Vayu Purana · Verses 45-2

//śāṃśapāyana uvāca //
pūrvāparau samākhyātau dvau deśau nastvayā prabho/
uttarāṇāñca varṣāṇāṃ dakṣiṇānāñca sarvaśaḥ/
ācakṣva no yathātathyaṃ ye ca parvatavāsinaḥ

//sūta uvāca//
dakṣiṇena tu śvetasya nīlasyaivottareṇa tu/
varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante tatra mānavāḥ

sarvartukāmadāḥ sattvā jarādurgandhavarjitāḥ/
śukrābhijanasampannāḥ sarve ca priyadarśanāḥ

tatrāpi sumahān divyo nyagrodho rohiṇo mahān/
tasya pītvā phalarasaṃ pibanto varttayantyuta

daśavarṣasahasrāṇi śatāni daśapañca ca/
jīvanti te mahābhāgā sadā hṛṣṭā narottamāḥ

uttareṇa tu śvetasya śrṛṅgasāhvasya dakṣiṇe/
varṣaṃ hiraṇyataṃ nāma yatra hairaṇyatī nadī

mahābalāḥ sutejaskājāyantetatra mānavāḥ/
sarvartukāmadāḥ satvā dhaninaḥ priya darśanāḥ

ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te'mitaujasaḥ/
āyuṣpramāṇaṃ jīvanti śatāni daśapañca ca

tasmin varṣe mahāvṛkṣo lakucaḥ ṣaḍrasāśrayaḥ/
tasyapītvā phalarasaṃ tatra jīvanti mānavāḥ

trīṇi śrṛṅgavataḥ śrṛṅgāṇyucchritāni mahānti ca /
ekaṃ maṇimayaṃ teṣāmekañcaiva hiraṇyayam/
sarvaratna mayaṃ caikaṃ bhavanairupaśobhitam

uttarasya samudrasya samudrānte ca dakṣiṇe/
kuravastatra tadvarṣaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam

tatra vṛkṣā madhuphalā nityaṃ puṣpaphalopagāḥ/
vastrāṇi ca prasūyante phaleṣvābharaṇāni ca

sarvakāmaphalāstatra vkacidvṛkṣā manoramāḥ/
gandharvāpsarasopetaṃ prakṣaranti madhūttamam

apare kṣīriṇo nāma vṛkṣāstatra manoramāḥ/
ye kṣaranti sadā kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ hyamṛtopamam

sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcana vālukā/
sarvātaḥ sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā nīrujā śubhā

devalokāccyutāstatra jāyante mānavāḥ śubhāḥ/
śuklābhijanasampannāḥ sarve ca sthira yauvanāḥ

mithunāni prasūyante striyaścātimanoharāḥ/
te ca taṃ kṣīriṇaṃ vṛkṣaṃ pibanti hyamṛtopamam

mithunaṃ jāyate sadyaḥ samañcaiva vivarddhate/
samaṃ śīlañca rūpaṃ ca mriyante caiva te samam

anyonyamanuraktāśca cakravākasadharmiṇaḥ/
anāmayā hyaśokāśca nityaṃ sukhaniṣeviṇaḥ

trayodaśa sahasrāṇi śatāni daśapañca ca/
jīvanti te mahāvīryā na cānyastrīniṣeviṇaḥ

kurūṇāmapi caiteṣāṃ śrṛṇudhvaṃ vistareṇa tu/
jārudheḥ śailarājasyāpyuttareṇottarasya hi/
dikṣu sarvāsu yadyatra kīrtyamānaṃ nibodhata

anekakandaradarīguhānirjharamaṇḍitau/
naikakuñjavanopetau citradhātuvibhūṣitau

anekadhātukalilau sarvadhātuvibhūṣitau/
puṣpamūlaphalopetau siddhacāraṇasevitau

dvāvapyetau sumahatāvucchritau kula parvatau/
tābhyāṃ kūṭaśatairnaikaistaddvīpamupasevitam

candrakāntaśca śailaśca sūryakāntaśca sānumān /
yayormadhye na sā yātā bhadrasomā mahānadī

sahasraśaśca nadyo'nyāḥ prasannasurasodakāḥ/
paryāptodāḥ kurūṇāṃ hi snānapānāvagāhanaiḥ

tathā'nyāḥ kṣīravāhinyo mahānadyaḥ sahasraśaḥ/
madhumaireyavāhinyo ghṛtavāhinya eva ca

