Vayu Purana · Chapter 42
//śaunakādiṛṣaya ūcuḥ//
sūta sūta mahābhāga tvayā bhagavatā satā/
vyāsaprasādādhigataśāstrasambodhanena ca
aṣṭādaśapurāṇāni setihāsāni cānagha/
upakramopasaṃhāra vidhinoktāni kṛtsnaśaḥ
caturdaśasahasraṃ ca mātsyaṃ proktamatisphuṭam/
tatsaṃkhyakaṃ bhaviṣyañca proktaṃ pañcaśatādhikam
mārkaṇḍeyaṃ mahāramyaṃ proktaṃ navasahasrakam/
kathitaṃ brahmavaivarttamaṣṭādaśasahasrakam
śatottarañca brahmāṇḍaṃ sūryasaṃkhyāsahasrakam /
atha bhāgavataṃ divyamaṣṭādaśasahasrakam
sahasrāṇi daśaivoktaṃ purāṇaṃ brahmanāmakam/
ayutaślokaghaṭitaṃ purāṇaṃ vāmanābhidham
tathaivāyuta saṃkhyātaṃ ṣaṭśatādhikamādikam/
trayoviṃśatisāhasramanilaṃ tadgataṃ śubham
trayoviṃśatisāhasraṃ nāradīyamudāhṛtam /
ekonaviṃśasāhasraṃ vainateyamudāhṛtam
sahasrapañcapañcāśatproktaṃ pādmaṃ suvistaram/
saptadaśasahasrantu kūrmaṃ proktaṃ manoharam
caturviṃśati sāhasraṃ saukaraṃ paramādbhutam/
ekāśītisahasrāṇi skāndamuktaṃ suvistṛtam
evamaṣṭādaśoktāni purāṇāni bṛhanti ca/
purāṇeṣveṣu bahavo dharmāste vinirūpitāḥ
rāgiṇāñca virāgāṇāṃ yatīnāṃ brahmacāriṇām
gṛhasthānāṃ vanasthānāṃ strīśūdrāṇāṃ viśeṣataḥ
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ ye ca saṅkarajātayaḥ/
gaṅgādyā yā mahānadyo yajñavratatapāṃsi ca
anekavidhadānāni yamāśca niyamaiḥ saha/
yogadharmā bahuvidhāḥ sāṃkhyā bhāgavatāstathā
bhaktimārgā jñānamārgā vairāgyānilanīrajāḥ/
upāsanavidhiścoktaḥ karmasaṃśuddhicetasām
brāhmaṃ śaivaṃ vaiṣṇavaṃ ca sauraṃ śāktaṃ tathārhatam/
ṣaḍdarśanāni coktāni svabhāvaniyatāni ca
etadanyacca vividhaṃ purāṇeṣu nirupitam/
ataḥ paraṃ kimapyasti na vā boddhavyamuttamam
na jñāyeta yadi vyāso gopayedatha vā bhavān /
atra naḥ saṃśayaṃ chindhi pūrṇaḥ paurāṇiko yataḥ
sūta uvāca//
śrṛṇu śaunaka vakṣyāmi praśramenaṃ sudurlabham/
atigopyataraṃ divyamanākhyeyaṃ pracakṣate
parāśarasuto vyāsaḥ kṛtvā paurāṇikīṃ kathām/
sarvavedārthaghaṭitāṃ cintayāmāsa cetasi
varṇāśramavatāṃ dharmo mayā samyagudāhṛtaḥ/
muktimārgā bahuvidhā uktā vedāvirodhataḥ
jīveśvarabrahmabhedo nirastaḥ sūtranirṇaye/
nirūpitaṃ paraṃ brahma śrutiyuktavicārataḥ
akṣaraṃ paramaṃ brahma paramātmā paraṃ padam/
yadarthaṃ brahmacaryādivānaprasthayativratam
ācaranti mahāprājñā dhāraṇāñca pṛthagvidhām/
āsanaṃ prāṇarodhaśca pratyāhāraśca dhāraṇā
dhyānaṃ samādhiretāni yamaiśca niyamaiḥ saha/
aṣṭāṅgāni yadarthañca caranti munipuṅgavāḥ
yadarthaṃ karma kurvanti vedājñāmātratatparāḥ/
parārpaṇadhiyā samyag niṣkāmāḥ kalilojjhitāḥ
yajjñaptaye nirākarttuṃ pāpācaraṇamātmanaḥ/
gaṅgāditīrthacaryāṇi niṣevante śucivratāḥ
tadbrahma paramaṃ śuddhamanādyantamanāmayam/
nityaṃ sarvagataṃ sthāṇu kūṭasthaṃ kūṭavirjitam
