Vayu Purana · Chapter 39

vāyuruvāca//
asādhāraṇavṛttaistu hutaśeṣādibhirdvijaiḥ/
dharmmavaiśeṣikaiścaiva hyācūrṇasūkṣmadarśibhiḥ

te devaiḥ saha tiṣṭhanti maharlokanivāsinaḥ/
caturddaśaite manavaḥ kīrttitāḥ kīrttivardhanāḥ

atītā varttamānāśca tathaivānāgatāśca ye/
ṛṣibhi rdaivataiścaiva saha gandharvarākṣasaiḥ

sarvve hyapi kramātītā maharlokaṃ samāśritāḥ/
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyairdhārmikaiḥ sahitaiḥ surāḥ

sarvve hyapi kramātītā maharlokaṃ samāśritāḥ/
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyairdhārmikaiḥ sahitaiḥ surāḥ

taistathyakāribhiryuktaiḥ śraddhāvadbhiradarpitaiḥ/
varṇāśramāṇāṃ dharmmeṣu śrautasmārtteṣu saṃsthitaiḥ/
vinivṛttādhikārāste yāvanmanvantarakṣayaḥ

/.ṛṣaya ūcuḥ//
maharloketi yatproktaṃ mātariśvaṃstvayā vibho/
pratiloke ca karttavyamanekaiḥ samadhiṣṭhitāḥ

yāvantaścaiva te lokā dahyante ye na teprabho/
etannaḥ kathaya prītyā tvaṃ hi vettha yathā tatham

evamuktastato vāyurmunibhirvinayātmabhiḥ/
provāca madhuraṃ vākyaṃ yathātattvena tattvavit

vāyuruvāca//
caturddaśaiva sthānāni varṇitāni maharṣibhiḥ/
lokākhyāni tu yāni syuryeṣu tiṣṭhanti mānavāḥ

sapta teṣu kṛtānyāhurakṛtāni tu sapta vai/
bhūrādayastu saṅkhyātāḥ sapta lokāḥ kṛtāstviha

akṛtāni tu saptaiva prākṛtāni tu yāni vai/
sthānāni sthānibhiḥ sārddhaṃ kṛtāni tu nibandhanam

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca divyaṃ yacca mahaḥ smṛtam/
sthānānyetāni catvāri smṛtānyārṇavakāni ca

kṣayātiśayayuktāni tathā yuktāni vakṣyate/
yāni naimittikāni syustiṣṭhantyābhūtasaṃplavam

janastapaśca satyañca sthānānyetāni trīṇi tu/
aikāntikāni sattvāni tiṣṭhantīhāprasaṃyamāt

vyaktāni tu pravakṣyāmi sthānānyetāni sapta vai/
bhūrlokaḥ prathamasteṣāṃ dvitīyastu bhuvaḥ smṛtaḥ

svastṛtīyastu vijñeyaścaturtho vai mahaḥ smṛtaḥ/
janastu pañcamo lokastapaḥ ṣaṣṭho vibhāvyate

satyantu saptamo loko nirālokastataḥ param/
bhūriti vyāhṛte pūrvaṃ bhūrlokaśca tato'bhavat

dvitīyaṃ bhuva ityukta antarikṣaṃ tato'bhavat/
tṛtīyaṃ svaritītyukte divaṃ prādurbabhūva ha

vyāhāraistribhiretaistu brahmalokamakalpayat/
tato bhūḥ pārthivo loka antarikṣaṃ tato'bhavat/
tṛtīyaṃ svaritītyukte divaṃ prādurbabhūva ha

svarloko vai divaṃ hyetatpurāṇe niścayaṃ gatam/
bhūtasyādhipatiścāgnistato bhūtapatiḥ smṛtaḥ

vāyurbhuvasyādhipatistena vāyurbhuvapatiḥ/
bhavyasya sūryo'dhipatistena sūryo divaspatiḥ

maheti vyāhṛtenaivaṃ maharlokastato'bhavat/
vinivṛttādhikārāṇāṃ devānāṃ tatra vai kṣayaḥ

janastu pañcamo lokastasmājjāyanti vai janāḥ /
tāsāṃ svāyaṃbhuvādyānāṃ prajānāṃ jananājjanaḥ

yāstāḥ svāyambhuvādyā hi purastātparikīrttitāḥ/
kalpadagdhe tadā loke pratiṣṭhanti tadā tapaḥ

