Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vayu Purana · Chapter 42

42.42.1

//śaunakādiṛṣaya ūcuḥ//
sūta sūta mahābhāga tvayā bhagavatā satā/
vyāsaprasādādhigataśāstrasambodhanena ca

42.42.2

aṣṭādaśapurāṇāni setihāsāni cānagha/
upakramopasaṃhāra vidhinoktāni kṛtsnaśaḥ

42.42.3

caturdaśasahasraṃ ca mātsyaṃ proktamatisphuṭam/
tatsaṃkhyakaṃ bhaviṣyañca proktaṃ pañcaśatādhikam

42.42.4

mārkaṇḍeyaṃ mahāramyaṃ proktaṃ navasahasrakam/
kathitaṃ brahmavaivarttamaṣṭādaśasahasrakam

42.42.5

śatottarañca brahmāṇḍaṃ sūryasaṃkhyāsahasrakam /
atha bhāgavataṃ divyamaṣṭādaśasahasrakam

42.42.6

sahasrāṇi daśaivoktaṃ purāṇaṃ brahmanāmakam/
ayutaślokaghaṭitaṃ purāṇaṃ vāmanābhidham

42.42.7

tathaivāyuta saṃkhyātaṃ ṣaṭśatādhikamādikam/
trayoviṃśatisāhasramanilaṃ tadgataṃ śubham

42.42.8

trayoviṃśatisāhasraṃ nāradīyamudāhṛtam /
ekonaviṃśasāhasraṃ vainateyamudāhṛtam

42.42.9

sahasrapañcapañcāśatproktaṃ pādmaṃ suvistaram/
saptadaśasahasrantu kūrmaṃ proktaṃ manoharam

42.42.10

caturviṃśati sāhasraṃ saukaraṃ paramādbhutam/
ekāśītisahasrāṇi skāndamuktaṃ suvistṛtam

42.42.11

evamaṣṭādaśoktāni purāṇāni bṛhanti ca/
purāṇeṣveṣu bahavo dharmāste vinirūpitāḥ

42.42.12

rāgiṇāñca virāgāṇāṃ yatīnāṃ brahmacāriṇām
gṛhasthānāṃ vanasthānāṃ strīśūdrāṇāṃ viśeṣataḥ

42.42.13

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ ye ca saṅkarajātayaḥ/
gaṅgādyā yā mahānadyo yajñavratatapāṃsi ca

42.42.14

anekavidhadānāni yamāśca niyamaiḥ saha/
yogadharmā bahuvidhāḥ sāṃkhyā bhāgavatāstathā

42.42.15

bhaktimārgā jñānamārgā vairāgyānilanīrajāḥ/
upāsanavidhiścoktaḥ karmasaṃśuddhicetasām

42.42.16

brāhmaṃ śaivaṃ vaiṣṇavaṃ ca sauraṃ śāktaṃ tathārhatam/
ṣaḍdarśanāni coktāni svabhāvaniyatāni ca

42.42.17

etadanyacca vividhaṃ purāṇeṣu nirupitam/
ataḥ paraṃ kimapyasti na vā boddhavyamuttamam

42.42.18

na jñāyeta yadi vyāso gopayedatha vā bhavān /
atra naḥ saṃśayaṃ chindhi pūrṇaḥ paurāṇiko yataḥ

42.42.19

sūta uvāca//
śrṛṇu śaunaka vakṣyāmi praśramenaṃ sudurlabham/
atigopyataraṃ divyamanākhyeyaṃ pracakṣate

42.42.20

parāśarasuto vyāsaḥ kṛtvā paurāṇikīṃ kathām/
sarvavedārthaghaṭitāṃ cintayāmāsa cetasi

42.42.21

varṇāśramavatāṃ dharmo mayā samyagudāhṛtaḥ/
muktimārgā bahuvidhā uktā vedāvirodhataḥ

42.42.22

jīveśvarabrahmabhedo nirastaḥ sūtranirṇaye/
nirūpitaṃ paraṃ brahma śrutiyuktavicārataḥ