sarvendriyacarābhāsaṃ prākṛtendriyavarjitam/
dikkālādyanavacchinnaṃ nityaṃ cinmātramavyayam
adhyāstaṃ sarpavadyatra viśvametatprakāśate/
viśvasminnapi cānveti nirvikāraśca rajjuvat
samyagvicāritaṃ yadvatphenormibudbudodakam/
tathā vicāritaṃ brahma viśvasmānna pṛthagbhavet
sarvaṃ brahmaiva nānātvaṃ nāstīti nigamā jaguḥ/
yasmādbhavanti brahmāṇḍa koṭayo na bhavanti ca
yadunmeṣanimeṣābhyāṃ jagatāṃ pralayodayau/
bhavetāṃ yā parā śaktiryadādhāratayā sthitā
yasminnidaṃ yataścedaṃ yenedaṃ yadidaṃ smṛtam/
yadajñānājjagadbhāti yasmin jñāte jaganna hi
asatyaṃ yajjaḍaṃ duḥkhamavastviti nirūpitam/
viparītamato yadvai saccidānandamūrttikam
jīve jāgrati viśvākhyaṃ svapne yattaijasaṃ smṛtam /
suṣuptau prājñasaṃjñaṃ tatsarvāvasthāsu saṃsmṛtam
yaccakṣuṣāṃ cakṣuratha śrotrāṇāṃ śrotramasti ca/
tvak tvacāṃ rasanaṃ tasya prāṇaṃ prāṇasya yadviduḥ
buddhirjñānena ca prāṇāḥ kriyāśaktyā nirantaram/
yanneśiri samabhyetuṃ jñātuṃ ca paramārthataḥ
rajjāvahirmarau vāri nīlimā gagane yathā/
asadviśvamidaṃ bhāti yasminnajñānakalpitam
ghaṭāvacchinna evāyaṃ mahākāśo vibhidyate/
kāryopādhiparicchinnaṃ tadvadyajjīvasaṃjñikam
māyayā citrakāriṇyā vicitraguṇaśīlayā /
brahmāṇḍaṃ citramatulaṃ yasmin bhittāvivārpitam
dhāvato'nyānatikrāntaṃ vadato vāgagocaram /
vedavedāntasiddhāntairvinirṇītaṃ tadakṣaram
akṣarānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ /
ityevaṃ śrūyate vede bahudhāpi vicārite
akṣarasyātmanaścāpi svātmarūpatayā sthitam/
paramānandasandoharūpamānanda vigraham
līlāvilāsarasikaṃ ballavīyūthamadhyagam/
śikhipicchakirīṭena bāsvadratnacitena ca
ullasadvidyudāṭopakuṇḍalābhyāṃ virājitam/
karṇopāntacarannetrakhañjarīṭamanoharam
kuñjakuñjapriyāvṛndavilāsaratilampaṭam/
pītāmbaradharaṃ divyaṃ candanālepamaṇḍitam
adharāmṛta saṃsiktaveṇunādena vallavīḥ/
mohayantañcidānandamanaṅgamadabhañjanam
koṭikāmakalāpūrṇaṃ koṭicandrāṃśunirmalam/
trirekhakamṭhavilasadratnaguñjāmṛgā kulam
yamunāpuline tuṅge tamālavanakānane/
kadambacampakāśokapārijātamanohare
śikhipārāvataśukapikakolāhalākule/
nirodhārthaṃ gavāmeva dhāvamānamitastataḥ
rādhāvilāsarasikaṃ kṛṣṇākhyaṃ puruṣaṃ param/
śrutavānasmi vedebhyo yatastadgocaro'bhavat
evaṃ brahmaṇi cinmātre nirguṇe bhedavarjite/
golokasaṃjñike kṛṣṇo dīvyatīti śrutaṃ mayā
nātaḥ parataraṃ kiñcinnigamāgamayorapi/
tathāpi nigamo vakti hyakṣarāt parataḥ paraḥ
golokavāsī bhagavānakṣarātpara ucyate/
tasmādapi paraḥ ko'sau gīyate śrutibhiḥ sadā
uddiṣṭo veda vacanairviśeṣo jñāyate katham/
śrutervārtho'nyathā bodhyaḥ paratastvakṣarāditi
śrutyarthe saṃśayāpanno vyāsaḥ satyavatīsutaḥ/
vicārayāmāsa ciraṃ na prapede yathātatham
