વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 4
॥ઋષય ઊચુઃ ॥
શ્રુત્વા પાદં દ્વિતીયન્તુ ક્રાન્તં સૂતેન ધીમતા।
અતસ્તૃતીયં પપ્રચ્છ પાદં વૈ શાંશપાયનઃ
પાદ ક્રાન્તો દ્વિતીયોઽયમનુ ષઙ્ગેણ યસ્ત્વયા।
તૃતીયં વિસ્તરાત્પાદં સોપોદ્વાતં પ્રકીર્ત્તય।
એવમુક્તોઽબ્રવીત્સૂતઃ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના
॥સૂત ઉવાચ॥
કીર્ત્તયિષ્યે તૃતીયઞ્ચ સોપોદ્વાતં સવિસ્તરમ્।
પાદં સમુદયાદ્વિપ્રા ગદતો મે નિબોધત
મનોર્વૈવસ્વતસ્યેમં સામ્પ્રતસ્ય મહાત્મનઃ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ નિસર્ગં શ્રૃણુત દ્વિજાઃ
ચતુર્યુગૈકસપ્તત્યા સઙ્ખ્યાતઃ પૂર્વમેવ તુ।
સહ દેવગણૈશ્ચૈવ ઋષિભિર્દાનવૈઃ સહ
પિતૃગન્ધર્વયક્ષૈશ્ચ રક્ષોભૂતગણૈસ્તથા।
માનુષૈઃ પશુભિશ્ચૈવ પક્ષિભિઃ સ્થાવરૈઃ સહ
મન્વાદિકં ભવિષ્યાન્તમાખ્યાનૈર્બહુવિસ્તરમ્ ।
વક્ષ્યે વૈવસ્વતં સર્ગં નમસ્કૃત્ય વિવસ્વતે
આદ્યે મન્વન્તરેઽતીતાઃ સર્ગાઃ પ્રાવર્ત્તકાશ્ચ યે।
સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં સપ્તાસન્ યે મહર્ષયઃ।
ચાક્ષુષસ્યાન્તરેઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પુનઃ
દક્ષસ્ય ચ ઋષીણાઞ્ચ ભૃગ્વાદીનાં મહૌજસામ્।
શાપાન્મહેશ્વરસ્યાસીત્ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનામ્
ભૂયઃ સપ્તર્ષયસ્તે ચ ઉત્પન્નાઃ સપ્ત માનસાઃ।
પુત્રત્વે કલ્પિતાશ્ચૈવ સ્વયમેવ સ્વયમ્ભુવા
પ્રજાસન્તાનકૃદ્ભિસ્તૈરુત્પદ્યદ્ભિર્મહાત્મભિઃ।
પુનઃ પ્રવર્ત્તિતઃ સર્ગો યથાપૂર્વં યથાક્રમમ્
તેષાં પ્રસૂતિં વક્ષ્યામિ વિશુદ્ધજ્ઞાનકર્મણામ્।
સમાસવ્યાસયોગાભ્યાં યથાવદનુપૂર્વશઃ
યેષામન્વયસમ્ભૂતૈર્લોકોઽયં સચરાચરઃ।
પુનઃ સ પૂરિતઃ સર્ગો ગ્રહ નક્ષત્રમણ્ડિતઃ
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય મુનીનાં સંશયોઽભવત્ ।
તતસ્તં સંશયાવિષ્ટાઃ સૂતં સંશયનિશ્ચયે।
સત્કૃત્ય પરિપપ્રચ્છુર્મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ
॥ઋષય ઊચુઃ॥
કથં સપ્તર્ષયઃ પૂર્વ્વમુત્પન્નાઃ સપ્ત માનસાઃ।
પુત્રત્વે કલ્પિતાશ્ચૈવ તન્નો નિગદ સત્તમ।
તતોઽબ્રવીન્મહાતેજાઃ સૂત પૌરાણિકઃ શુભમ્
કથં સપ્તર્ષયઃ સિદ્ધા યે વૈ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે।
મન્વન્તરં સમાસાદ્ય પુનર્વૈવસ્વતં કિલ
ભવાભિશાપાત્સંવિદ્ધા હ્યપ્રાપ્તાસ્તે તદા તપઃ।
ઉપપન્ના જને લોકે સકૃદાગામિનસ્તુ તે
ઊચુઃ સર્વે તતોઽન્યોન્યં જનલોકે મહર્ષયઃ।