42.42.23

akṣaraṃ paramaṃ brahma paramātmā paraṃ padam/
yadarthaṃ brahmacaryādivānaprasthayativratam

42.42.24

ācaranti mahāprājñā dhāraṇāñca pṛthagvidhām/
āsanaṃ prāṇarodhaśca pratyāhāraśca dhāraṇā

42.42.25

dhyānaṃ samādhiretāni yamaiśca niyamaiḥ saha/
aṣṭāṅgāni yadarthañca caranti munipuṅgavāḥ

42.42.26

yadarthaṃ karma kurvanti vedājñāmātratatparāḥ/
parārpaṇadhiyā samyag niṣkāmāḥ kalilojjhitāḥ

42.42.27

yajjñaptaye nirākarttuṃ pāpācaraṇamātmanaḥ/
gaṅgāditīrthacaryāṇi niṣevante śucivratāḥ

42.42.28

tadbrahma paramaṃ śuddhamanādyantamanāmayam/
nityaṃ sarvagataṃ sthāṇu kūṭasthaṃ kūṭavirjitam

42.42.29

sarvendriyacarābhāsaṃ prākṛtendriyavarjitam/
dikkālādyanavacchinnaṃ nityaṃ cinmātramavyayam

42.42.30

adhyāstaṃ sarpavadyatra viśvametatprakāśate/
viśvasminnapi cānveti nirvikāraśca rajjuvat

42.42.31

samyagvicāritaṃ yadvatphenormibudbudodakam/
tathā vicāritaṃ brahma viśvasmānna pṛthagbhavet

42.42.32

sarvaṃ brahmaiva nānātvaṃ nāstīti nigamā jaguḥ/
yasmādbhavanti brahmāṇḍa koṭayo na bhavanti ca

42.42.33

yadunmeṣanimeṣābhyāṃ jagatāṃ pralayodayau/
bhavetāṃ yā parā śaktiryadādhāratayā sthitā

42.42.34

yasminnidaṃ yataścedaṃ yenedaṃ yadidaṃ smṛtam/
yadajñānājjagadbhāti yasmin jñāte jaganna hi

42.42.35

asatyaṃ yajjaḍaṃ duḥkhamavastviti nirūpitam/
viparītamato yadvai saccidānandamūrttikam

42.42.36

jīve jāgrati viśvākhyaṃ svapne yattaijasaṃ smṛtam /
suṣuptau prājñasaṃjñaṃ tatsarvāvasthāsu saṃsmṛtam

42.42.37

yaccakṣuṣāṃ cakṣuratha śrotrāṇāṃ śrotramasti ca/
tvak tvacāṃ rasanaṃ tasya prāṇaṃ prāṇasya yadviduḥ

42.42.38

buddhirjñānena ca prāṇāḥ kriyāśaktyā nirantaram/
yanneśiri samabhyetuṃ jñātuṃ ca paramārthataḥ

42.42.39

rajjāvahirmarau vāri nīlimā gagane yathā/
asadviśvamidaṃ bhāti yasminnajñānakalpitam

42.42.40

ghaṭāvacchinna evāyaṃ mahākāśo vibhidyate/
kāryopādhiparicchinnaṃ tadvadyajjīvasaṃjñikam

42.42.41

māyayā citrakāriṇyā vicitraguṇaśīlayā /
brahmāṇḍaṃ citramatulaṃ yasmin bhittāvivārpitam

42.42.42

dhāvato'nyānatikrāntaṃ vadato vāgagocaram /
vedavedāntasiddhāntairvinirṇītaṃ tadakṣaram

42.42.43

akṣarānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ /
ityevaṃ śrūyate vede bahudhāpi vicārite

42.42.44

akṣarasyātmanaścāpi svātmarūpatayā sthitam/
paramānandasandoharūpamānanda vigraham

42.42.45

līlāvilāsarasikaṃ ballavīyūthamadhyagam/
śikhipicchakirīṭena bāsvadratnacitena ca

