વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 45-2

॥શાંશપાયન ઉવાચ ॥
પૂર્વાપરૌ સમાખ્યાતૌ દ્વૌ દેશૌ નસ્ત્વયા પ્રભો।
ઉત્તરાણાઞ્ચ વર્ષાણાં દક્ષિણાનાઞ્ચ સર્વશઃ।
આચક્ષ્વ નો યથાતથ્યં યે ચ પર્વતવાસિનઃ

॥સૂત ઉવાચ॥
દક્ષિણેન તુ શ્વેતસ્ય નીલસ્યૈવોત્તરેણ તુ।
વર્ષં રમણકં નામ જાયન્તે તત્ર માનવાઃ

સર્વર્તુકામદાઃ સત્ત્વા જરાદુર્ગન્ધવર્જિતાઃ।
શુક્રાભિજનસમ્પન્નાઃ સર્વે ચ પ્રિયદર્શનાઃ

તત્રાપિ સુમહાન્ દિવ્યો ન્યગ્રોધો રોહિણો મહાન્।
તસ્ય પીત્વા ફલરસં પિબન્તો વર્ત્તયન્ત્યુત

દશવર્ષસહસ્રાણિ શતાનિ દશપઞ્ચ ચ।
જીવન્તિ તે મહાભાગા સદા હૃષ્ટા નરોત્તમાઃ

ઉત્તરેણ તુ શ્વેતસ્ય શ્રૃઙ્ગસાહ્વસ્ય દક્ષિણે।
વર્ષં હિરણ્યતં નામ યત્ર હૈરણ્યતી નદી

મહાબલાઃ સુતેજસ્કાજાયન્તેતત્ર માનવાઃ।
સર્વર્તુકામદાઃ સત્વા ધનિનઃ પ્રિય દર્શનાઃ

એકાદશ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તેઽમિતૌજસઃ।
આયુષ્પ્રમાણં જીવન્તિ શતાનિ દશપઞ્ચ ચ

તસ્મિન્ વર્ષે મહાવૃક્ષો લકુચઃ ષડ્રસાશ્રયઃ।
તસ્યપીત્વા ફલરસં તત્ર જીવન્તિ માનવાઃ

ત્રીણિ શ્રૃઙ્ગવતઃ શ્રૃઙ્ગાણ્યુચ્છ્રિતાનિ મહાન્તિ ચ ।
એકં મણિમયં તેષામેકઞ્ચૈવ હિરણ્યયમ્।
સર્વરત્ન મયં ચૈકં ભવનૈરુપશોભિતમ્

ઉત્તરસ્ય સમુદ્રસ્ય સમુદ્રાન્તે ચ દક્ષિણે।
કુરવસ્તત્ર તદ્વર્ષં પુણ્યં સિદ્ધનિષેવિતમ્

તત્ર વૃક્ષા મધુફલા નિત્યં પુષ્પફલોપગાઃ।
વસ્ત્રાણિ ચ પ્રસૂયન્તે ફલેષ્વાભરણાનિ ચ

સર્વકામફલાસ્તત્ર વ્કચિદ્વૃક્ષા મનોરમાઃ।
ગન્ધર્વાપ્સરસોપેતં પ્રક્ષરન્તિ મધૂત્તમમ્

અપરે ક્ષીરિણો નામ વૃક્ષાસ્તત્ર મનોરમાઃ।
યે ક્ષરન્તિ સદા ક્ષીરં ષડ્રસં હ્યમૃતોપમમ્

સર્વા મણિમયી ભૂમિઃ સૂક્ષ્મકાઞ્ચન વાલુકા।
સર્વાતઃ સુખસંસ્પર્શા નિષ્પઙ્કા નીરુજા શુભા

દેવલોકાચ્ચ્યુતાસ્તત્ર જાયન્તે માનવાઃ શુભાઃ।
શુક્લાભિજનસમ્પન્નાઃ સર્વે ચ સ્થિર યૌવનાઃ