ṛbhuḥ sanatkumārādyā yatra santyūrddhvaretasaḥ /
tapasā bhāvitātmānastatra santīti vā tapaḥ

satyeti brahmaṇaḥ śabdaḥ sattāmātrastu saḥ smṛtaḥ/
brahmalokastataḥ satyaṃ saptamaḥ sa tu bhāskaraḥ

gandharvāpsaraso yakṣā guhyakāstu sarākṣasāḥ/
sarvabhūtapiśācāśca nāgāśca saha mānuṣaiḥ/
svarlokavāsinaḥ sarve devā bhuvinivāsinaḥ

maruto mātariśvāno rudrā devāstathāśvinau/
aniketāntarikṣāste bhuvarlaukyā divaukasaḥ

ādityā ṛbhavo viśve sādhyāśca pitarastathā/
ṛṣayo'ṅgirasaścaiva bhuvarllokaṃ samāśritāḥ

ete vaimānikā devāstārāgrahanivāsinaḥ/
ityete kramaśaḥ proktā brahmavyāhārasambhavāḥ

bhūrlokaprathamā lokā mahadantāśca te smṛtāḥ/
ārabhyante tu tanmātraiḥ śuddhāsteṣāṃ parasparam

śukrādyāścākṣuṣāntāśca ye vyatītā bhuvaṃ śritāḥ/
maharlokaścaturthastu tasmiṃste kalpavāsinaḥ

bhūrlokaprathamā lokā mahadantāśca ye smṛtāḥ/
tān sarvān sapta sūryāste arccirbhirnidahanti vai

marīciḥ kaśyapo dakṣastathā svāyambhuvo'ṅgirāḥ /
bhṛguḥ pulastyaḥ pulahaḥ kraturityevamādayaḥ

prajānāṃ patayaḥ sarve varttante tatra taiḥ saha/
niḥsattvā nirmamāścaiva tatra te hyūrddhvaretasaḥ

ṛbhuḥ sanatkumārādyā vairājyāste tapodhanāḥ/
manvantarāṇāṃ sarveṣāṃ sāvarṇānāṃ tataḥ smṛtāḥ /
caturddaśānāṃ sarveṣāṃ punarāvṛttihetavaḥ

yogaṃ tapaśca satyañca samādhāya tadātmani/
ṣaṣṭhe kāle nivarttante tattadāharviparyaye

satyantu saptamo loko hyapunarmārgagāminām/
brahmalokaḥ samākhyāto hyapratīghātalakṣaṇaḥ

paryāsapārimāṇyena bhūrlokaḥ samitiḥ smṛtaḥ /
bhūmyantaraṃ yadādityādantarikṣaṃ bhuvaḥ smṛtam

sūryadhruvāntaraṃ yacca svargaloko divaḥ smṛtaḥ/
dhruvājjanāntaraṃ yacca maharlokastaducyate

vikhyātāḥ saptalokāstu teṣāṃ vakṣyāmi siddhayaḥ/
bhūrlokavāsinaḥ sarve hyannādāstu ramātmakāḥ

bhuve svarge ca ye sarve somapā ājyapāśca te/
caturthe ye'pi varttante maha rlokaṃ samāśritāḥ

vijñeyā mānasī teṣāṃ siddhirvai pañcalakṣaṇā/
sadyaścotpadyate teṣāṃ manasā sarvvamīpsitam

ete daivā yajante vai yajñaiḥ sarvaiḥ parasparam/
atītān vartamānāṃśca varttamānānanāgatān

prathamānantarairiṣṭvā hyantarāḥ sāmprataiḥ punaḥ/
nivarttatītyāsambandho'tīte devagaṇe tataḥ