42.42.46

ullasadvidyudāṭopakuṇḍalābhyāṃ virājitam/
karṇopāntacarannetrakhañjarīṭamanoharam

42.42.47

kuñjakuñjapriyāvṛndavilāsaratilampaṭam/
pītāmbaradharaṃ divyaṃ candanālepamaṇḍitam

42.42.48

adharāmṛta saṃsiktaveṇunādena vallavīḥ/
mohayantañcidānandamanaṅgamadabhañjanam

42.42.49

koṭikāmakalāpūrṇaṃ koṭicandrāṃśunirmalam/
trirekhakamṭhavilasadratnaguñjāmṛgā kulam

42.42.50

yamunāpuline tuṅge tamālavanakānane/
kadambacampakāśokapārijātamanohare

42.42.51

śikhipārāvataśukapikakolāhalākule/
nirodhārthaṃ gavāmeva dhāvamānamitastataḥ

42.42.52

rādhāvilāsarasikaṃ kṛṣṇākhyaṃ puruṣaṃ param/
śrutavānasmi vedebhyo yatastadgocaro'bhavat

42.42.53

evaṃ brahmaṇi cinmātre nirguṇe bhedavarjite/
golokasaṃjñike kṛṣṇo dīvyatīti śrutaṃ mayā

42.42.54

nātaḥ parataraṃ kiñcinnigamāgamayorapi/
tathāpi nigamo vakti hyakṣarāt parataḥ paraḥ

42.42.55

golokavāsī bhagavānakṣarātpara ucyate/
tasmādapi paraḥ ko'sau gīyate śrutibhiḥ sadā

42.42.56

uddiṣṭo veda vacanairviśeṣo jñāyate katham/
śrutervārtho'nyathā bodhyaḥ paratastvakṣarāditi

42.42.57

śrutyarthe saṃśayāpanno vyāsaḥ satyavatīsutaḥ/
vicārayāmāsa ciraṃ na prapede yathātatham

42.42.58

sūta uvāca//
vicārayannapi munirnāpa vedārthaniścayam/
vedo nārāyaṇaḥ sākṣādyatra muhyanti sūrayaḥ

42.42.59

tathāpi mahatīmārttiṃ satāṃ hṛdayatāpinīm/
punarvicārayāmāsa kaṃ vrajāmi karomi kim

42.42.60

paśyāmi na jagatyasminsarvajñaṃ sarvadarśanam/
ajñātvā'nyatamaṃ loke sandehavinivarttakam

42.42.61

meroḥ kuhariṇīṃ gatvā cacāra paramaṃ tapaḥ/
yatra kārttasvarakphūrjajjyotsnājālairnirantaram

42.42.62

sadā prabādhate viṣvaktamaḥstomaṃ dṛśantudam/
cakāste yatra paramaṃ kāntāramatisundaram

42.42.63

nānādrumalata ---tpakṣinināditam/
kṣutpipāsābhayakrodhatāpaglānivivarjitam

42.42.64

jalāśayairbahuvidhaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitaiḥ /
jātarūpaśilānaddhataṭasañcārapākṣa

42.42.65

yuktamambhoja pavanaiḥ sevyamānaṃ samantataḥ/
śivairadhyāsitambhāvairhiṃsraiḥ sattvaiḥ samujjhitam

42.42.66

nirjanaṃ divyalatikāpriyakhaṇḍavarājitam/
śūkaiḥ pārāvatai rhṛdyairunmadanmattakokilam

42.42.67

utpatatpadmarajasāṃ paṭalāmodadiṅ‌mukham/
tatrāpi kāñcinī divyā guhā paramaśobhanā

42.42.68

tāṃ praviśya jitā hāro jitacitto jitāsanaḥ/
sasmāra vedāṃścaturastadekāgramanā muniḥ

42.42.69

trayī jagāma śaradāṃ śatasya smarato'sya hi /
prādurāsaṃstato vedāścatvāraścārudarśanāḥ

