ્રહાસાન્ વદાતીંશ્ચ વિસર્જયાન્

સૈન્ધવાન્ રન્ધ્રકરકાન્ ભ્રમરાભીરરોહકાન્ ।
શુનામુખાંશ્ચોર્દ્ધ્વમનૂન્ સિદ્ધચારણસોવિતાન્

ગન્ધર્વાન્ કિન્નરાન્ યક્ષાન્ રક્ષોવિદ્યાધરોરગાન્।
કલાપગ્રામકાંશ્ચૈવ પારદાન્ સીગણાન્ ખસાન્

કિરાતાંશ્ચ પુલિન્દાંશ્ચ કુરૂન્ સભરતાનપિ।
પઞ્ચાલકાશિમાત્સ્યાંશ્ચ મગધાઙ્ગાંસ્તથૈવ ચ

બ્રહ્મોત્તરાંશ્ચ વઙ્ગાંશ્ચ તામલિપ્તાંસ્તથૈવ ચ।
એતાન્ જનપદાનાર્યાન્ ગઙ્ગા ભાવયતે શુભાન્

તતઃ પ્રતિહતા વિન્ધ્યે પ્રવિષ્ટા દક્ષિણોદદિમ્।
તતક્ષ્વાહ્લાદિની પુણ્યા પ્રાચીનાભિમુખી યયૌ

પ્લાવયન્ત્યુપભોગાંશ્ચ નિષાદાનાં ચ જાતયઃ।
ધીવરાનૃષિકાંશ્ચૈવ તથા નીલમુખાનપિ

કેરલાનુષ્ટ્રકર્ણાંશ્ચ કિરાતાનપિ ચૈવ હિ।
કાલોદરાન્ વિવર્ણાંશ્ચ કુમારાન્ સ્વર્ણભૂષિતાન્

સા મણ્ડલે સમુદ્રસ્ય તિરોભૂતાઽનુપૂર્વતઃ।
તતસ્તુ પાવની ચૈવ પ્રાચીમેવ દિશઙ્ગતા

અપથાન્ ભાવયન્તીહ ઇન્દ્રદ્યુમ્નસરોઽપિ ચ।
તતા ખરથાંશ્ચૈવ ઇન્દ્રશઙ્કુપથાનપિ

મધ્યેનોદ્યાનમસ્કારાન્ કુથપ્રાવરણાન્ યયૌ।
ઇન્દ્રદ્વીપસમુદ્રે તુ પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્

તતશ્ચ નલિની ચાગાત્ પ્રાચીમાશાં જવેન તુ।
તોમરાન્ ભાવયન્તીહ હંસમાર્ગાન્ સહૂહુકાન્

પૂર્વાન્ દેશાંશ્ચ સેવન્તી ભિત્ત્વા સા બહુધા ગિરીન્।
કર્ણપ્રાવરણાંશ્ચૈવ પ્રાપ્ય ચાશ્વમુખાનપિ

સિકતાપર્વતમરૂન્ ગત્વા વિદ્યાધરાન્ યયૌ।
નેમિમણ્ડલકોષ્ઠે તુ પ્રવિષ્ટા સા મહોદધિમ્

તાસાં નદ્યુપનદ્યશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ।
ઉપગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસવઃ

વસ્વોકસાયાસ્તીરે તુ વારિસુરભિવિશ્રુતે।
હરિશ્રૃઙ્ગે તુ વસતિ વિદ્વાન્ કૌબૈરકો વશી

યજ્ઞોપેતઃ સ સુમહાનમિતૌજાઃ સુવિક્રમઃ।
તત્રાગસ્ત્યૈઃ પરિવૃતો વિદ્વદ્ભિર્બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ।
કુબૈરાનુચરાઃ હ્યેતે ચત્વારસ્તત્સમાઃ સ્મૃતાઃ

એવમેવ તુ વિજ્ઞેયા ઋદ્ધિઃ પર્વતવાસિનામ્।
પરસ્પરેણ દ્વિગુણા ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ

હેમકૂટસ્ય પૄષ્ઠે તુ સાયનં નામ તત્સરઃ।
મનસ્વિની પ્રભવતિ તસ્માજ્જ્યોતિષ્મતી ચ સા

અવગાહ્ય હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ ।
સરો વિષ્ણુપદં નામ નિષધે પર્વતોત્તમે

તસ્માદ્દ્વયં પ્રભવતિ ગાન્ધર્વી નન્વલી ચ યા।
મેરોઃ પશ્ચાત્ પ્રભવતિ હ્રદશ્ચન્દ્રપ્રભો મહાન્

તત્ર જામ્બૂનદી પુણ્યા યસ્યાં જામ્બૂનદં શુભમ્।
પયોદં તુ સરો નીલે સુશુભ્રં પુણ્ડરીકવત્

પુણ્ડરીકાપયોદા ચ તસ્માન્નદ્યૌ વિનિર્ગતે।
શ્વેતાત્ પ્રભવતે પુણ્યં સરસ્તૂત્તરમાનસમ્

જ્યોત્સ્ના ચ મૃગકાન્તા ચ તસ્માદ્દ્વે સંબભૂવતુઃ।
મધુમત્સરઃ પુણ્યઞ્ચ પઝમીનદ્વિજાકુલમ્

કલ્પવૃક્ષસમાકીર્ણં મધુવત્સર્વતઃ સુખમ્।
રુદ્રકાન્તમિતિ ખ્યાતં નિર્મિતં તદ્ભવેન તુ

અન્યે ચાપ્યત્ર વિખ્યાતાઃ પઝમીનદ્વિજાકુલાઃ।
નામ્ના રુદ્રાજયા નામ દ્વાદશોદધિસન્નિભાઃ

તેભ્યઃ શાન્તા ચ માધ્વી ચ દ્વે નદ્યૌ સમ્બભૂવતુઃ।
યનિ કિમ્પુરુષાદ્યાનિ તેષુ દેવો ન વર્ષતિ

ઉદ્ભિદ્યાન્યુદકાન્યત્ર પ્રવહન્તિ સરિદ્વરાઃ।
ઋષભો દુન્દુભિશ્ચૈવ ધૂમ્રશ્ચૈવ મહાગિરિઃ

પૂર્વાયતા મહભાગા નિમ્નગા લવણામ્ભસિ।
ચન્દ્રકઙ્કસ્તથા પ્રાણો મહાનગ્નિઃ શિલોચ્ચયઃ।
ઉદગ્યાતા ઉદીચ્યાન્તા અવગાઢા મહોદધિમ્

સોમકશ્ચ વરાહશ્ચ નારદશ્ચ મહીધરઃ।
પ્રતીચીમાયતાસ્તે વૈ પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્

ચક્રો બલાહકશ્ચૈવ મૈનાકશ્ચૈવ પર્વતઃ।
આયતાસ્તે મહાશૈલાઃ સમુદ્રં દક્ષિણં પ્રતિ।
ચન્દ્રમૈનાકયોર્મધ્યેવિદિશં દક્ષિણાં પ્રતિ

તત્ર સંવર્ત્તકો નામ સોઽગ્નિઃ પિબતિ તજ્જલમ્।
નામ્ના સમુદ્રપઃ શ્રીમાનૌર્વઃ સ વડવામુખઃ

દ્વાદશૈતે પ્રવિષ્ટા હિ પર્વતા લવણોદધિમ્।
મહેન્દ્રભયવિત્રસ્તાઃ પક્ષચ્છેદભયાત્તદા।
યદેતદૄશ્યતે ચન્દ્રે શ્વેતે કૃષ્ણશશાકૃતિઃ

ભારતસ્ય તુ વર્ષસ્ય ભેદાસ્તે નવ કીર્તિતાઃ।
ઇહોદિતસ્ય દૃશ્યન્તે તથાન્યેઽન્યત્ર નોદિતે

ઉત્તરોત્તરમેતેષાં વર્ષમુદ્દિશ્યતે ગુણૈઃ।
આરોગ્યાયુઃ પ્રમાણાભ્યાં ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ

સમન્વિતાનિ ભૂતાનિ ગુણૈ રેતૈસ્તુ ભાગતઃ।
વસન્તિ નાનાજાતીનિ તેષુ વર્ષેષુ તાનિ વૈ।
ઇત્યેષાઽધારયત્ સર્વં પૃત્વી વિશ્વં જગત્સ્થિતા

ઇતિ મહાપુરાણે વાયુ પ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