ઊચુરેવ મહાભાગા વારુણે વિતતે ક્રતૌ
સર્વે વયં પ્રસૂયામશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ।
પિતામહાત્મજાઃ સર્વે તતઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ
સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે શપ્તાઃ સપ્તાર્થં તે ભવેન તુ।
જજ્ઞિરે વૈ પુનસ્તે હ જનલોકાદ્દિવં ગતા
દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્।
બ્રહ્મણો જુહ્વતઃ શુક્રમગ્નૌ પૂર્વં પ્રજેપ્સયા।
ઋષયો જજ્ઞિરે પૂર્વં દ્વિતીયમિતિ નઃ શ્રુતમ્
ભૃગુરઙ્ગિરા મરીચિઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ।
અત્રિશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ અષ્ટૌ તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ
તથાસ્ય વિતતે યજ્ઞે દેવાઃ સર્વે સમાગતાઃ।
યજ્ઞાઙ્ગાનિ ચ સર્વાણિ વષટ્કારશ્ચ મૂર્તિમાન્
મૂર્ત્તિમન્તિ ચ સામાનિ યજૂંષિ ચ સહસ્રશઃ।
ઋગ્વેદ શ્ચાભવત્તત્ર પદક્રમવિભૂષિતઃ
યજુર્વેદશ્ચ વૃત્તાઢ્ય ઓઙ્કારવદનોજ્જ્વલઃ।
સ્થિતો યજ્ઞાર્થસંપૃક્તસૂક્તબ્રાહ્મણમન્ત્રવાન્
સામવેદશ્ચ વૃત્તાઢ્યઃ સર્વગેયપુરઃસરઃ।
વિશ્વાવસ્વાદિભિઃ સાર્દ્ધં ગન્ધર્વૈઃ સમ્ભૃતોઽભવત્
બ્રહ્મ વેદસ્તથા ઘોરૈઃ કૃત્યાવિધિભિરન્વિતઃ।
પ્રત્યઙ્ગિરસયોગૈશ્ચ દ્વિશરીરશિરોઽભવત્
લક્ષણાનિ સ્વરાઃ સ્તોભા નિરુક્તસ્વરભક્તયઃ।
આશ્રયસ્તુ વષટ્કારો નિગ્રહપ્રગ્રહાવપિ
દીપ્તા દીપ્તિરિલાદેવી દિશઃ પ્રદિશગીશ્વરાઃ ।
દેવકન્યાશ્ચ પત્ન્યશ્ચ તથા માતર એવ ચ
આયુઃ સર્વત એવૈતે દેવસ્ય યજતો મુખે।
મૂર્ત્તિમન્તઃ સ્વરૂપાખ્યા વરુણસ્ય વપુર્ભૃતઃ
સ્વયમ્ભુવસ્તુ તા દૃષ્ટ્વા રેતઃ સમપતદ્ભુવિ।
બ્રહ્મર્ષેર્ભાવભૂતસ્ય વિધાનાચ્ચ ન સંશયઃ
કૃત્વા જુહાવ સ્રુગ્ભ્યાઞ્ચ સ્રુવેણ પરિગૃહ્ય ચ।
આજ્યવજ્જુહુવાઞ્જક્રે મન્ત્રવચ્ચ પિતામહઃ
તતઃ સ જનયામાસ ભૂતગ્રામં પ્રજાપતિઃ।
તસ્યાર્વાક્ તેજસસ્તસ્ય યજ્ઞે લોકેષુ તૈજસમ્।
તમસાભાવવ્યાપ્યત્વં તથા સત્ત્વં તથા રજઃ
સગુણાત્તેજસો નિત્યમાકાશે તમસિ સ્થિતમ્।
તમસસ્તેજસત્વાચ્ચ સર્વભૂતાનિ જજ્ઞિરે
યદા તસ્મિન્નજાયન્ત કાલે પુત્રાસ્તુ કર્મજાઃ।
આજ્યસ્થાલ્યામુપાદાય સ્વશુક્રં હુતવાંશ્ચ હ
શુક્રે હુતેઽથ તસ્મિંસ્તુ પ્રાદુર્ભૂતા મહર્ષયઃ।
જ્વલન્તો વપુષા યુક્તાઃ સપ્ત વૈ પ્રસવૈર્ગુણૈઃ
હુતે ચાગ્નૌ સકૃચ્છુક્રે જ્વાલાયા નિઃસૃતઃ કવિઃ।
હિરણ્યગર્ભસ્તં દૃષ્ટ્વા જ્વાલાં ભિત્ત્વા વિનિઃસૃતમ્।