42.42.70

sphuratpadmapalāśākṣā jaṭāmukuṭadhāriṇaḥ/
kuśamuṣṭikarāmbhojā mṛgatvaṅmaṇḍitāṃsakāḥ

42.42.71

svaraiḥ ṣoḍaśabhiḥ klṛpta vadanāḥ praṇavāntarāḥ/
kacavargodbhavairvarṇaiḥ pañcāvayavapāṇayaḥ

42.42.72

pavargadakṣacaraṇā vāmapādāstavargataḥ/
ātarantyantavarṇāśca yeṣāṃ kukṣidvayātmakau

42.42.73

nābhinidrāḥ kāntapṛṣṭhā modarā yaralavotkacāḥ/
agnidakṣāṃśarucirā dharāgrīvā bhṛtāsakāḥ

42.42.74

antasthasandhisaṃsthānā vaikharīvāgvijṛmbhitāḥ/
apaśyanmathurāmeṣāṃ hṛdayāmbhojakalpitām

42.42.75

harerbhagavataḥ sākṣādāvirbhāvasthalī hi sā/
kāśīmapaśyadbhrūmadhye māyāmādhārasaṃsthitām

42.42.76

liṅgadeśe tataḥ kāñcīmavantīṃ nābhimaṇḍale /
kaṇṭhasthāṃ dvārakāmeṣāṃ prayāgaṃ prāṇagaṃ tathā

42.42.77

savyāpasavyayosteṣāṃ gaḍgā'pi yamunā nadī /
madhye sarasvatī sākṣādgayākṣetraṃ tathānane

42.42.78

hanugrīvāmadhyagataṃ prabhāsakṣetramuttamam/
badaryyāśramameteṣāṃ brahmarandhre dadarśa ha

42.42.79

pauṇḍravardhananepālapīṭhaṃ nayanayoryuge/
pīṭhaṃ pūrṇagiriṃnāma lalāṭe samadṛśyata

42.42.80

kaṇṭhe ca mathurāpīṭhaṃ kāñcīpīṭhaṃ kaṭisthitam/
jālandharaṃ tathā pīṭhaṃ stanadeśeṣvadṛśyata

42.42.81

bhṛgupīṭhaṃ karṇadeśe hyayodhyāṃ nāsikāpuṭe/
brahmarandhre sthitaṃ brāhyaṃ śaivaṃ sīmantasīmani

42.42.82

śāktaṃ jihvāgra dhiṣaṇaṃ vaiṣṇavaṃ hṛdayāmbuje/
sauraṃ cakṣuḥpradeśasthaṃ bauddhañchāyāsu saṅgatam

42.42.83

sautrāmaṇiṃ kaṇṭhadeśe paśubandhamathorasi/
vājapeyaṃ kaṭitaṭe hyagnihotraṃ tathānane

42.42.84

aśvamedhaṃ kaṭitaṭe naramedhamathodare/
rājasūyaṃ śirodeśe āvasathyaṃ tathā'dhare

42.42.85

ūrddhvoṣṭhe dakṣiṇāgniñca gārhapatyaṃ mukhāntare/
havyaṃ śrutau mantrabhedāṃstathā romasvavasthitān/
bhṛtyairiva mahārājaṃ purāṇairnyāyamiśritaiḥ

42.42.86

saṃhitābhiśca tantraiśca pṛthakpṛthagupāsitān/
karma jñānopāsanābhirjanānugrahakārakān

42.42.87

dṛṣṭvā suvismitamanā muniḥ kṛṣṇo babhūva tān /
brahmatejomayāndivyāṃstapato'rkānivacyutān/
jlato'gnī nivodarkānkoṭīndusamadarśanān

42.42.88

vavande sahasotthāya daṇḍavatpatito muniḥ/
kṛtārtho'haṃ kṛtārtho'haṃ kṛtārtho'hamitīrayan