sūta uvāca//
vicārayannapi munirnāpa vedārthaniścayam/
vedo nārāyaṇaḥ sākṣādyatra muhyanti sūrayaḥ
tathāpi mahatīmārttiṃ satāṃ hṛdayatāpinīm/
punarvicārayāmāsa kaṃ vrajāmi karomi kim
paśyāmi na jagatyasminsarvajñaṃ sarvadarśanam/
ajñātvā'nyatamaṃ loke sandehavinivarttakam
meroḥ kuhariṇīṃ gatvā cacāra paramaṃ tapaḥ/
yatra kārttasvarakphūrjajjyotsnājālairnirantaram
sadā prabādhate viṣvaktamaḥstomaṃ dṛśantudam/
cakāste yatra paramaṃ kāntāramatisundaram
nānādrumalata ---tpakṣinināditam/
kṣutpipāsābhayakrodhatāpaglānivivarjitam
jalāśayairbahuvidhaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitaiḥ /
jātarūpaśilānaddhataṭasañcārapākṣa
yuktamambhoja pavanaiḥ sevyamānaṃ samantataḥ/
śivairadhyāsitambhāvairhiṃsraiḥ sattvaiḥ samujjhitam
nirjanaṃ divyalatikāpriyakhaṇḍavarājitam/
śūkaiḥ pārāvatai rhṛdyairunmadanmattakokilam
utpatatpadmarajasāṃ paṭalāmodadiṅmukham/
tatrāpi kāñcinī divyā guhā paramaśobhanā
tāṃ praviśya jitā hāro jitacitto jitāsanaḥ/
sasmāra vedāṃścaturastadekāgramanā muniḥ
trayī jagāma śaradāṃ śatasya smarato'sya hi /
prādurāsaṃstato vedāścatvāraścārudarśanāḥ
sphuratpadmapalāśākṣā jaṭāmukuṭadhāriṇaḥ/
kuśamuṣṭikarāmbhojā mṛgatvaṅmaṇḍitāṃsakāḥ
svaraiḥ ṣoḍaśabhiḥ klṛpta vadanāḥ praṇavāntarāḥ/
kacavargodbhavairvarṇaiḥ pañcāvayavapāṇayaḥ
pavargadakṣacaraṇā vāmapādāstavargataḥ/
ātarantyantavarṇāśca yeṣāṃ kukṣidvayātmakau
nābhinidrāḥ kāntapṛṣṭhā modarā yaralavotkacāḥ/
agnidakṣāṃśarucirā dharāgrīvā bhṛtāsakāḥ
antasthasandhisaṃsthānā vaikharīvāgvijṛmbhitāḥ/
apaśyanmathurāmeṣāṃ hṛdayāmbhojakalpitām
harerbhagavataḥ sākṣādāvirbhāvasthalī hi sā/
kāśīmapaśyadbhrūmadhye māyāmādhārasaṃsthitām
liṅgadeśe tataḥ kāñcīmavantīṃ nābhimaṇḍale /
kaṇṭhasthāṃ dvārakāmeṣāṃ prayāgaṃ prāṇagaṃ tathā
savyāpasavyayosteṣāṃ gaḍgā'pi yamunā nadī /
madhye sarasvatī sākṣādgayākṣetraṃ tathānane
hanugrīvāmadhyagataṃ prabhāsakṣetramuttamam/
badaryyāśramameteṣāṃ brahmarandhre dadarśa ha
pauṇḍravardhananepālapīṭhaṃ nayanayoryuge/
pīṭhaṃ pūrṇagiriṃnāma lalāṭe samadṛśyata
kaṇṭhe ca mathurāpīṭhaṃ kāñcīpīṭhaṃ kaṭisthitam/
jālandharaṃ tathā pīṭhaṃ stanadeśeṣvadṛśyata
bhṛgupīṭhaṃ karṇadeśe hyayodhyāṃ nāsikāpuṭe/
brahmarandhre sthitaṃ brāhyaṃ śaivaṃ sīmantasīmani
śāktaṃ jihvāgra dhiṣaṇaṃ vaiṣṇavaṃ hṛdayāmbuje/
sauraṃ cakṣuḥpradeśasthaṃ bauddhañchāyāsu saṅgatam
sautrāmaṇiṃ kaṇṭhadeśe paśubandhamathorasi/
vājapeyaṃ kaṭitaṭe hyagnihotraṃ tathānane
aśvamedhaṃ kaṭitaṭe naramedhamathodare/
rājasūyaṃ śirodeśe āvasathyaṃ tathā'dhare
ūrddhvoṣṭhe dakṣiṇāgniñca gārhapatyaṃ mukhāntare/
havyaṃ śrutau mantrabhedāṃstathā romasvavasthitān/
bhṛtyairiva mahārājaṃ purāṇairnyāyamiśritaiḥ