ભૃગુસ્ત્વમિતિ હોવાચ યસ્માત્તસ્માત્સ વૈ ભૃગુઃ
મહાદેવસ્તથોદ્ભૂતં દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણમબ્રવીત્।
મમૈષ પુત્રકામસ્ય દીક્ષિતસ્ય ત્વયં પ્રભો।
વિજજ્ઞેઽથ ભૃગુર્દ્દેવો મમ પુત્રો ભવત્વયમ્
તથોતિ સમનુજ્ઞાતો મહાદેવઃ સ્વયમ્ભુવા।
પુત્રત્વે કલ્પયામાસ મહાદેવસ્તથા ભૃગુમ્।
વારુણા ભૃગવસ્તસ્માત્તદપત્યઞ્ચ સ પ્રભુઃ
દ્વિતીયન્તુ તતઃ શુક્રમઙ્ગારેષ્વપતત્પ્રભુઃ।
અઙ્ગારેષ્વઙ્ગિરોઽઙ્ગાનિ સંહિતાનિ તતોઽઙ્ગિરાઃ
સમ્ભૂતિં તસ્ય તાં દૃષ્ટ્વા વહ્નિર્બ્રહ્માણમબ્રવીત્।
રેતોધાસ્તુભ્યમેવાહં દ્વિતીયોઽયં મમાસ્ત્વિતિ
એવમસ્ત્વિતિ સોઽપ્યુક્તો બ્રહ્મણા સદસસ્પતિઃ।
તસ્માદઙ્ગિરસશ્ચાપિ આગ્નેયા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્
ષટ્કૃત્યસ્તુ પુનઃ શુક્રે બ્રહ્મણા લોકકારિણા।
હુતે સમભવંસ્તત્ર ષડ્બ્રહ્માણ ઇતિ શ્રુતિઃ
મરીચિઃ પ્રથમસ્તત્ર મરીચિભ્યઃ સમુત્થિતઃ।
ક્રતૌ તસ્મિન્ સુતો જજ્ઞે યતસ્તસ્માત્સ વૈ ક્રતુઃ
અહં તૃતીય ઇત્યર્થસ્તસ્માદત્રિઃ સ કીર્ત્ત્યતે।
કેશૈશ્ચ નિશિતૈર્ભૂતઃ પુલસ્ત્યસ્તેન સ સ્મૃતઃ
કેશૈર્લમ્બૈઃ સમુદ્ભૂતસ્તસ્માત્તુ પુલહઃ સ્મૃતઃ ।
વસુમધ્યાત્સમુત્પન્નો વસુમાન્ વસુધાશ્રયઃ
વસિષ્ઠ ઇતિ તત્ત્વજ્ઞૈઃ પ્રોચ્યતે વ્રહ્મવાદિભિઃ ।
ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસાઃ ષણ્મહર્ષયઃ
લોકસ્ય સન્તાનકરાસ્તૈરિમા વર્દ્ધિતાઃ પ્રજાઃ।
પ્રજાપતય ઇત્યેવં પઠ્યન્તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ
અપરે પિતરો નામ એતૈરેવ મહર્ષિભિઃ।
ઉત્પાદિતા ઋષિગણાઃ સપ્ત લોકેષુ વિશ્રુતાઃ
મારીચા ભાર્ગવાશ્ચૈવ તથૈવાઙ્ગિરસોઽપરે।
પૌલસ્ત્યાઃ પૌલહાશ્ચૈવ વાસિષ્ઠાશ્ચૈવ વિશ્રુતાઃ।
આત્રેયાશ્ચ ગણાઃ પ્રોક્તાઃ પિતૄણાં લોકવિશ્રુતાઃ
એતે સમાસતસ્તાત પુરૈવ તુ ગુણાસ્ત્રયઃ।
અપૂર્વશ્ચ પ્રકાશાશ્ચ જ્યોતિષ્મન્તશ્ચ વિશ્રુતાઃ
તેષાં રાજા યમો દેવો યમૈર્વિહિતકલ્મષાઃ।
અપરે પ્રજાનાં પતયસ્તાઞ્છૃણુધ્વમતન્દ્રિતાઃ
કર્દ્દમઃ કશ્યપઃ શેષો વિક્રાન્તઃ સુશ્રુવાસ્તથા।
બહુપુત્રઃ કુમારશ્ચ વિવસ્વાન્ સ શુચિશ્રવાઃ
પ્રચેતસોઽરિષ્ટનેમિર્બહુલસ્વ પ્રજાપતિઃ।
ઇત્યેવમાદયોઽન્યેઽપિ બહવશ્ચ પ્રજેશ્વરાઃ
કુશોચ્ચયા વાલખિલ્યાઃ સમ્ભૂતાઃ પરમર્ષયઃ।
મનોજવાઃ સર્વગતાઃ સાર્વભૌમાશ્ચ તેઽભવન્
જાતા ભસ્મવ્યપોહિન્યાં બ્રહ્મર્ષિગણસમ્મતાઃ।
વૈખાનસા મુનિગણાસ્તપઃશ્રુતપરાયણાઃ
સ્રોતોભ્યસ્તસ્ય ચોત્પન્નાવશ્વિનૌ રૂપસમ્મિતૌ।
વિદુર્જન્માક્ષરજસો વિમલા નેત્રસમ્ભવાઃ ૪.૫૭ ॥