dadhnaḥ śatahradāścānyāstataḥ svādvannaparvataḥ/
amṛtasvādukalpāni phalāni vividhāni ca

gandhavarṇarasāḍhyāni mūlāni ca phalāni ca/
pañcayojanamānāni mahāgandhāni sarvaśaḥ

nānāvarṇaprakārāṇi puṣpāṇi ca sahasraśaḥ/
upa bhogasahasrāṇi bhadrāṇi ca mahānti ca

gandhavarṇarasāḍhyāni sparśopetāni sarvaśaḥ/
tamālāgurugandhānāṃ candanānāṃ vanāni ca

bhramarairupagītāni praphullāni sadaiva ca/
vṛkṣagulmalatāḍhayāni vanāni susukhāni ca

ṣaṭpadairupagītāni dvijaiścānyairdvijottamāḥ/
pajhotpalavanāḍhyāni sarāṃsi ca sahasraśaḥ

bhakṣyamālyasamṛddhāśca bahumālyānulepanāḥ/
manoharamukhaiścitraiḥ pakṣisaṅghairnikūjitāḥ

śayanāsanopabhogāśca anekaguṇavistarāḥ/
vihārabhūmayo ramyāḥ sarvartuṣu sukhapradāḥ

ākrīḍāḥ sarvataḥ sphītāḥ maṇihemapariṣkṛtāḥ/
śilāgṛhā vṛkṣagṛhā vareṇyāḥ kadalī gṛhāḥ

latāgṛhasahasrāṇi susukhāni samantataḥ/
śuddhaśaṅkhadalābhāni bhūmiveśmaśatāni ca

tapanīyagavākṣāṇi māṇijālāntarāṇi ca/
suvarṇamaṇicitrāṇi sarvatra vipulāni ca

mahāvṛkṣasahasrāṇi vareṇyāni ca sarvaśaḥ/
nānākārāṇi vāsāṃsi sūkṣmāṇi susukhāni ca

mṛdaṅga veṇupaṇavavīṇādyā bahuvistarāḥ/
phalanti kalpavṛkṣāṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca

sarvatraiva tathodyānaṃ sarvatraiva hi tatpuram/
sarvadvīpapramuditaṃ naranārī samākulam/
pravāti cānilastatra nānāpuṣpādhivāsitaḥ

nityamaṅgasukhāhlādastasmin dvīpe śramāpahe /
tatra svargaparibhraṣṭā jāyante hi narāḥ sadā/
bhaumaṃ tadapi hi svargaṃ tatrāpi ca guṇottamam

candrakāntā naravarāḥ śyāmāṅkāḥ pūrvakūlajāḥ/
śyāmāvadātāḥ sukhinaḥ sūryakāntā varāḥ prajāḥ

tasmin deśe narāḥ śreṣṭhā devasattvaparākramāḥ/
sadā vihāriṇaḥ sarve kāmavṛttyā suvarcasaḥ

valayāṅgadakeyūrahārakuṇḍalabhūṣitāḥ /
sragviṇaścitra mukuṭāścitrācchādanavāsasaḥ

ajīrṇayauvanadharāḥ supriyāḥ priyadarśanāḥ/
prajā varṣasahasrāṇi jīvanti subahūnyuta

na tāḥ prasavadharmiṇyo na vaṃśaprakṣayo vidhiḥ/
mithunaṃ jāyate vṛkṣādupakṣamamanīdṛśam

sāmānyavibhavāḥ sarve mamatvaparivarjitāḥ/
na tatra vidyate dharmo nādharmaḥ sampravarttate

na vyadhirna jarā tatra na durmedhā na ca klamaḥ/
pūrṇe kāle vinaśyanti jalabudbudavacca te

evamatyantasukhinaḥ sarvaduḥkhavivarjitāḥ/
raktā dharmaṃ na paśyanti duḥkhāddharmo'bhijāyate

uttarāṇāṃ kurūṇāntu pārśve jñeyantu dakṣiṇe/
samudramūrmimālāḍhyaṃ nānāsvaravibhūṣitam

pañcayojanasāhasramatikramya surālayam/
candradvīpamiti khyātaṃ cadramaṇḍalasaṃsthitam

sahasrayojanānāntu sarvataḥ parimaṇḍalam/
nānā puṣpaphalopetaṃ samṛddhyā parayā yutam/
śatayojanavistīrṇamucchritaṃ tāvadeva tu

tasya madhye girivaraḥ siddhacāraṇasevitaḥ/
candra tulyaprabhaiḥ kāntaiścandrākāraiḥ sulakṣaṇaiḥ

śvetavaiḍhūryakumudaiścitro'sau kumudaprabhaḥ/
anekacitrakodyāno naikanirjharakandaraḥ/
mahāsānudarīkuñjairvividhaiḥ samalaṃkṛtaḥ

tasmācchailānmahāpuṇyā candrāṃśuvimalodakā/
pravahatyuttamanadī candrāvarttā taraṅgiṇī

tatra candramasaḥ sthānaṃ nakṣatrādhipatervaram/
sadā'vatarate tatra candramā grahanāyakaḥ

tatra candramaso nāmnā śailaḥ sa tu pariśrutaḥ/
candradvīpaṃ mahādvīpaṃ prakāśaṃ divi ceha ca

tatra candrapratīkāśāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ/
candrakāntāḥ prajāḥ sarvā vimalāścandradaivatāḥ

atyantadhārmikāḥ saumyāḥ satyasandhāḥ sutejasaḥ/
prajāstatra sadācārā daśavarṣaśatāyuṣaḥ

paścimena tu dvīpasya paścimasya prakīrttitam/
caturyojanasāhasraṃ samatītya mahodadhim

daśayojanasāhasraṃ samantāt parimaṇḍalam/
dvīpaṃ bhadrākaraṃ nāma nānāpuṣpopaśobhitam

prabhūtadhanadhānyāḍhyamanekanṛpapālitam /
nityaṃ pramuditaṃ sphītaṃ mahāśailaiśca śobhitam

tatra bhadrāsanaṃ vāyornānāratnaiśca maṇḍitam/
tatra vigrahavān vāyuḥ sadā parvasu pūjyate

tapanīyasuvarṇābhāstapanīyavibhūṣitāḥ/
virājante'mara prakhyāstatra citrāmbarasrajaḥ

vīryavanto mahābhāgāḥ pañcavarṣaśatāyuṣaḥ/
satyasandhā mudā yuktāḥ prajāstā vāyudaivatāḥ

//sūta uvāca//
evameva nisargo'yaṃ varṣāṇāṃ bhārate yuge/
dṛṣṭaḥ paramatattvajñairbhūyaḥ kiṃ kīrttayāmi te

ākhyāte tvevamṛṣayaḥ sūtaputreṇa dhīmatā/
uttaraśravaṇe bhūyaḥ papracchustadanantaram

//ṛṣaya ūcuḥ/
yadidaṃ bhārataṃ varṣa yasmin svāyambhuvādayaḥ/
caturdaśaite manavaḥ prajāsarge bhavantyuta

etadveditumicchāmastanno nigada sattama/
etat śrutvā vacasteṣāmabravīllomaharṣaṇaḥ

paurāṇikastadā sūta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām /
eta dvistarato bhūyastānuvāca samāhitaḥ

//sūta uvāca//
nisarga eṣa vikhyātaḥ kurūṇāntu yathārthavat/
bhāratasya tu vakṣyāmi nisargaṃ taṃ nibodhata

puṇyatīrthe himavato dakṣiṇasyācalasya hi/
pūrvapaścāyatasyāsya dakṣiṇena dvijottamāḥ

tathā janapadānāṃ ca vistaraṃ śrotumarhatha/
atra vo varṇayiṣyāmi varṣe'smin bhārate prajāḥ

idaṃ tu madhyamaṃ citraṃ śubhāśubhaphalodayam/
uttaraṃ yatsamudrasya himavaddakṣiṇaṃ ca yat

varṣaṃ yadbhārataṃ nāma yatreyaṃ bhāratī prajā/
bharaṇāñca prajānāṃ vai manurbharata ucyate/
niruktavacanāccaiva varṣaṃ tadbhārataṃ smṛtam

tataḥ svargaśca mokṣaśca madhyaśrāntaśca gamyate/
na khalvanyatra marttyānāṃ bhūmau karma vidhīyate

bhāratasyāsya varṣasya nava bhedāḥ prakīrtitāḥ/
samudrāntaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparam

indradvīpaḥ kaseruśca tāmravarṇo gabhastimān/
nāgadvīpastathā saumyo gandharvastvatha vāruṇaḥ

ayantu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ/
yojanāṃnāṃ sahasraṃ tu dvīpo'yaṃ dakṣiṇottaram

āyato hyākumārikyādāṅgāprabhavācca vai/
tiryaguttaravistīrṇaḥ sahasrāṇi navaiva tu

dvīpo hyupaniviṣṭo'yaṃ mlecchairanteṣu nityaśaḥ/
pūrve kirātā hyasyānte paścime yavanāḥ smṛtāḥ

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāśca bhāgaśaḥ/
ijyāyuddhavaṇijyābhirvarttayanto vyavasthitāḥ

teṣāṃ saṃvyavahāro'yaṃ varttate tu parasparam/
dharmārthakāmasaṃyukto varṇānāṃ tu svakarmasu

saṅkalpapañcamānāṃ tu āśramāṇāṃ yathāvidhi/
iha svargāpavargārthaṃ pravṛttiryeṣu mānuṣī

yastvayaṃ navamo dvīpastiryagāyata ucyate/
kṛtsnaṃ jayati yo hyenaṃ sa samrāḍiha kīrttyate

ayaṃ lokastu vai samrāḍantarikṣo virāṭ smṛtaḥ/
svarāḍanyaḥ smṛto lokaḥ punarvakṣyāmi vistaram

sapta cāsmin suparvāṇo viśrutāḥ kulaparvatāḥ/
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ/
vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ

teṣāṃ sahasraśaścānye parvatāstu samīpagāḥ/
abhijātāḥ sarvaguṇā vipulāścitrasānavaḥ

mandaraḥ parvata śreṣṭho vaihāro dardurastathā/
kolāhalaḥ sasurasaḥ maināko vaidyutastathā

pātandhamo nāma giristathā pāṇḍuraparvataḥ/
gantuprasthaḥ kṛṣṇagirirgodhano girireva ca

puṣpagiryujjayantau ca śailo raivatakastathā/
śrīparvataśca kāruśca kūṭaśailo giristathā

anye tebhyaḥ parijñātā hrasvāḥ svalpopajīvinaḥ/
tairvimiśrā jatapadā āryamlecchāśca nityaśaḥ

pīyante yairimā nadyo gaṅgā sindhuḥ sarasvatī/
śatadruścandrabhāgā ca yamunā sarayūstathā

irāvatī vitastā ca vipāśā devikā kuhūḥ /
gomatī dhutapāpā ca bāhudā ca dṛṣadvatī

kauśikī ca tṛtīyā tu niścīrā gaṇḍakī tathā/
ikṣu rlohita ityetā himavatpādaniḥsṛtāḥ

vedasmṛtirvedavatī vṛtraghnī sindhureva ca/
varṇāśā candanā caiva satīrā mahatī tathā

parā carmmaṇvatī caiva vidiśā vetravatyapi/
śiprā hyavantī ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ // ४५.९८ /
śoṇo mahānadaścaiva narmadā sumahādrumā/
mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathaiva ca

tamasā pippalā śroṇī karatoyā piśācikā/
nīlotpalā vipāśā ca jambulā vāluvāhinī

siterajā śuktimatī makuṇā tridivā kramāt /
ṛkṣapādāt prasūtāstā nadyo maṇinibhodakāḥ

tāpī payoṣṇī nirvindhyā madrā ca niṣadhā nadī/
venvā vaitaraṇī caiva śitibāhuḥ kumudvatī

toyā caiva mahāgaurī durgā cāntaśilā tathā/
vindhyapādaprasūtāśca nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ

godāvarī bhīmarathī kṛṣṇā vaiṇyatha vañjulā/
tuṅgabhadrā suprayogā kāverī ca tathāpagā/
dakṣiṇāpathanadyastu sahyapādādviniḥsṛtāḥ

kṛtamālā tāmravarṇā puṣpajātyutpalāvatī/
malayābhijātāstā nadyaḥ sarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ

trisāmā ṛtukulyā ca ikṣulā tridivā ca yā/
lāṅgulinī vaṃśadharā mahendratanayāḥ smṛtāḥ

ṛṣīkā sukumārī ca mandagā mandavāhinī/
kūpā palāśinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ

sarvāḥ puṇyāḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ /
viśvasya mātaraḥ sarvā jagatpāpaharāḥ smṛtāḥ

tāsāṃ nadyupanadyo'pi śataśo'tha sahasraśaḥ/
tāstvime kurupāñcālāḥ śālvāścaiva sajāṅgalāḥ

śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ śatapatheśvaraiḥ/
vatsāḥ kisaṣṇāḥ kulyāś ca kuntalāḥ kāśikośalāḥ

atha pārśve tilaṅgāśca magadhāśca vṛkaiḥ saha/
madhyadeśā janapadāḥ prāyaśo'mī prakīrtitāḥ

sahyasya cottarārddhe tu yatra godāvarī nadī/
pṛthivyāmiha kṛtsnāyāṃ sapradeśo manoramaḥ

tatra govarddhano nāma surarājena nirmitaḥ/
rāmapriyārthaṃ svargo'yaṃ vṛkṣā oṣadhayastathā

bharadvājena muninā tatpriyārthe'vatāritāḥ/
antaḥpuravanoddeśastena jajñe manoramaḥ

vāhlīkā vāḍhadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ/
aparītāśca śūdrāśca pahnavāścarmakhaṇḍikāḥ

gāndhārā yavanāścaiva sindhusauvīrabhadrakāḥ/
śakā hradāḥ kulindāśca paritā hārapūrikāḥ

ramaṭā raddhakaṭakāḥ kekayā daśamānikāḥ/
kṣatriyopaniveśāśca vaiśyaśūdrakulāni ca

kāmbojā daradāścaiva barbarāḥ priyalaukikāḥ/
pīnāścaiva tuṣārāśca pahlavā bāhyatodarāḥ

ātreyāśca bharadvājāḥ prasthalāśca kaserukāḥ.
lampākā stanapāścaiva pīḍikā juhuḍaiḥ saha

apagāścālimadrāśca kirātānāñca jātayaḥ/
tomarā haṃsamārgāśca kāśmīrāstaṅgaṇāstathā

cūlikāścāhukāścaiva pūrṇadarvāstathaiva ca/
ete deśā hyudīcyāśca prācyān deśānnibodhata

andhravākāḥ sujarakā antargiribahirgirāḥ/
tathā pravaṅgavaṅgeyā māladā mālavartinaḥ

brahmottarāḥ pravijayā bhārgavā geyamarthakāḥ/
prāgjyotiṣāśca muṇḍāśca videhāstāmaliptakāḥ/
mālā magadhagovindāḥ prācyāṃ janapadāḥ smṛtāḥ

athāpare janapadā dakṣiṇāpatha vāsinaḥ /
pāṇḍyāśca keralāścaiva caulyāḥ kulyāstathaiva ca

setukā mūṣikāścaiva kumanā vanavāsikāḥ/
mahārāṣṭrā māhiṣakāḥ kaliṅgāścaiva sarvaśaḥ

abhīrāḥ saha caiṣīkāḥ āṭavyāśca varāśca ye/
pulindrā vindhyamūlīkā vaidarbā daṇḍakaiḥ saha

paunikā maunikāścaiva asmakā bhogavarddhanāḥ/
nairmikāḥ kuntalā āndhrā udbhidā nalakālikāḥ

dākṣiṇātyāśca vai deśā aparāṃstānnibodhata/
śūrpākārāḥ kolavanāḥ durgāḥ kālītakaiḥ saha

puleyāśca surālāśca rūpasāstāpasaiḥ saha/
tathā turasitāścaiva sarve caiva parakṣarāḥ

nāsikyādyośca ye cānye ye caivāntaranarmadāḥ/
bhānukacchāḥ samā heyāḥ sahasā śāśvatairapi

kacchīyāśca surāṣṭrāśca anarttāścārbudaiḥ saha/
ityete samparītāśca śrṛṇudhvaṃ vindhyavāsinaḥ

mālavāśca karūṣāśca mekalāścotkalaiḥ saha/
uttamarṇā daśārṇāśca bhojāḥ kiṣkindhakaiḥ saha

tosalāḥ kosalāścaiva traipurā vaidikāstathā/
tumurāstumburāścaiva ṣaṭsurā niṣadhaiḥ saha

anupāstuṇḍikerāśca vītihotrā hyavantayaḥ/
ete janapadāḥ sarve vindhya pṛṣṭhanivāsinaḥ

ato deśān pravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye/
nigarharā haṃsamārgāḥ kṣupaṇāstaṅgaṇāḥ khasāḥ

kuśaprāvaraṇāścaiva hūṇā darvāḥ sahūdakāḥ/
trigarttā mālavāścaiva kirātāstāmasaiḥ saha

catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo viduḥ/
kṛtaṃ tretā dvārapañca kaliśceti catuṣṭayam/
teṣāṃ nisargaṃ vakṣyāmi upariṣṭānnibodhata

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte bhuvanavinyāso nāma pañcacatvā riṃśo'dhyāyaḥ