saṃhitābhiśca tantraiśca pṛthakpṛthagupāsitān/
karma jñānopāsanābhirjanānugrahakārakān
dṛṣṭvā suvismitamanā muniḥ kṛṣṇo babhūva tān /
brahmatejomayāndivyāṃstapato'rkānivacyutān/
jlato'gnī nivodarkānkoṭīndusamadarśanān
vavande sahasotthāya daṇḍavatpatito muniḥ/
kṛtārtho'haṃ kṛtārtho'haṃ kṛtārtho'hamitīrayan
adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ manaḥ/
adya me saphalañcāyuryadbhavanto'kṣigocarāḥ
alaukikaṃlaukikañca yat kiñcidapi vidyate/
na tadvo'viditaṃ vedyaṃ bhūta bhavyaṃ bhavacca yat
na pravṛttiphalā yūyaṃ darśayanto'pi tānsadā/
yadṛcchākarasaṅkocavidhānāyeha rāgiṇām
prapañcasyāpi mithyātve brahmatve vā nidhītarau/
na mṛṣārāgaviṣayau tatsaṅkocavidhikṣayau
ato lokahitairnūnaṃ paramārthanirūpaṇe/
svoktāḥ svargādiviṣayāḥ naśvarā iti ninditāḥ
adhikārivibhedena karmajñānopadeśataḥ/
trātaṃ sarvaṃ jagannūnaṃ śabdabrahmātmamūrttibhiḥ
ato'haṃ praṣṭumicchami bhavantaścetkṛpālavaḥ /
karmaṇāṃ phalamādiṣṭaṃ sargaḥ kāmaikacetasām
īśārpitadhiyāṃ puṃsāṃ kṛtasyāpi ca karmaṇaḥ/
cittaśuddhistato jñānaṃ mokṣaśca tadanantaram
mokṣo brahmaikyamityevaṃ saccidānandameva yat/
sarvaṃ samāpyate tasmiñjñāte yaddhi kṛtākṛtam
yanniḥsaṅgaṃ cidākāśaṃ jñānarūpamasaṃvṛtam/
nirīhamacalaṃ śuddhamaguṇaṃ vyāpakaṃ smṛtam
vikāreṣu vinaśyatsu nirvikāraṃ na naśyati/
yathāndhatamasā vyāptalokasya ravirojasā
lohasyeva maṇistadvadaraṇiścānale yathā/
yadābhāsena sā sattāṃ pratipadya vijṛmbhate
jīveśvarādirūpeṇa viśvākāreṇa cāpyaho/
tasyāmapi pralīnāyāṃ kūṭasthañca yadekalam
bhavadbhirevaṃ nirṇītaṃ tattathaiva na saṃśayaḥ/
tathāpi mama jijñāsā varttate kevalaṃ hṛdi
ato'pi paramaṃ kiñcidvarttate kila vā na vā/
tadvadantu mahābhāgā bhavantastattvadarśanāḥ
yacchravaḥ phalameveha januṣo me kṛtārthatā/
evaṃ bruvantamanaghaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam/
sādhu sādhviti saṅkīrtya pratyūcu rnigamā vacaḥ
vedā ūcuḥ //
sādhu sādhu mahāprājñā viṣṇurātmā śarīriṇām/
ajo'pi janma sampadya lokānugrahamīhase
anyathā te na ghaṭate saṃsārakarmmabandanam/
aspṛṣṭo māyayā devyā kadācijjñānagūhayā
bibharṣi svecchayā rūpaṃ svecchayaiva nigūhase/
asmatsammata evārtho bhavatā sampradarśitaḥ
purāṇeṣvitihāseṣu sūtreṣvapi ca naikadhā/
akṣaraṃ brahma paramaṃ sarvakāraṇakāraṇam
tasyātmano'pyātma bhāvatayā puṣpasya gandhavat/
rasavadvā sthitaṃ rūpamavehi paramaṃ hi tat
anubhūtaṃ tadasmābhirjāte prākṛtike laye/
akṣarātparatastasmādyatparaṃ kevalo rasaḥ /
na ca tatra vayaṃ śaktāḥ śabdātīte tadātmakāḥ
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte vyāsasaṃśayāpanodanaṃ nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0