મિથુનાનિ પ્રસૂયન્તે સ્ત્રિયશ્ચાતિમનોહરાઃ।
તે ચ તં ક્ષીરિણં વૃક્ષં પિબન્તિ હ્યમૃતોપમમ્

મિથુનં જાયતે સદ્યઃ સમઞ્ચૈવ વિવર્દ્ધતે।
સમં શીલઞ્ચ રૂપં ચ મ્રિયન્તે ચૈવ તે સમમ્

અન્યોન્યમનુરક્તાશ્ચ ચક્રવાકસધર્મિણઃ।
અનામયા હ્યશોકાશ્ચ નિત્યં સુખનિષેવિણઃ

ત્રયોદશ સહસ્રાણિ શતાનિ દશપઞ્ચ ચ।
જીવન્તિ તે મહાવીર્યા ન ચાન્યસ્ત્રીનિષેવિણઃ

કુરૂણામપિ ચૈતેષાં શ્રૃણુધ્વં વિસ્તરેણ તુ।
જારુધેઃ શૈલરાજસ્યાપ્યુત્તરેણોત્તરસ્ય હિ।
દિક્ષુ સર્વાસુ યદ્યત્ર કીર્ત્યમાનં નિબોધત

અનેકકન્દરદરીગુહાનિર્ઝરમણ્ડિતૌ।
નૈકકુઞ્જવનોપેતૌ ચિત્રધાતુવિભૂષિતૌ

અનેકધાતુકલિલૌ સર્વધાતુવિભૂષિતૌ।
પુષ્પમૂલફલોપેતૌ સિદ્ધચારણસેવિતૌ

દ્વાવપ્યેતૌ સુમહતાવુચ્છ્રિતૌ કુલ પર્વતૌ।
તાભ્યાં કૂટશતૈર્નૈકૈસ્તદ્દ્વીપમુપસેવિતમ્

ચન્દ્રકાન્તશ્ચ શૈલશ્ચ સૂર્યકાન્તશ્ચ સાનુમાન્ ।
યયોર્મધ્યે ન સા યાતા ભદ્રસોમા મહાનદી

સહસ્રશશ્ચ નદ્યોઽન્યાઃ પ્રસન્નસુરસોદકાઃ।
પર્યાપ્તોદાઃ કુરૂણાં હિ સ્નાનપાનાવગાહનૈઃ

તથાઽન્યાઃ ક્ષીરવાહિન્યો મહાનદ્યઃ સહસ્રશઃ।
મધુમૈરેયવાહિન્યો ઘૃતવાહિન્ય એવ ચ

દધ્નઃ શતહ્રદાશ્ચાન્યાસ્તતઃ સ્વાદ્વન્નપર્વતઃ।
અમૃતસ્વાદુકલ્પાનિ ફલાનિ વિવિધાનિ ચ

ગન્ધવર્ણરસાઢ્યાનિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ।
પઞ્ચયોજનમાનાનિ મહાગન્ધાનિ સર્વશઃ

નાનાવર્ણપ્રકારાણિ પુષ્પાણિ ચ સહસ્રશઃ।
ઉપ ભોગસહસ્રાણિ ભદ્રાણિ ચ મહાન્તિ ચ

ગન્ધવર્ણરસાઢ્યાનિ સ્પર્શોપેતાનિ સર્વશઃ।
તમાલાગુરુગન્ધાનાં ચન્દનાનાં વનાનિ ચ

ભ્રમરૈરુપગીતાનિ પ્રફુલ્લાનિ સદૈવ ચ।
વૃક્ષગુલ્મલતાઢયાનિ વનાનિ સુસુખાનિ ચ

ષટ્પદૈરુપગીતાનિ દ્વિજૈશ્ચાન્યૈર્દ્વિજોત્તમાઃ।
પઝોત્પલવનાઢ્યાનિ સરાંસિ ચ સહસ્રશઃ

ભક્ષ્યમાલ્યસમૃદ્ધાશ્ચ બહુમાલ્યાનુલેપનાઃ।
મનોહરમુખૈશ્ચિત્રૈઃ પક્ષિસઙ્ઘૈર્નિકૂજિતાઃ

શયનાસનોપભોગાશ્ચ અનેકગુણવિસ્તરાઃ।
વિહારભૂમયો રમ્યાઃ સર્વર્તુષુ સુખપ્રદાઃ

આક્રીડાઃ સર્વતઃ સ્ફીતાઃ મણિહેમપરિષ્કૃતાઃ।
શિલાગૃહા વૃક્ષગૃહા વરેણ્યાઃ કદલી ગૃહાઃ

લતાગૃહસહસ્રાણિ સુસુખાનિ સમન્તતઃ।
શુદ્ધશઙ્ખદલાભાનિ ભૂમિવેશ્મશતાનિ ચ

તપનીયગવાક્ષાણિ માણિજાલાન્તરાણિ ચ।
સુવર્ણમણિચિત્રાણિ સર્વત્ર વિપુલાનિ ચ

મહાવૃક્ષસહસ્રાણિ વરેણ્યાનિ ચ સર્વશઃ।
નાનાકારાણિ વાસાંસિ સૂક્ષ્માણિ સુસુખાનિ ચ

મૃદઙ્ગ વેણુપણવવીણાદ્યા બહુવિસ્તરાઃ।
ફલન્તિ કલ્પવૃક્ષાણાં સહસ્રાણિ શતાનિ ચ

સર્વત્રૈવ તથોદ્યાનં સર્વત્રૈવ હિ તત્પુરમ્।
સર્વદ્વીપપ્રમુદિતં નરનારી સમાકુલમ્।
પ્રવાતિ ચાનિલસ્તત્ર નાનાપુષ્પાધિવાસિતઃ

નિત્યમઙ્ગસુખાહ્લાદસ્તસ્મિન્ દ્વીપે શ્રમાપહે ।
તત્ર સ્વર્ગપરિભ્રષ્ટા જાયન્તે હિ નરાઃ સદા।
ભૌમં તદપિ હિ સ્વર્ગં તત્રાપિ ચ ગુણોત્તમમ્

ચન્દ્રકાન્તા નરવરાઃ શ્યામાઙ્કાઃ પૂર્વકૂલજાઃ।
શ્યામાવદાતાઃ સુખિનઃ સૂર્યકાન્તા વરાઃ પ્રજાઃ

તસ્મિન્ દેશે નરાઃ શ્રેષ્ઠા દેવસત્ત્વપરાક્રમાઃ।
સદા વિહારિણઃ સર્વે કામવૃત્ત્યા સુવર્ચસઃ

વલયાઙ્ગદકેયૂરહારકુણ્ડલભૂષિતાઃ ।
સ્રગ્વિણશ્ચિત્ર મુકુટાશ્ચિત્રાચ્છાદનવાસસઃ

અજીર્ણયૌવનધરાઃ સુપ્રિયાઃ પ્રિયદર્શનાઃ।
પ્રજા વર્ષસહસ્રાણિ જીવન્તિ સુબહૂન્યુત

ન તાઃ પ્રસવધર્મિણ્યો ન વંશપ્રક્ષયો વિધિઃ।
મિથુનં જાયતે વૃક્ષાદુપક્ષમમનીદૃશમ્

સામાન્યવિભવાઃ સર્વે મમત્વપરિવર્જિતાઃ।
ન તત્ર વિદ્યતે ધર્મો નાધર્મઃ સમ્પ્રવર્ત્તતે

ન વ્યધિર્ન જરા તત્ર ન દુર્મેધા ન ચ ક્લમઃ।
પૂર્ણે કાલે વિનશ્યન્તિ જલબુદ્બુદવચ્ચ તે

એવમત્યન્તસુખિનઃ સર્વદુઃખવિવર્જિતાઃ।
રક્તા ધર્મં ન પશ્યન્તિ દુઃખાદ્ધર્મોઽભિજાયતે

ઉત્તરાણાં કુરૂણાન્તુ પાર્શ્વે જ્ઞેયન્તુ દક્ષિણે।
સમુદ્રમૂર્મિમાલાઢ્યં નાનાસ્વરવિભૂષિતમ્

પઞ્ચયોજનસાહસ્રમતિક્રમ્ય સુરાલયમ્।
ચન્દ્રદ્વીપમિતિ ખ્યાતં ચદ્રમણ્ડલસંસ્થિતમ્

સહસ્રયોજનાનાન્તુ સર્વતઃ પરિમણ્ડલમ્।
નાના પુષ્પફલોપેતં સમૃદ્ધ્યા પરયા યુતમ્।
શતયોજનવિસ્તીર્ણમુચ્છ્રિતં તાવદેવ તુ

તસ્ય મધ્યે ગિરિવરઃ સિદ્ધચારણસેવિતઃ।
ચન્દ્ર તુલ્યપ્રભૈઃ કાન્તૈશ્ચન્દ્રાકારૈઃ સુલક્ષણૈઃ

શ્વેતવૈઢૂર્યકુમુદૈશ્ચિત્રોઽસૌ કુમુદપ્રભઃ।
અનેકચિત્રકોદ્યાનો નૈકનિર્ઝરકન્દરઃ।
મહાસાનુદરીકુઞ્જૈર્વિવિધૈઃ સમલંકૃતઃ

તસ્માચ્છૈલાન્મહાપુણ્યા ચન્દ્રાંશુવિમલોદકા।
પ્રવહત્યુત્તમનદી ચન્દ્રાવર્ત્તા તરઙ્ગિણી

તત્ર ચન્દ્રમસઃ સ્થાનં નક્ષત્રાધિપતેર્વરમ્।
સદાઽવતરતે તત્ર ચન્દ્રમા ગ્રહનાયકઃ

તત્ર ચન્દ્રમસો નામ્ના શૈલઃ સ તુ પરિશ્રુતઃ।
ચન્દ્રદ્વીપં મહાદ્વીપં પ્રકાશં દિવિ ચેહ ચ

તત્ર ચન્દ્રપ્રતીકાશાઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનાઃ।
ચન્દ્રકાન્તાઃ પ્રજાઃ સર્વા વિમલાશ્ચન્દ્રદૈવતાઃ

અત્યન્તધાર્મિકાઃ સૌમ્યાઃ સત્યસન્ધાઃ સુતેજસઃ।
પ્રજાસ્તત્ર સદાચારા દશવર્ષશતાયુષઃ

પશ્ચિમેન તુ દ્વીપસ્ય પશ્ચિમસ્ય પ્રકીર્ત્તિતમ્।
ચતુર્યોજનસાહસ્રં સમતીત્ય મહોદધિમ્

દશયોજનસાહસ્રં સમન્તાત્ પરિમણ્ડલમ્।
દ્વીપં ભદ્રાકરં નામ નાનાપુષ્પોપશોભિતમ્

પ્રભૂતધનધાન્યાઢ્યમનેકનૃપપાલિતમ્ ।
નિત્યં પ્રમુદિતં સ્ફીતં મહાશૈલૈશ્ચ શોભિતમ્

તત્ર ભદ્રાસનં વાયોર્નાનારત્નૈશ્ચ મણ્ડિતમ્।
તત્ર વિગ્રહવાન્ વાયુઃ સદા પર્વસુ પૂજ્યતે

તપનીયસુવર્ણાભાસ્તપનીયવિભૂષિતાઃ।
વિરાજન્તેઽમર પ્રખ્યાસ્તત્ર ચિત્રામ્બરસ્રજઃ

વીર્યવન્તો મહાભાગાઃ પઞ્ચવર્ષશતાયુષઃ।
સત્યસન્ધા મુદા યુક્તાઃ પ્રજાસ્તા વાયુદૈવતાઃ

॥સૂત ઉવાચ॥
એવમેવ નિસર્ગોઽયં વર્ષાણાં ભારતે યુગે।
દૃષ્ટઃ પરમતત્ત્વજ્ઞૈર્ભૂયઃ કિં કીર્ત્તયામિ તે