42.42.89

adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ manaḥ/
adya me saphalañcāyuryadbhavanto'kṣigocarāḥ

42.42.90

alaukikaṃlaukikañca yat kiñcidapi vidyate/
na tadvo'viditaṃ vedyaṃ bhūta bhavyaṃ bhavacca yat

42.42.91

na pravṛttiphalā yūyaṃ darśayanto'pi tānsadā/
yadṛcchākarasaṅkocavidhānāyeha rāgiṇām

42.42.92

prapañcasyāpi mithyātve brahmatve vā nidhītarau/
na mṛṣārāgaviṣayau tatsaṅkocavidhikṣayau

42.42.93

ato lokahitairnūnaṃ paramārthanirūpaṇe/
svoktāḥ svargādiviṣayāḥ naśvarā iti ninditāḥ

42.42.94

adhikārivibhedena karmajñānopadeśataḥ/
trātaṃ sarvaṃ jagannūnaṃ śabdabrahmātmamūrttibhiḥ

42.42.95

ato'haṃ praṣṭumicchami bhavantaścetkṛpālavaḥ /
karmaṇāṃ phalamādiṣṭaṃ sargaḥ kāmaikacetasām

42.42.96

īśārpitadhiyāṃ puṃsāṃ kṛtasyāpi ca karmaṇaḥ/
cittaśuddhistato jñānaṃ mokṣaśca tadanantaram

42.42.97

mokṣo brahmaikyamityevaṃ saccidānandameva yat/
sarvaṃ samāpyate tasmiñjñāte yaddhi kṛtākṛtam

42.42.98

yanniḥsaṅgaṃ cidākāśaṃ jñānarūpamasaṃvṛtam/
nirīhamacalaṃ śuddhamaguṇaṃ vyāpakaṃ smṛtam

42.42.99

vikāreṣu vinaśyatsu nirvikāraṃ na naśyati/
yathāndhatamasā vyāptalokasya ravirojasā

42.42.100

lohasyeva maṇistadvadaraṇiścānale yathā/
yadābhāsena sā sattāṃ pratipadya vijṛmbhate

42.42.101

jīveśvarādirūpeṇa viśvākāreṇa cāpyaho/
tasyāmapi pralīnāyāṃ kūṭasthañca yadekalam

42.42.102

bhavadbhirevaṃ nirṇītaṃ tattathaiva na saṃśayaḥ/
tathāpi mama jijñāsā varttate kevalaṃ hṛdi

42.42.103

ato'pi paramaṃ kiñcidvarttate kila vā na vā/
tadvadantu mahābhāgā bhavantastattvadarśanāḥ

42.42.104

yacchravaḥ phalameveha januṣo me kṛtārthatā/
evaṃ bruvantamanaghaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam/
sādhu sādhviti saṅkīrtya pratyūcu rnigamā vacaḥ

42.42.105

vedā ūcuḥ //
sādhu sādhu mahāprājñā viṣṇurātmā śarīriṇām/
ajo'pi janma sampadya lokānugrahamīhase

42.42.106

anyathā te na ghaṭate saṃsārakarmmabandanam/
aspṛṣṭo māyayā devyā kadācijjñānagūhayā

42.42.107

bibharṣi svecchayā rūpaṃ svecchayaiva nigūhase/
asmatsammata evārtho bhavatā sampradarśitaḥ

42.42.108

purāṇeṣvitihāseṣu sūtreṣvapi ca naikadhā/
akṣaraṃ brahma paramaṃ sarvakāraṇakāraṇam

42.42.109

tasyātmano'pyātma bhāvatayā puṣpasya gandhavat/
rasavadvā sthitaṃ rūpamavehi paramaṃ hi tat

42.42.110

anubhūtaṃ tadasmābhirjāte prākṛtike laye/
akṣarātparatastasmādyatparaṃ kevalo rasaḥ /
na ca tatra vayaṃ śaktāḥ śabdātīte tadātmakāḥ

42.42

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte vyāsasaṃśayāpanodanaṃ nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc