વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 42

॥શૌનકાદિઋષય ઊચુઃ॥
સૂત સૂત મહાભાગ ત્વયા ભગવતા સતા।
વ્યાસપ્રસાદાધિગતશાસ્ત્રસમ્બોધનેન ચ

અષ્ટાદશપુરાણાનિ સેતિહાસાનિ ચાનઘ।
ઉપક્રમોપસંહાર વિધિનોક્તાનિ કૃત્સ્નશઃ

ચતુર્દશસહસ્રં ચ માત્સ્યં પ્રોક્તમતિસ્ફુટમ્।
તત્સંખ્યકં ભવિષ્યઞ્ચ પ્રોક્તં પઞ્ચશતાધિકમ્

માર્કણ્ડેયં મહારમ્યં પ્રોક્તં નવસહસ્રકમ્।
કથિતં બ્રહ્મવૈવર્ત્તમષ્ટાદશસહસ્રકમ્

શતોત્તરઞ્ચ બ્રહ્માણ્ડં સૂર્યસંખ્યાસહસ્રકમ્ ।
અથ ભાગવતં દિવ્યમષ્ટાદશસહસ્રકમ્

સહસ્રાણિ દશૈવોક્તં પુરાણં બ્રહ્મનામકમ્।
અયુતશ્લોકઘટિતં પુરાણં વામનાભિધમ્

તથૈવાયુત સંખ્યાતં ષટ્શતાધિકમાદિકમ્।
ત્રયોવિંશતિસાહસ્રમનિલં તદ્ગતં શુભમ્

ત્રયોવિંશતિસાહસ્રં નારદીયમુદાહૃતમ્ ।
એકોનવિંશસાહસ્રં વૈનતેયમુદાહૃતમ્

સહસ્રપઞ્ચપઞ્ચાશત્પ્રોક્તં પાદ્મં સુવિસ્તરમ્।
સપ્તદશસહસ્રન્તુ કૂર્મં પ્રોક્તં મનોહરમ્

ચતુર્વિંશતિ સાહસ્રં સૌકરં પરમાદ્ભુતમ્।
એકાશીતિસહસ્રાણિ સ્કાન્દમુક્તં સુવિસ્તૃતમ્

એવમષ્ટાદશોક્તાનિ પુરાણાનિ બૃહન્તિ ચ।
પુરાણેષ્વેષુ બહવો ધર્માસ્તે વિનિરૂપિતાઃ

રાગિણાઞ્ચ વિરાગાણાં યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્
ગૃહસ્થાનાં વનસ્થાનાં સ્ત્રીશૂદ્રાણાં વિશેષતઃ

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં યે ચ સઙ્કરજાતયઃ।
ગઙ્ગાદ્યા યા મહાનદ્યો યજ્ઞવ્રતતપાંસિ ચ

અનેકવિધદાનાનિ યમાશ્ચ નિયમૈઃ સહ।
યોગધર્મા બહુવિધાઃ સાંખ્યા ભાગવતાસ્તથા

ભક્તિમાર્ગા જ્ઞાનમાર્ગા વૈરાગ્યાનિલનીરજાઃ।
ઉપાસનવિધિશ્ચોક્તઃ કર્મસંશુદ્ધિચેતસામ્

બ્રાહ્મં શૈવં વૈષ્ણવં ચ સૌરં શાક્તં તથાર્હતમ્।
ષડ્દર્શનાનિ ચોક્તાનિ સ્વભાવનિયતાનિ ચ

એતદન્યચ્ચ વિવિધં પુરાણેષુ નિરુપિતમ્।
અતઃ પરં કિમપ્યસ્તિ ન વા બોદ્ધવ્યમુત્તમમ્

ન જ્ઞાયેત યદિ વ્યાસો ગોપયેદથ વા ભવાન્ ।
અત્ર નઃ સંશયં છિન્ધિ પૂર્ણઃ પૌરાણિકો યતઃ

સૂત ઉવાચ॥
શ્રૃણુ શૌનક વક્ષ્યામિ પ્રશ્રમેનં સુદુર્લભમ્।
અતિગોપ્યતરં દિવ્યમનાખ્યેયં પ્રચક્ષતે

પરાશરસુતો વ્યાસઃ કૃત્વા પૌરાણિકીં કથામ્।
સર્વવેદાર્થઘટિતાં ચિન્તયામાસ ચેતસિ

વર્ણાશ્રમવતાં ધર્મો મયા સમ્યગુદાહૃતઃ।
મુક્તિમાર્ગા બહુવિધા ઉક્તા વેદાવિરોધતઃ

જીવેશ્વરબ્રહ્મભેદો નિરસ્તઃ સૂત્રનિર્ણયે।
નિરૂપિતં પરં બ્રહ્મ શ્રુતિયુક્તવિચારતઃ

અક્ષરં પરમં બ્રહ્મ પરમાત્મા પરં પદમ્।
યદર્થં બ્રહ્મચર્યાદિવાનપ્રસ્થયતિવ્રતમ્

આચરન્તિ મહાપ્રાજ્ઞા ધારણાઞ્ચ પૃથગ્વિધામ્।
આસનં પ્રાણરોધશ્ચ પ્રત્યાહારશ્ચ ધારણા

ધ્યાનં સમાધિરેતાનિ યમૈશ્ચ નિયમૈઃ સહ।
અષ્ટાઙ્ગાનિ યદર્થઞ્ચ ચરન્તિ મુનિપુઙ્ગવાઃ

યદર્થં કર્મ કુર્વન્તિ વેદાજ્ઞામાત્રતત્પરાઃ।
પરાર્પણધિયા સમ્યગ્ નિષ્કામાઃ કલિલોજ્ઝિતાઃ

યજ્જ્ઞપ્તયે નિરાકર્ત્તું પાપાચરણમાત્મનઃ।
ગઙ્ગાદિતીર્થચર્યાણિ નિષેવન્તે શુચિવ્રતાઃ

તદ્બ્રહ્મ પરમં શુદ્ધમનાદ્યન્તમનામયમ્।
નિત્યં સર્વગતં સ્થાણુ કૂટસ્થં કૂટવિર્જિતમ્

સર્વેન્દ્રિયચરાભાસં પ્રાકૃતેન્દ્રિયવર્જિતમ્।
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નં નિત્યં ચિન્માત્રમવ્યયમ્

અધ્યાસ્તં સર્પવદ્યત્ર વિશ્વમેતત્પ્રકાશતે।
વિશ્વસ્મિન્નપિ ચાન્વેતિ નિર્વિકારશ્ચ રજ્જુવત્

સમ્યગ્વિચારિતં યદ્વત્ફેનોર્મિબુદ્બુદોદકમ્।
તથા વિચારિતં બ્રહ્મ વિશ્વસ્માન્ન પૃથગ્ભવેત્

સર્વં બ્રહ્મૈવ નાનાત્વં નાસ્તીતિ નિગમા જગુઃ।
યસ્માદ્ભવન્તિ બ્રહ્માણ્ડ કોટયો ન ભવન્તિ ચ

યદુન્મેષનિમેષાભ્યાં જગતાં પ્રલયોદયૌ।
ભવેતાં યા પરા શક્તિર્યદાધારતયા સ્થિતા

યસ્મિન્નિદં યતશ્ચેદં યેનેદં યદિદં સ્મૃતમ્।
યદજ્ઞાનાજ્જગદ્ભાતિ યસ્મિન્ જ્ઞાતે જગન્ન હિ

અસત્યં યજ્જડં દુઃખમવસ્ત્વિતિ નિરૂપિતમ્।
વિપરીતમતો યદ્વૈ સચ્ચિદાનન્દમૂર્ત્તિકમ્

જીવે જાગ્રતિ વિશ્વાખ્યં સ્વપ્ને યત્તૈજસં સ્મૃતમ્ ।
સુષુપ્તૌ પ્રાજ્ઞસંજ્ઞં તત્સર્વાવસ્થાસુ સંસ્મૃતમ્

યચ્ચક્ષુષાં ચક્ષુરથ શ્રોત્રાણાં શ્રોત્રમસ્તિ ચ।
ત્વક્ ત્વચાં રસનં તસ્ય પ્રાણં પ્રાણસ્ય યદ્વિદુઃ

બુદ્ધિર્જ્ઞાનેન ચ પ્રાણાઃ ક્રિયાશક્ત્યા નિરન્તરમ્।
યન્નેશિરિ સમભ્યેતું જ્ઞાતું ચ પરમાર્થતઃ

રજ્જાવહિર્મરૌ વારિ નીલિમા ગગને યથા।
અસદ્વિશ્વમિદં ભાતિ યસ્મિન્નજ્ઞાનકલ્પિતમ્

ઘટાવચ્છિન્ન એવાયં મહાકાશો વિભિદ્યતે।
કાર્યોપાધિપરિચ્છિન્નં તદ્વદ્યજ્જીવસંજ્ઞિકમ્

માયયા ચિત્રકારિણ્યા વિચિત્રગુણશીલયા ।
બ્રહ્માણ્ડં ચિત્રમતુલં યસ્મિન્ ભિત્તાવિવાર્પિતમ્

ધાવતોઽન્યાનતિક્રાન્તં વદતો વાગગોચરમ્ ।
વેદવેદાન્તસિદ્ધાન્તૈર્વિનિર્ણીતં તદક્ષરમ્

અક્ષરાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ ।
ઇત્યેવં શ્રૂયતે વેદે બહુધાપિ વિચારિતે

અક્ષરસ્યાત્મનશ્ચાપિ સ્વાત્મરૂપતયા સ્થિતમ્।
પરમાનન્દસન્દોહરૂપમાનન્દ વિગ્રહમ્

લીલાવિલાસરસિકં બલ્લવીયૂથમધ્યગમ્।
શિખિપિચ્છકિરીટેન બાસ્વદ્રત્નચિતેન ચ

ઉલ્લસદ્વિદ્યુદાટોપકુણ્ડલાભ્યાં વિરાજિતમ્।
કર્ણોપાન્તચરન્નેત્રખઞ્જરીટમનોહરમ્

કુઞ્જકુઞ્જપ્રિયાવૃન્દવિલાસરતિલમ્પટમ્।
પીતામ્બરધરં દિવ્યં ચન્દનાલેપમણ્ડિતમ્

અધરામૃત સંસિક્તવેણુનાદેન વલ્લવીઃ।
મોહયન્તઞ્ચિદાનન્દમનઙ્ગમદભઞ્જનમ્

કોટિકામકલાપૂર્ણં કોટિચન્દ્રાંશુનિર્મલમ્।
ત્રિરેખકમ્ઠવિલસદ્રત્નગુઞ્જામૃગા કુલમ્

યમુનાપુલિને તુઙ્ગે તમાલવનકાનને।
કદમ્બચમ્પકાશોકપારિજાતમનોહરે

શિખિપારાવતશુકપિકકોલાહલાકુલે।
નિરોધાર્થં ગવામેવ ધાવમાનમિતસ્તતઃ

રાધાવિલાસરસિકં કૃષ્ણાખ્યં પુરુષં પરમ્।
શ્રુતવાનસ્મિ વેદેભ્યો યતસ્તદ્ગોચરોઽભવત્

એવં બ્રહ્મણિ ચિન્માત્રે નિર્ગુણે ભેદવર્જિતે।
ગોલોકસંજ્ઞિકે કૃષ્ણો દીવ્યતીતિ શ્રુતં મયા

નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિન્નિગમાગમયોરપિ।
તથાપિ નિગમો વક્તિ હ્યક્ષરાત્ પરતઃ પરઃ

ગોલોકવાસી ભગવાનક્ષરાત્પર ઉચ્યતે।
તસ્માદપિ પરઃ કોઽસૌ ગીયતે શ્રુતિભિઃ સદા

ઉદ્દિષ્ટો વેદ વચનૈર્વિશેષો જ્ઞાયતે કથમ્।
શ્રુતેર્વાર્થોઽન્યથા બોધ્યઃ પરતસ્ત્વક્ષરાદિતિ

શ્રુત્યર્થે સંશયાપન્નો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ।
વિચારયામાસ ચિરં ન પ્રપેદે યથાતથમ્

સૂત ઉવાચ॥
વિચારયન્નપિ મુનિર્નાપ વેદાર્થનિશ્ચયમ્।
વેદો નારાયણઃ સાક્ષાદ્યત્ર મુહ્યન્તિ સૂરયઃ

તથાપિ મહતીમાર્ત્તિં સતાં હૃદયતાપિનીમ્।
પુનર્વિચારયામાસ કં વ્રજામિ કરોમિ કિમ્

પશ્યામિ ન જગત્યસ્મિન્સર્વજ્ઞં સર્વદર્શનમ્।
અજ્ઞાત્વાઽન્યતમં લોકે સન્દેહવિનિવર્ત્તકમ્

મેરોઃ કુહરિણીં ગત્વા ચચાર પરમં તપઃ।
યત્ર કાર્ત્તસ્વરક્ફૂર્જજ્જ્યોત્સ્નાજાલૈર્નિરન્તરમ્

સદા પ્રબાધતે વિષ્વક્તમઃસ્તોમં દૃશન્તુદમ્।
ચકાસ્તે યત્ર પરમં કાન્તારમતિસુન્દરમ્

નાનાદ્રુમલત ---ત્પક્ષિનિનાદિતમ્।
ક્ષુત્પિપાસાભયક્રોધતાપગ્લાનિવિવર્જિતમ્

જલાશયૈર્બહુવિધૈઃ પદ્મિનીખણ્ડમણ્ડિતૈઃ ।
જાતરૂપશિલાનદ્ધતટસઞ્ચારપાક્ષ

યુક્તમમ્ભોજ પવનૈઃ સેવ્યમાનં સમન્તતઃ।
શિવૈરધ્યાસિતમ્ભાવૈર્હિંસ્રૈઃ સત્ત્વૈઃ સમુજ્ઝિતમ્

નિર્જનં દિવ્યલતિકાપ્રિયખણ્ડવરાજિતમ્।
શૂકૈઃ પારાવતૈ ર્હૃદ્યૈરુન્મદન્મત્તકોકિલમ્

ઉત્પતત્પદ્મરજસાં પટલામોદદિઙ્‌મુખમ્।
તત્રાપિ કાઞ્ચિની દિવ્યા ગુહા પરમશોભના

તાં પ્રવિશ્ય જિતા હારો જિતચિત્તો જિતાસનઃ।
સસ્માર વેદાંશ્ચતુરસ્તદેકાગ્રમના મુનિઃ

ત્રયી જગામ શરદાં શતસ્ય સ્મરતોઽસ્ય હિ ।
પ્રાદુરાસંસ્તતો વેદાશ્ચત્વારશ્ચારુદર્શનાઃ

સ્ફુરત્પદ્મપલાશાક્ષા જટામુકુટધારિણઃ।
કુશમુષ્ટિકરામ્ભોજા મૃગત્વઙ્મણ્ડિતાંસકાઃ

સ્વરૈઃ ષોડશભિઃ ક્લૃપ્ત વદનાઃ પ્રણવાન્તરાઃ।
કચવર્ગોદ્ભવૈર્વર્ણૈઃ પઞ્ચાવયવપાણયઃ

પવર્ગદક્ષચરણા વામપાદાસ્તવર્ગતઃ।
આતરન્ત્યન્તવર્ણાશ્ચ યેષાં કુક્ષિદ્વયાત્મકૌ

નાભિનિદ્રાઃ કાન્તપૃષ્ઠા મોદરા યરલવોત્કચાઃ।
અગ્નિદક્ષાંશરુચિરા ધરાગ્રીવા ભૃતાસકાઃ

અન્તસ્થસન્ધિસંસ્થાના વૈખરીવાગ્વિજૃમ્ભિતાઃ।
અપશ્યન્મથુરામેષાં હૃદયામ્ભોજકલ્પિતામ્

હરેર્ભગવતઃ સાક્ષાદાવિર્ભાવસ્થલી હિ સા।
કાશીમપશ્યદ્ભ્રૂમધ્યે માયામાધારસંસ્થિતામ્

લિઙ્ગદેશે તતઃ કાઞ્ચીમવન્તીં નાભિમણ્ડલે ।
કણ્ઠસ્થાં દ્વારકામેષાં પ્રયાગં પ્રાણગં તથા

સવ્યાપસવ્યયોસ્તેષાં ગડ્ગાઽપિ યમુના નદી ।
મધ્યે સરસ્વતી સાક્ષાદ્ગયાક્ષેત્રં તથાનને

હનુગ્રીવામધ્યગતં પ્રભાસક્ષેત્રમુત્તમમ્।
બદર્ય્યાશ્રમમેતેષાં બ્રહ્મરન્ધ્રે દદર્શ હ

પૌણ્ડ્રવર્ધનનેપાલપીઠં નયનયોર્યુગે।
પીઠં પૂર્ણગિરિંનામ લલાટે સમદૃશ્યત

કણ્ઠે ચ મથુરાપીઠં કાઞ્ચીપીઠં કટિસ્થિતમ્।
જાલન્ધરં તથા પીઠં સ્તનદેશેષ્વદૃશ્યત

ભૃગુપીઠં કર્ણદેશે હ્યયોધ્યાં નાસિકાપુટે।
બ્રહ્મરન્ધ્રે સ્થિતં બ્રાહ્યં શૈવં સીમન્તસીમનિ

શાક્તં જિહ્વાગ્ર ધિષણં વૈષ્ણવં હૃદયામ્બુજે।
સૌરં ચક્ષુઃપ્રદેશસ્થં બૌદ્ધઞ્છાયાસુ સઙ્ગતમ્

સૌત્રામણિં કણ્ઠદેશે પશુબન્ધમથોરસિ।
વાજપેયં કટિતટે હ્યગ્નિહોત્રં તથાનને

અશ્વમેધં કટિતટે નરમેધમથોદરે।
રાજસૂયં શિરોદેશે આવસથ્યં તથાઽધરે

ઊર્દ્ધ્વોષ્ઠે દક્ષિણાગ્નિઞ્ચ ગાર્હપત્યં મુખાન્તરે।
હવ્યં શ્રુતૌ મન્ત્રભેદાંસ્તથા રોમસ્વવસ્થિતાન્।
ભૃત્યૈરિવ મહારાજં પુરાણૈર્ન્યાયમિશ્રિતૈઃ

સંહિતાભિશ્ચ તન્ત્રૈશ્ચ પૃથક્પૃથગુપાસિતાન્।
કર્મ જ્ઞાનોપાસનાભિર્જનાનુગ્રહકારકાન્

દૃષ્ટ્વા સુવિસ્મિતમના મુનિઃ કૃષ્ણો બભૂવ તાન્ ।
બ્રહ્મતેજોમયાન્દિવ્યાંસ્તપતોઽર્કાનિવચ્યુતાન્।
જ્લતોઽગ્ની નિવોદર્કાન્કોટીન્દુસમદર્શનાન્

વવન્દે સહસોત્થાય દણ્ડવત્પતિતો મુનિઃ।
કૃતાર્થોઽહં કૃતાર્થોઽહં કૃતાર્થોઽહમિતીરયન્

અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં મનઃ।
અદ્ય મે સફલઞ્ચાયુર્યદ્ભવન્તોઽક્ષિગોચરાઃ

અલૌકિકંલૌકિકઞ્ચ યત્ કિઞ્ચિદપિ વિદ્યતે।
ન તદ્વોઽવિદિતં વેદ્યં ભૂત ભવ્યં ભવચ્ચ યત્

ન પ્રવૃત્તિફલા યૂયં દર્શયન્તોઽપિ તાન્સદા।
યદૃચ્છાકરસઙ્કોચવિધાનાયેહ રાગિણામ્

પ્રપઞ્ચસ્યાપિ મિથ્યાત્વે બ્રહ્મત્વે વા નિધીતરૌ।
ન મૃષારાગવિષયૌ તત્સઙ્કોચવિધિક્ષયૌ

અતો લોકહિતૈર્નૂનં પરમાર્થનિરૂપણે।
સ્વોક્તાઃ સ્વર્ગાદિવિષયાઃ નશ્વરા ઇતિ નિન્દિતાઃ

અધિકારિવિભેદેન કર્મજ્ઞાનોપદેશતઃ।
ત્રાતં સર્વં જગન્નૂનં શબ્દબ્રહ્માત્મમૂર્ત્તિભિઃ

અતોઽહં પ્રષ્ટુમિચ્છમિ ભવન્તશ્ચેત્કૃપાલવઃ ।
કર્મણાં ફલમાદિષ્ટં સર્ગઃ કામૈકચેતસામ્

ઈશાર્પિતધિયાં પુંસાં કૃતસ્યાપિ ચ કર્મણઃ।
ચિત્તશુદ્ધિસ્તતો જ્ઞાનં મોક્ષશ્ચ તદનન્તરમ્

મોક્ષો બ્રહ્મૈક્યમિત્યેવં સચ્ચિદાનન્દમેવ યત્।
સર્વં સમાપ્યતે તસ્મિઞ્જ્ઞાતે યદ્ધિ કૃતાકૃતમ્

યન્નિઃસઙ્ગં ચિદાકાશં જ્ઞાનરૂપમસંવૃતમ્।
નિરીહમચલં શુદ્ધમગુણં વ્યાપકં સ્મૃતમ્

વિકારેષુ વિનશ્યત્સુ નિર્વિકારં ન નશ્યતિ।
યથાન્ધતમસા વ્યાપ્તલોકસ્ય રવિરોજસા

લોહસ્યેવ મણિસ્તદ્વદરણિશ્ચાનલે યથા।
યદાભાસેન સા સત્તાં પ્રતિપદ્ય વિજૃમ્ભતે

જીવેશ્વરાદિરૂપેણ વિશ્વાકારેણ ચાપ્યહો।
તસ્યામપિ પ્રલીનાયાં કૂટસ્થઞ્ચ યદેકલમ્

ભવદ્ભિરેવં નિર્ણીતં તત્તથૈવ ન સંશયઃ।
તથાપિ મમ જિજ્ઞાસા વર્ત્તતે કેવલં હૃદિ

અતોઽપિ પરમં કિઞ્ચિદ્વર્ત્તતે કિલ વા ન વા।
તદ્વદન્તુ મહાભાગા ભવન્તસ્તત્ત્વદર્શનાઃ

યચ્છ્રવઃ ફલમેવેહ જનુષો મે કૃતાર્થતા।
એવં બ્રુવન્તમનઘં વ્યાસં સત્યવતીસુતમ્।
સાધુ સાધ્વિતિ સઙ્કીર્ત્ય પ્રત્યૂચુ ર્નિગમા વચઃ

વેદા ઊચુઃ ॥
સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞા વિષ્ણુરાત્મા શરીરિણામ્।
અજોઽપિ જન્મ સમ્પદ્ય લોકાનુગ્રહમીહસે

અન્યથા તે ન ઘટતે સંસારકર્મ્મબન્દનમ્।
અસ્પૃષ્ટો માયયા દેવ્યા કદાચિજ્જ્ઞાનગૂહયા

બિભર્ષિ સ્વેચ્છયા રૂપં સ્વેચ્છયૈવ નિગૂહસે।
અસ્મત્સમ્મત એવાર્થો ભવતા સમ્પ્રદર્શિતઃ

પુરાણેષ્વિતિહાસેષુ સૂત્રેષ્વપિ ચ નૈકધા।
અક્ષરં બ્રહ્મ પરમં સર્વકારણકારણમ્

તસ્યાત્મનોઽપ્યાત્મ ભાવતયા પુષ્પસ્ય ગન્ધવત્।
રસવદ્વા સ્થિતં રૂપમવેહિ પરમં હિ તત્

અનુભૂતં તદસ્માભિર્જાતે પ્રાકૃતિકે લયે।
અક્ષરાત્પરતસ્તસ્માદ્યત્પરં કેવલો રસઃ ।
ન ચ તત્ર વયં શક્તાઃ શબ્દાતીતે તદાત્મકાઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે વ્યાસસંશયાપનોદનં નામ દ્વિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