આખ્યાતે ત્વેવમૃષયઃ સૂતપુત્રેણ ધીમતા।
ઉત્તરશ્રવણે ભૂયઃ પપ્રચ્છુસ્તદનન્તરમ્

॥ઋષય ઊચુઃ।
યદિદં ભારતં વર્ષ યસ્મિન્ સ્વાયમ્ભુવાદયઃ।
ચતુર્દશૈતે મનવઃ પ્રજાસર્ગે ભવન્ત્યુત

એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ।
એતત્ શ્રુત્વા વચસ્તેષામબ્રવીલ્લોમહર્ષણઃ

પૌરાણિકસ્તદા સૂત ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
એત દ્વિસ્તરતો ભૂયસ્તાનુવાચ સમાહિતઃ

॥સૂત ઉવાચ॥
નિસર્ગ એષ વિખ્યાતઃ કુરૂણાન્તુ યથાર્થવત્।
ભારતસ્ય તુ વક્ષ્યામિ નિસર્ગં તં નિબોધત

પુણ્યતીર્થે હિમવતો દક્ષિણસ્યાચલસ્ય હિ।
પૂર્વપશ્ચાયતસ્યાસ્ય દક્ષિણેન દ્વિજોત્તમાઃ

તથા જનપદાનાં ચ વિસ્તરં શ્રોતુમર્હથ।
અત્ર વો વર્ણયિષ્યામિ વર્ષેઽસ્મિન્ ભારતે પ્રજાઃ

ઇદં તુ મધ્યમં ચિત્રં શુભાશુભફલોદયમ્।
ઉત્તરં યત્સમુદ્રસ્ય હિમવદ્દક્ષિણં ચ યત્

વર્ષં યદ્ભારતં નામ યત્રેયં ભારતી પ્રજા।
ભરણાઞ્ચ પ્રજાનાં વૈ મનુર્ભરત ઉચ્યતે।
નિરુક્તવચનાચ્ચૈવ વર્ષં તદ્ભારતં સ્મૃતમ્

તતઃ સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ મધ્યશ્રાન્તશ્ચ ગમ્યતે।
ન ખલ્વન્યત્ર મર્ત્ત્યાનાં ભૂમૌ કર્મ વિધીયતે

ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય નવ ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ।
સમુદ્રાન્તરિતા જ્ઞેયાસ્તે ત્વગમ્યાઃ પરસ્પરમ્

ઇન્દ્રદ્વીપઃ કસેરુશ્ચ તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્।
નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગન્ધર્વસ્ત્વથ વારુણઃ

અયન્તુ નવમસ્તેષાં દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ।
યોજનાંનાં સહસ્રં તુ દ્વીપોઽયં દક્ષિણોત્તરમ્

આયતો હ્યાકુમારિક્યાદાઙ્ગાપ્રભવાચ્ચ વૈ।
તિર્યગુત્તરવિસ્તીર્ણઃ સહસ્રાણિ નવૈવ તુ

દ્વીપો હ્યુપનિવિષ્ટોઽયં મ્લેચ્છૈરન્તેષુ નિત્યશઃ।
પૂર્વે કિરાતા હ્યસ્યાન્તે પશ્ચિમે યવનાઃ સ્મૃતાઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા મધ્યે શૂદ્રાશ્ચ ભાગશઃ।
ઇજ્યાયુદ્ધવણિજ્યાભિર્વર્ત્તયન્તો વ્યવસ્થિતાઃ

તેષાં સંવ્યવહારોઽયં વર્ત્તતે તુ પરસ્પરમ્।
ધર્માર્થકામસંયુક્તો વર્ણાનાં તુ સ્વકર્મસુ

સઙ્કલ્પપઞ્ચમાનાં તુ આશ્રમાણાં યથાવિધિ।
ઇહ સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં પ્રવૃત્તિર્યેષુ માનુષી

યસ્ત્વયં નવમો દ્વીપસ્તિર્યગાયત ઉચ્યતે।
કૃત્સ્નં જયતિ યો હ્યેનં સ સમ્રાડિહ કીર્ત્ત્યતે

અયં લોકસ્તુ વૈ સમ્રાડન્તરિક્ષો વિરાટ્ સ્મૃતઃ।
સ્વરાડન્યઃ સ્મૃતો લોકઃ પુનર્વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્

સપ્ત ચાસ્મિન્ સુપર્વાણો વિશ્રુતાઃ કુલપર્વતાઃ।
મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષપર્વતઃ।
વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ સપ્તૈતે કુલપર્વતાઃ

તેષાં સહસ્રશશ્ચાન્યે પર્વતાસ્તુ સમીપગાઃ।
અભિજાતાઃ સર્વગુણા વિપુલાશ્ચિત્રસાનવઃ

મન્દરઃ પર્વત શ્રેષ્ઠો વૈહારો દર્દુરસ્તથા।
કોલાહલઃ સસુરસઃ મૈનાકો વૈદ્યુતસ્તથા

પાતન્ધમો નામ ગિરિસ્તથા પાણ્ડુરપર્વતઃ।
ગન્તુપ્રસ્થઃ કૃષ્ણગિરિર્ગોધનો ગિરિરેવ ચ

પુષ્પગિર્યુજ્જયન્તૌ ચ શૈલો રૈવતકસ્તથા।
શ્રીપર્વતશ્ચ કારુશ્ચ કૂટશૈલો ગિરિસ્તથા

અન્યે તેભ્યઃ પરિજ્ઞાતા હ્રસ્વાઃ સ્વલ્પોપજીવિનઃ।
તૈર્વિમિશ્રા જતપદા આર્યમ્લેચ્છાશ્ચ નિત્યશઃ

પીયન્તે યૈરિમા નદ્યો ગઙ્ગા સિન્ધુઃ સરસ્વતી।
શતદ્રુશ્ચન્દ્રભાગા ચ યમુના સરયૂસ્તથા

ઇરાવતી વિતસ્તા ચ વિપાશા દેવિકા કુહૂઃ ।
ગોમતી ધુતપાપા ચ બાહુદા ચ દૃષદ્વતી

કૌશિકી ચ તૃતીયા તુ નિશ્ચીરા ગણ્ડકી તથા।
ઇક્ષુ ર્લોહિત ઇત્યેતા હિમવત્પાદનિઃસૃતાઃ

વેદસ્મૃતિર્વેદવતી વૃત્રઘ્ની સિન્ધુરેવ ચ।
વર્ણાશા ચન્દના ચૈવ સતીરા મહતી તથા

પરા ચર્મ્મણ્વતી ચૈવ વિદિશા વેત્રવત્યપિ।
શિપ્રા હ્યવન્તી ચ તથા પારિયાત્રાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૪૫.૯૮ ।
શોણો મહાનદશ્ચૈવ નર્મદા સુમહાદ્રુમા।
મન્દાકિની દશાર્ણા ચ ચિત્રકૂટા તથૈવ ચ

તમસા પિપ્પલા શ્રોણી કરતોયા પિશાચિકા।
નીલોત્પલા વિપાશા ચ જમ્બુલા વાલુવાહિની

સિતેરજા શુક્તિમતી મકુણા ત્રિદિવા ક્રમાત્ ।
ઋક્ષપાદાત્ પ્રસૂતાસ્તા નદ્યો મણિનિભોદકાઃ

તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા મદ્રા ચ નિષધા નદી।
વેન્વા વૈતરણી ચૈવ શિતિબાહુઃ કુમુદ્વતી

તોયા ચૈવ મહાગૌરી દુર્ગા ચાન્તશિલા તથા।
વિન્ધ્યપાદપ્રસૂતાશ્ચ નદ્યઃ પુણ્યજલાઃ શુભાઃ

ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણા વૈણ્યથ વઞ્જુલા।
તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રયોગા કાવેરી ચ તથાપગા।
દક્ષિણાપથનદ્યસ્તુ સહ્યપાદાદ્વિનિઃસૃતાઃ

કૃતમાલા તામ્રવર્ણા પુષ્પજાત્યુત્પલાવતી।
મલયાભિજાતાસ્તા નદ્યઃ સર્વાઃ શીતજલાઃ શુભાઃ

ત્રિસામા ઋતુકુલ્યા ચ ઇક્ષુલા ત્રિદિવા ચ યા।
લાઙ્ગુલિની વંશધરા મહેન્દ્રતનયાઃ સ્મૃતાઃ

ઋષીકા સુકુમારી ચ મન્દગા મન્દવાહિની।
કૂપા પલાશિની ચૈવ શુક્તિમત્પ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ

સર્વાઃ પુણ્યાઃ સરસ્વત્યઃ સર્વા ગઙ્ગાઃ સમુદ્રગાઃ ।
વિશ્વસ્ય માતરઃ સર્વા જગત્પાપહરાઃ સ્મૃતાઃ

તાસાં નદ્યુપનદ્યોઽપિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ।
તાસ્ત્વિમે કુરુપાઞ્ચાલાઃ શાલ્વાશ્ચૈવ સજાઙ્ગલાઃ

શૂરસેના ભદ્રકારા બોધાઃ શતપથેશ્વરૈઃ।
વત્સાઃ કિસષ્ણાઃ કુલ્યાશ્ ચ કુન્તલાઃ કાશિકોશલાઃ

અથ પાર્શ્વે તિલઙ્ગાશ્ચ મગધાશ્ચ વૃકૈઃ સહ।
મધ્યદેશા જનપદાઃ પ્રાયશોઽમી પ્રકીર્તિતાઃ

સહ્યસ્ય ચોત્તરાર્દ્ધે તુ યત્ર ગોદાવરી નદી।
પૃથિવ્યામિહ કૃત્સ્નાયાં સપ્રદેશો મનોરમઃ

તત્ર ગોવર્દ્ધનો નામ સુરરાજેન નિર્મિતઃ।
રામપ્રિયાર્થં સ્વર્ગોઽયં વૃક્ષા ઓષધયસ્તથા

ભરદ્વાજેન મુનિના તત્પ્રિયાર્થેઽવતારિતાઃ।
અન્તઃપુરવનોદ્દેશસ્તેન જજ્ઞે મનોરમઃ

વાહ્લીકા વાઢધાનાશ્ચ આભીરાઃ કાલતોયકાઃ।
અપરીતાશ્ચ શૂદ્રાશ્ચ પહ્નવાશ્ચર્મખણ્ડિકાઃ

ગાન્ધારા યવનાશ્ચૈવ સિન્ધુસૌવીરભદ્રકાઃ।
શકા હ્રદાઃ કુલિન્દાશ્ચ પરિતા હારપૂરિકાઃ

રમટા રદ્ધકટકાઃ કેકયા દશમાનિકાઃ।
ક્ષત્રિયોપનિવેશાશ્ચ વૈશ્યશૂદ્રકુલાનિ ચ

કામ્બોજા દરદાશ્ચૈવ બર્બરાઃ પ્રિયલૌકિકાઃ।
પીનાશ્ચૈવ તુષારાશ્ચ પહ્લવા બાહ્યતોદરાઃ

આત્રેયાશ્ચ ભરદ્વાજાઃ પ્રસ્થલાશ્ચ કસેરુકાઃ.
લમ્પાકા સ્તનપાશ્ચૈવ પીડિકા જુહુડૈઃ સહ

અપગાશ્ચાલિમદ્રાશ્ચ કિરાતાનાઞ્ચ જાતયઃ।
તોમરા હંસમાર્ગાશ્ચ કાશ્મીરાસ્તઙ્ગણાસ્તથા

ચૂલિકાશ્ચાહુકાશ્ચૈવ પૂર્ણદર્વાસ્તથૈવ ચ।
એતે દેશા હ્યુદીચ્યાશ્ચ પ્રાચ્યાન્ દેશાન્નિબોધત

અન્ધ્રવાકાઃ સુજરકા અન્તર્ગિરિબહિર્ગિરાઃ।
તથા પ્રવઙ્ગવઙ્ગેયા માલદા માલવર્તિનઃ

બ્રહ્મોત્તરાઃ પ્રવિજયા ભાર્ગવા ગેયમર્થકાઃ।
પ્રાગ્જ્યોતિષાશ્ચ મુણ્ડાશ્ચ વિદેહાસ્તામલિપ્તકાઃ।
માલા મગધગોવિન્દાઃ પ્રાચ્યાં જનપદાઃ સ્મૃતાઃ

અથાપરે જનપદા દક્ષિણાપથ વાસિનઃ ।
પાણ્ડ્યાશ્ચ કેરલાશ્ચૈવ ચૌલ્યાઃ કુલ્યાસ્તથૈવ ચ

સેતુકા મૂષિકાશ્ચૈવ કુમના વનવાસિકાઃ।
મહારાષ્ટ્રા માહિષકાઃ કલિઙ્ગાશ્ચૈવ સર્વશઃ

અભીરાઃ સહ ચૈષીકાઃ આટવ્યાશ્ચ વરાશ્ચ યે।
પુલિન્દ્રા વિન્ધ્યમૂલીકા વૈદર્બા દણ્ડકૈઃ સહ

પૌનિકા મૌનિકાશ્ચૈવ અસ્મકા ભોગવર્દ્ધનાઃ।
નૈર્મિકાઃ કુન્તલા આન્ધ્રા ઉદ્ભિદા નલકાલિકાઃ

દાક્ષિણાત્યાશ્ચ વૈ દેશા અપરાંસ્તાન્નિબોધત।
શૂર્પાકારાઃ કોલવનાઃ દુર્ગાઃ કાલીતકૈઃ સહ

પુલેયાશ્ચ સુરાલાશ્ચ રૂપસાસ્તાપસૈઃ સહ।
તથા તુરસિતાશ્ચૈવ સર્વે ચૈવ પરક્ષરાઃ

નાસિક્યાદ્યોશ્ચ યે ચાન્યે યે ચૈવાન્તરનર્મદાઃ।
ભાનુકચ્છાઃ સમા હેયાઃ સહસા શાશ્વતૈરપિ

કચ્છીયાશ્ચ સુરાષ્ટ્રાશ્ચ અનર્ત્તાશ્ચાર્બુદૈઃ સહ।
ઇત્યેતે સમ્પરીતાશ્ચ શ્રૃણુધ્વં વિન્ધ્યવાસિનઃ

માલવાશ્ચ કરૂષાશ્ચ મેકલાશ્ચોત્કલૈઃ સહ।
ઉત્તમર્ણા દશાર્ણાશ્ચ ભોજાઃ કિષ્કિન્ધકૈઃ સહ

તોસલાઃ કોસલાશ્ચૈવ ત્રૈપુરા વૈદિકાસ્તથા।
તુમુરાસ્તુમ્બુરાશ્ચૈવ ષટ્સુરા નિષધૈઃ સહ

અનુપાસ્તુણ્ડિકેરાશ્ચ વીતિહોત્રા હ્યવન્તયઃ।
એતે જનપદાઃ સર્વે વિન્ધ્ય પૃષ્ઠનિવાસિનઃ

અતો દેશાન્ પ્રવક્ષ્યામિ પર્વતાશ્રયિણશ્ચ યે।
નિગર્હરા હંસમાર્ગાઃ ક્ષુપણાસ્તઙ્ગણાઃ ખસાઃ

કુશપ્રાવરણાશ્ચૈવ હૂણા દર્વાઃ સહૂદકાઃ।
ત્રિગર્ત્તા માલવાશ્ચૈવ કિરાતાસ્તામસૈઃ સહ

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ કવયો વિદુઃ।
કૃતં ત્રેતા દ્વારપઞ્ચ કલિશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્।
તેષાં નિસર્ગં વક્ષ્યામિ ઉપરિષ્ટાન્નિબોધત

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ પઞ્ચચત્વા રિંશોઽધ્યાયઃ