જ્યેષ્ઠાઃ પ્રજાનાં પતયઃ સ્રોતોભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે।
ઋષયો રોમકૂપેભ્યસ્તથા સ્વેદમલોદ્ભવાઃ
દારુણા હિ રુતે માસા નિર્યાસાઃ પક્ષસન્ધયઃ।
વત્સરા યે ત્વહોરાત્રાઃ પિત્રં જ્યોતિશ્ચ દારુણમ્
રૌદ્રં લોહિતમિત્યાહુર્લોહિતં કનકં સ્મૃતમ્।
તન્મૈત્રમિતિ વિજ્ઞેયં ધૂમશ્ચ પશવઃ સ્મૃતાઃ
યેઽર્ચ્ચિષસ્તસ્ય તે રુદ્રાસ્તથાદિત્યાઃ સમુદ્ભવાઃ।
અઙ્ગારેભ્યઃ સમુત્પન્ના જ્યોતિષો દિવ્યમાનુષાઃ
આદિમાનસ્ય લોકસ્ય બ્રહ્મા બ્રહ્મસમુદ્ભવઃ।
સર્વકામદમિત્યાહુસ્તત્ર કન્યામુદાહરન્
બ્રહ્મા સુરગુરુસ્તત્ર ત્રિદશૈઃ સંપ્રસીદતિ।
ઇમે વૈ જનયિષ્યન્તિ પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજેશ્વરાઃ
સ્વે પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ચાપિ તપસ્વિનઃ।
તત્પ્રસાદાદિમાઁલ્લોકાન્ધારયેયુરિમાઃ ક્રિયાઃ
દ્વન્દ્વં સંવર્દ્ધયામાસ તવ તેજોવિવર્દ્ધનમ્।
દેવેષુ વેદવિદ્વાંસઃ સર્વે રાજર્ષયસ્તથા
વેદમન્ત્ર પરાઃ સર્વે પ્રજાપતિગુણોદ્ભવાઃ।
અનન્તં બ્રહ્મ સત્યઞ્ચ તપશ્ચ પરમં ભુવિ
સર્વે હિ વયમેતે ચ તવૈવ પ્રસવઃ પ્રભો।
બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ લોકાશ્ચૈવ ચરાચરાઃ
મરીચિમાદિતઃ કૃત્વા દેવાશ્ચ ઋષિભિઃ સહ।
અપત્યાનીહ સઞ્ચિન્ત્ય તેઽપત્યઙ્કામયામહે
તસ્મિન્ યજ્ઞે મહાભાગા દેવાશ્ચ ઋષિભિઃ સહ।
એતદ્વંશસમુદ્ભૂતાઃ સ્થાનકાલાભિમાનિનઃ
ન ચ તેનૈવ રૂપેણ સ્થાપયેયુરિમાઃ પ્રજાઃ।
યુગાદિનિધનાચ્ચૈવ સ્થાપયેયુરિમાઃ પ્રજાઃ
તતોઽબ્રવીલ્લોકગુરુઃ પરમિત્યવિચારયન્ ।
એવં દેવા વિનિશ્ચિત્ય મયા સૃષ્ટા ન સંશયઃ।
ભવતાં વંશસમ્ભૂતાઃ પુનરેતે મહર્ષયઃ
તેષાં ભૃઘોઃ કીર્તયિષ્યે વંશં પૂર્વમહાત્મનઃ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ પ્રથમસ્ય પ્રજાપતેઃ
ભાર્યા ભૃગોરપ્રતિમે ઉત્તમેઽભિજને શુભે।
હિરણ્યકશિપોઃ કન્યા દિવ્યા નામ પરિશ્રુતા।
પુલોમ્નશ્ચાપિ પૌલોમી દુહિતા વર વર્ણિની
ભૃગોસ્ત્વજનયદ્દિવ્યા કાવ્યં વેદવિદાં વરમ્।
દેવાસુરાણામાચાર્યં શુક્રઙ્કવિસુતં ગ્રહમ્
સ શુક્રશ્ચોશના ખ્યાતઃ સ્મૃતઃ કાવ્યોઽપિ નામતઃ।
પિતૄણાં માનસી કન્યા સોમપાનાં યશસ્વિની।
શુક્રસ્ય ભાર્યાઙ્ગી નામ વિજજ્ઞે ચતુરઃ સુતાન્
બ્રાહ્મેણ તેજસા યુક્તઃ સ ચાતો બ્રહ્મવિત્તમઃ।
તસ્યામેવ તુ ચત્વારઃ પુત્રાઃ શુક્રસ્ય જજ્ઞિરે
ત્વષ્ટા વરૂત્રી દ્વાવેતૌ શણ્ડામર્કૌ ચ તાવુભૌ।
તે તદાદિત્યસઙ્કાશા બ્રહ્મ કલ્પાઃ પ્રભાવતઃ
રઞ્જનઃ પૃથુરશ્મિશ્ચ વિદ્વાન્યશ્ચ બૃહદ્ગિરાઃ।
વરૂત્રિણઃ સુતા હ્યેતે બ્રહ્મિષ્ઠાઃ સુરયાજકાઃ
ઇજ્યાધર્મવિનાશાર્થં મનુમેત્યાભ્યયોજયન્।
નિરસ્યમાનં વૈ ધર્મં દૃષ્ટ્વેન્દ્રો મનુમબ્રવીત્
એતૈરેવ તુ કામં ત્વાં પ્રાપયિષ્યામિ યાજનમ્।
શ્રુત્વેન્દ્રસ્ય તુ તદ્વાક્યં તસ્માદ્ દેશાદપાક્રમન્
તિરોભૂતેષુ તેષ્વિન્દ્રો ધર્મપત્નીઞ્ચ ચેતનામ્।
ગ્રહેણ મોચયિત્વા તુ તતઃ સોઽનુસસાર તામ્
તત ઇન્દ્રવિનાશાય યતમાનાન્ યતીંસ્તુ તાન્ ।
તત્રાગતાન્ પુનર્દૃષ્ટ્વા દુષ્ટાનિન્દ્રઃ પ્રહન્યતુ।
સુષ્વાપ દેવદેવસ્ય વેદ્યાં વૈ દક્ષિણે તતઃ
તેષાન્તુ ભક્ષ્યમાણાનાં તત્ર શાલાવૃકૈઃ સહ।
શીર્ષાણિ ન્યપતંસ્તાનિ ખર્જૂરાણ્યભવંસ્તતઃ
એવં વરૂત્રિણઃ પુત્રા ઇન્દ્રેણ નિહતાઃ પુરા।
યજન્યાં દેવયાની ચ શુક્રસ્ય દુહિતાઽભવત્
ત્રિશિરા વિશ્વરૂપસ્તુ ત્વષ્ટુઃ પુત્રોઽભવન્મહાન્।
વિશ્વરૂપાનુજશ્ચાપિ વિશ્વકર્મા યમઃ સ્મૃતઃ
ભૃગોસ્તુ ભૃગવો દેવા જજ્ઞિરે દ્વાદશાત્મજાઃ।
દેવ્યાં તાન્સુષુવે સર્વાન્કાવ્યશ્ચૈવાત્મજાન્પ્રભુઃ
ભુવનો ભાવનશ્ચૈવ અન્યશ્ચાન્યાયતસ્તથા।
ક્રતુઃશ્રવાશ્ચ મૂર્દ્ધા ચ વ્યજયો વ્યશ્રુષશ્ચ યઃ।
પ્રસવ શ્ચાપ્યજશ્ચૈવ દ્વાદશોઽધિપતિઃ સ્મૃતઃ
ઇત્યેતે ભૃગવો દેવાઃ સ્મૃતા દ્વાદશ યાજ્ઞિકાઃ ।
પૌલોમ્યજનયત્પુત્રં બ્રહ્મિષ્ઠં વશિનં વિભુમ્
વ્યાધિતઃ સોઽષ્ટમે માસિ ગર્ભક્રૂરેણ કર્મણા।
ચ્યવનાચ્ચ્યવનાસોઽથ ચેતનસ્તુ પ્રચેતસઃ।
પ્રાચેતસાચ્ચ્યવનક્રોધાદધ્વાનં પુરુષાદજઃ
જનયામાસ પુત્રૌ દ્વૌ સુકન્યાયાઞ્ચ ભાર્ગવઃ।
આત્મવાનં દધીચઞ્ચ તાવુભૌ સાધુસંમતૌ
સારસ્વતઃ સરસ્વત્યાં દધીચાચ્ચોપપદ્યતે।
રુચી પત્ની મહાભાગા આત્મવાનસ્ય નાહુષી
તસ્ય ઊર્વોઋષિર્જજ્ઞે ઊરૂ ભિત્ત્વા મહાયશાઃ ।
ઔર્વશ્ચાસીદૃચીકસ્તુ દીપ્તાગ્નિસદૃશપ્રભઃ
જમદગ્નિઋચીકસ્ય સત્યવત્યાં વ્યજાયત।
ભૃગોશ્ચ રુચિપર્યાયે રૌદ્રવૈષ્ણવયોસ્તથા
જમનાદ્વૈષ્ણવસ્યાગ્નેર્જમદગ્નિરજાયત।
રેણુકા જમદગ્નેસ્તુ શક્રતુલ્યપરાક્રમમ્।
બ્રહ્મક્ષત્રમયં રામં સુષુવેઽમિતતેજસમ્
ઔર્વસ્યાસીત્પુત્રશતં જમદગ્નિપુરાગેમમ્ ।
તેષાં પુત્રસહસ્રાણિ ભાર્ગવાણાં પરસ્પરાત્
ઋષ્યન્તરેષુ વૈ બાહ્યા બહવો ભાર્ગવાઃ સ્મૃતાઃ ।
વત્સો વિશ્વોઽશ્વિષેણશ્ચ પાણ્ડઃ પથ્યઃ સશૌનકઃ।
ગોત્રેણ સપ્તમા હ્યેતે પક્ષા જ્ઞેયાસ્તુ ભાર્ગવાઃ
શ્રૃણુતાઙ્ગિરસો વંશમગ્નેઃ પુત્રસ્ય ધીમતઃ।
યસ્યાન્વવાયે સમ્ભૂતા ભારદ્વાજાઃ સગૌતમાઃ।
દેવાશ્ચાઙ્ગિરસો મુખ્યાસ્ત્વિષુમન્તો મહૌજસઃ
સુરૂપા ચૈવ મારીચી કાર્દ્દમી ચ તથા સ્વરાટ્।
પથ્યા ચ માનવી કન્યા તિસ્રો ભાર્યાસ્ત્વથર્વણઃ।
ઇત્યેતાઙ્ગિરસઃ પત્ન્યસ્તાસુ વક્ષ્યામિ સન્તતિમ્
અથર્વણસ્તુ દાયાદાસ્તાસુ જાતાઃ કુલોદ્વહાઃ।
ઉત્પન્ના મહતા ચૈવ તપસા ભાવિતાત્મનામ્
બૃહસ્પતિઃ સુરૂપાયાં ગૌતમઃ સુષુવે સ્વરાટ્।
અવન્ધ્યં વામદેવઞ્ચ ઉતથ્યમુશિજન્તથા
ધિષ્ણુઃ પુત્રસ્તુ પથ્યાયાં સંવર્તશ્ચૈવ માનસઃ।
વિચિત્તશ્ચ તથાયસ્યઃ શરદ્વાંશ્ચાપ્યુતથ્યજઃ
અશિજો દીર્ઘતમા બૃહદુત્થો વામદેવજઃ।
ધિષ્ણુઃ પુત્રાઃ સુધન્વાન ઋષભશ્ચ સુધન્વનઃ॥૪.૧૦૨
રથકારાઃ સ્મૃતા દેવા ઋષયો યે પરિશ્રુતાઃ।
બૃહસ્પતેર્ભરદ્વાજો વિશ્રુતઃ સુમહાયશાઃ
અઙ્ગિરસસ્તુ સંવર્ત્તો દેવાનઙ્ગિરસઃ શ્રૃણુ।
બૃહસ્પતેર્યવીયાંસો દેવા હ્યઙ્ગિરસઃ સ્મૃતાઃ
ઔરસાઙ્ગિરસઃ પુત્રાઃ સુરૂપાયાં વિજજ્ઞિરે।
ઔદાર્યાયુર્દનુર્દક્ષો દર્ભઃ પ્રાણસ્તથૈવ ચ।
હવિષ્માંશ્ચ હવિષ્ણુશ્ચ ક્રતુઃ સત્યશ્ચ તે દશ
અયસ્યસ્તુ ઉતથ્યશ્ચ વામદેવસ્તથોશિજઃ।
ભારદ્વાજાઃ શાંકૃતિકા ગાર્ગ્યકાણ્વરથીતરાઃ
મુદ્ગલા વિષ્ણુવૃદ્ધાશ્ચ હરિતા વાયવસ્તથા।
તથા ભાક્ષા ભરદ્વાજા આર્ષભાઃ કિમ્ભયાસ્તથા
એતે હ્યઙ્ગિરસઃ પક્ષા વિજ્ઞેયા દશ પઞ્ચ ચ।
ઋષ્યન્તરેષુ વૈ બાહ્યા બહવોઽઙ્ગિરસઃ સ્મૃતાઃ
મારીચં પરિવક્ષ્યામિ વંશમુત્તમપૂરુષમ્।
યસ્યાન્વવાયે સમ્ભૂતં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્
મરીચિરાપશ્ચકમે તાભિધ્યાયન્પ્રજેપ્સયા।
પુત્રઃ સર્વગુણોપેતઃ પ્રજાવાન્ સુરુચિર્દિતિઃ।
સંપૂજ્યતે પ્રશસ્તાયાં મનસા ભાવિતા પ્રભુઃ
આહૂતાશ્ચ તતઃ સર્વા આપઃ સમવસત્પ્રભુઃ।
તાસુ પ્રણિહિતાત્માનમેકઃ સોઽજનયત્પ્રભુઃ
પુત્રમપ્રતિમન્નામ્નારિષ્ટનેમિઃ પ્રજાપતિઃ।
પુત્રં મરીચં સૂર્યાભં વધૌવેશો વ્યજીજનત્
પ્રધ્યાયન્ હિ સતાં વાચં પુત્રાર્થી સલિલે સ્થિતઃ।
સપ્તવર્ષસહસ્રાણિ તતઃ સોઽપ્રતિમોઽભવત્
કશ્યપઃ સવિતુર્વિદ્વાંસ્તેન સ બ્રહ્મણઃ સમઃ ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ બ્રાહ્મણાંશેન જાયતે
કન્યાનિમિતમિત્યુક્તે દક્ષેણ કુપિતાઃ પ્રજાઃ ।
અપિબત્સ તદા કશ્યં કશ્યં મદ્યમિહોચ્યતે
હાશ્ચેકસા હિ વિજ્ઞેયા બ્રહ્મણઃ કશ્ય ઉચ્યતે।
કશ્યં મદ્યં સ્મૃતં વિપ્રૈઃ કશ્યપાનાત્તુ કશ્યપઃ
કરોતિ નામ યદ્વાચો વાચં ક્રૂરમુદાહૃતમ્।
દક્ષાભિશપ્તઃ કુપિતઃ કશ્યપસ્તેન સોઽભવત્
તસ્માચ્ચ કશ્યપેનોક્તો બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના।
તસ્માદ્દક્ષઃ કશ્યપાય કન્યાસ્તાઃ પ્રત્યપદ્યત।
સર્વાશ્ચ બ્રહ્મવાદિન્યઃ સર્વાસ્તા લોકમાતરઃ
ઇત્યેતમૃષિસર્ગન્તુ પુણ્યં યો વેદ વારુણમ્।
આયુષ્માન્ પુણ્યવાન્ શુદ્ધઃ સુખમાપ્નોત્યનુત્તમમ્।
ધારણાત્ શ્રવણાચ્ચૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
અથાબ્રુવન્ પુનઃ સર્વે મુનયો રોમહર્ષણમ્।
વિનિવૃત્તે પ્રજાસર્ગે ષષ્ઠે વૈ ચાક્ષુષસ્ય હ ।
નિસર્ગઃ સમ્પ્રવૃત્તોઽયં મનોર્વૈવ સ્વતસ્ય હ
॥સૂત ઉવાચ॥
પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ સ્વયં દક્ષઃ સ્વયમ્ભુવા।
સસર્જ દક્ષો ભૂતાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ ।
ઉપસ્થિતેઽન્તરે હ્યસ્મિન્ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ
તતઃ પ્રવૃત્તો દક્ષસ્તુપ્રજાઃ સ્રષ્ટુઞ્ચતુર્વિધાઃ।
જરાયુજા અણ્ડજાશ્ચ ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્વેદજાસ્તથા
દશવર્ષ સહસ્રાણિ તપ્ત્વા ઘોરં મહત્તપઃ।
સમ્ભાવિતો યોગબલૈરણિમાદ્યૈર્વિશેષતઃ
આત્માનં વ્યભજન્ શ્રીમાન્ મનુષ્યોરગરાક્ષસાન્।
દેવાસુરસગન્ધર્વાન્ દિવ્યસંહનનપ્રજાન્ ।
ઈશ્વરાનાત્મનસ્તુલ્યાન્ રૂપદ્રવિણતેજસા
તથૈવાન્યાનિ મુદિતો ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ।
માનસાન્યેવ ભૂતાનિ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ
ઋષીન્ દેવાન્ સગન્ધર્વાન્ મનુષ્યોરગરાક્ષસાન્।
યક્ષભૂતપિશાચાંશ્ચ વયઃપશુમૃગાંસ્તથા
યદાસ્ય મનસા સૃષ્ટા ન વ્યવર્દ્ધન્ત તાઃ પ્રજાઃ।
અપધ્યાતા ભગવતા મહાદેવેન ધીમતા
મૈથુનેન ચ ભાવેન સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ।
અસિક્રીં ચાવહત્ પત્નીં વીરણસ્ય પ્રજાપતેઃ
સુતાં સુમહતા યુક્તાં તપસા લોકધારિણીમ્।
યયા ધૃતમિદં સર્વં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્
અત્રાપ્યુદા હરન્તીમૌ શ્લોકૌ પ્રાચેતસં પ્રતિ।
દક્ષસ્યોદ્વહતો ભાર્યામસિક્નીં વીરિણીં પરામ્
કૂપાનાં નિયુતં દક્ષઃ સર્પિણાં સાભિમાનિનામ્।
નદીગિરિષુ સર્જ્જંસ્તાઃ પૃષ્ઠતોઽનુયયૌ પ્રભુઃ
તં દૃષ્ટ્વા ઋષિભિઃ પ્રોક્તં પ્રતિષ્ઠાસ્યતિ વૈ પ્રજાઃ।
પ્રથમાત્ર દ્વિતીયા તુ દક્ષસ્યેહ પ્રજાપતેઃ
તથાગચ્છદ્યથાકાલં કૂપાનાં નિયુતે તુ સઃ।
અસિક્નીં વૈરિણીં યત્ર દક્ષઃ પ્રાચેતસોઽવહત્
અથ પુત્રસહસ્રં સ વૈરિણ્યામમિતૌજસા।
અસિવન્યાં જનયામાસ દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ પ્રભુઃ
તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા મહાતેજાઃ સ વિવર્દ્ધયિષૂન્ પ્રજાઃ.
દેવર્ષિઃ પ્રિયસંવાદો નારદો બ્રહ્મણઃ સુતઃ।
નાશાય વચનં તેષાં શાપાયૈવાત્મનોઽબ્રવીત્
યઃ સ વૈ પ્રોચ્યતેવિપ્રઃ કશ્યપસ્યેતિ કૃત્રિમઃ।
દક્ષશાપભયાદ્ભીતો બ્રહ્માર્ષિસ્તેન કર્મણા
યઃ કશ્યપસુતસ્યાથ પરમેષ્ઠી વ્યજાયત।
માનસઃ કશ્યપસ્યેહ દક્ષશાપભયાત્ પુનઃ
તસ્માત્ સ કશ્યપસ્યાથ દ્વિતીયં માનસોઽભવત્।
સ હિ પૂર્વસમુત્પન્નો નારદઃ પરમેષ્ઠિનઃ
યેન દક્ષસ્ય પુત્રાસ્તે હર્યશ્વા ઇતિ વિશ્રુતાઃ ।
નિન્દાર્થં નાશિતાઃ સર્વે વિનષ્ટાશ્ચ ન સંશયઃ
તસ્યોદ્યતસ્તદા દક્ષઃ ક્રુદ્ધો નાશાય વૈ પ્રભુઃ ।
બ્રહ્મર્ષીન્ વૈ પુરસ્કૃત્ય યાચિતઃ પરમેષ્ઠિના
તતોઽભિસન્ધિતં ચક્રે દક્ષસ્તુ પરમેષ્ઠિના।
કન્યાયાં નારદો મહ્યં તવ પુત્રો ભવત્વિતિ
તતો દક્ષઃ સુતાં પ્રાદાત્ પ્રિયાં વૈ પરમેષ્ઠિને ।
તસ્માત્ સ નારદો જજ્ઞે ભૂયઃ શાન્તો ભયાદૃષિઃ
તદુપશ્રુત્ય વિપ્રાસ્તે જાતકૌતૂહલાઃ પુનઃ ।
અપૃચ્છન્ વદતાં શ્રેષ્ઠં સૂતં તત્ત્વાર્થદર્શિનમ્
॥ઋષય ઊચુઃ ॥
કથં વિનાશિતાઃ પુત્રા નારદેન મહાત્મના।
પ્રજાપતિસુતાસ્તે વૈ પ્રજાઃ પ્રાચેતસાત્મજાઃ
સ તથ્યં વચનં શ્રુત્વા જિજ્ઞાસાસમ્ભવં શુભમ્ ।
પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં તેષાં સર્વગુણાન્વિતમ્
દક્ષપુત્રાશ્ચ હર્યશ્વા વિવર્દ્ધયિષવઃ પ્રજાઃ।
સમાગતા મહાવીર્યા નારદસ્તાનુવાચ હ
બાલિશા બલ યૂયં વૈ ન પ્રજાનીથ ભૂતલમ્।
અન્તમૂર્દ્ધ્વમધશ્ચૈવ કથં સ્રક્ષ્યથ વૈ પ્રજાઃ
કિં પ્રમાણન્તુ મેદિન્યાઃ સ્રષ્ટવ્યાનિ તથૈવ ચ।
અવિજ્ઞાયેહ સ્રષ્ટવ્યમન્યથા કિં નુ સ્રક્ષ્યથ।
અલ્પં વાપિ બહુર્વાપિ તત્ર દોષસ્તુ દૃશ્યતે
તે તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રયાતાઃ સર્વતોદિશમ્।
વાયુન્તુ સમનુપ્રાપ્ય ગતાસ્તે વૈ પરાભવમ્
અદ્યાપિ ન નિવર્ત્તન્તે ભ્રમન્તો વાયુમિશ્રિતાઃ ।
એવં વાયુપથં પ્રાપ્ય ભ્રમન્તે તે મહર્ષયઃ
સ્વેષુ પુત્રેષુ નષ્ટેષુ દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ પુનઃ।
વૈરિમ્યામેવ પુત્રાણાં સહસ્રમસૃજત્ પ્રભુઃ
પ્રજા વિવર્દ્ધયિષવઃ શબલાશ્વાઃ પુનસ્તુ તે।
પૂર્વમુક્તં વચસ્તત્ર શ્રાવિતા નારદેન હ
તચ્છ્રત્વા વચનં સર્વે કુમારાસ્તે મહૌજસઃ।
અન્યોઽન્યમૂચુસ્તે સર્વે સમ્યગાહ મહાનૃષિઃ।
ભ્રાતૄણાં પદવી ચૈવ ગન્તવ્યા નાત્ર સંશયઃ
જ્ઞાત્વા પ્રમાણં પૃત્વ્યાશ્ચ સુખં સ્રક્ષ્યામહે પ્રજાઃ।
તેઽપિ તેનૈવ માર્ગેણ પ્રયાતાઃ સર્વતોદિશમ્।
અદ્યાપિ ન નિવર્ત્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ
તતઃ પ્રભૃતિ વૈ ભ્રાતા ભ્રાતુરન્વેષણે રતઃ।
પ્રયાતો નશ્યતિ તથા તન્ન કાર્યં વિજાનતા
નષ્ટેષુ શબલાશ્વેષુ દક્ષઃ ક્રુદ્ધોઽભવદ્વિભુઃ।
નારદં નાશમેહીતિ ગર્ભવાસં વસેતિ ચ
તથા તેષ્વપિ નષ્ટેષુ મહાત્મસુ પુરા કિલ।
ષષ્ટિકન્યાઽસૃજદ્દક્ષો વૈરિણ્યામેવ વિશ્રુતાઃ
તાસ્તદા પ્રતિજગ્રાહ પત્ન્યર્થે કશ્યપઃ પ્રભુઃ।
ધર્મઃ સોમસ્તુ ભગવાંસ્તથૈવાન્યે મહર્ષયઃ
ઇમા વિસૃષ્ટિં દક્ષસ્ય કૃત્સ્નાં યો વેદ તત્ત્વતઃ।
આયુષ્માન્ કીર્ત્તિમાન્ ધન્યઃ પ્રજાનાંશ્ચ ભવત્યુત
ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પ્રજાપતિવંશાનુકીર્ત્તનં નામ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0