vinivṛttādhikārāṇāṃ siddhisteṣāntu mānasī/
teṣāntu mānasī jñeyā śuddhā siddhiparamparā

uktā lokāśca catvāro janasyānuvidhistathā/
samāsena mayā viprā bhūyastaṃ varttayāmi vaḥ

vāyuruvāca//
marīciḥ kaśyapo dakṣo vasiṣṭhaścāṅgirā bhṛguḥ/
pulastyaḥ pulahaścaiva kraturityevamādayaḥ

pūrvaṃ te saṃprasūyante brahmaṇo manasā iha/
tataḥ prajāḥ pratiṣṭhāpya janamevāśrayanti te

kalpadāhapradīpteṣu tadā kāleṣu teṣu vai/
bhūrā diṣu mahānteṣu bhṛśaṃ vyāpteṣvathāgninā

śikhā saṃvarttakā jñeyā prāpnuvanti sadā janāḥ/
yāmādayo gaṇāḥ sarve maharlokanivāsinaḥ

maharlokeṣu dīpteṣu janamevāśrayanti te/
sarve sūkṣmaśarīrāste tatrasthāstu bhavanti te

teṣāṃ te tulyasāmarthyāstulyamūrttidharāstathā /
jana loke vivarttante yāvatsaṃplavate jagat

vyuṣṭāyāntu rajanyāṃ vai brahmaṇo'vyaktayoninaḥ/
aharādau prasūyante pūrvavatkramaśāstviha

svāyambhuvādayaḥ sarve marīcyantāstu sādhakāḥ/
devāste vai punasteṣāṃ jāyante nidhaneṣviha

yāmādayaḥ krameṇaiva kaniṣṭhādyāḥ prajāpateḥ/
pūrvaṃ pūrvaṃ prasūyante paścime paścacimāstathā/
devānvaye devatā hi sapta sambhūtayaḥ smṛtāḥ/
vyatītāḥ kalyajāsteṣāṃ tisraḥ śiṣṭāstathā pare

āvarttamānā devāste krameṇaite na sarvvaśaḥ/
gatvā javantavībhāvandaśakṛtvaḥ punaḥ punaḥ

tataste vai gaṇāḥ sarvve dṛṣṭvā bhāveṣvanityatām/
bhāvino'rthasya ca balāt puṇyākhyātibalena ca

nivṛttavṛttayaḥ sarve svasthāḥ sumanasastathā/
vairāje tūpapadyante lokamutsṛjya tajjanam

tato'nyenaiva kālena nityayuktāstapasvinaḥ/
kathanāccaiva dharmasya teṣāṃ te jajñire'nvaye

īhotpannāstataste vai sthānā āpūrayantyuta/
devatve ca ṛṣitve ca manuṣyanve ca sarvaśaḥ

evaṃ devagaṇāḥ sarve daśakṛtvo nivarttya vai/
vairājeṣūpapannāste daśa tiṣṭhantyupaplavān

pūrṇe pūrṇe tataḥ kalpe sthitvā vairājake punaḥ/
brahmaloke vivarttaṃte pūrvvapūrvvakrameṇa tu

etasmin brahmaloke tu kalpe vairājake gate/
vairājaṃ punarapyeke kalpasthānamakalpayan

evaṃ pūrvvānupūrvyeṇa brahmalokagatena vai/
evaṃ teṣu vyatīteṣu tapasā parikalpite/
vairāje tūpapadyante daśakṛtvo nivarttate

evaṃ devayugānīha vyatītāni sahasraśaḥ/
nidhanaṃ brahmaloke tu gatānāmṛṣibhiḥ saha

//sūta uvāca/.
na śakyamānupūrveṇa teṣāṃ vaktuṃ pravistaram/
anāditvācca kālasya hyasaṃ khyānācca sarvaśaḥ/
evameva na sandeho yathāvatkathitaṃ mayā

tadupaśrutya vākyārthamṛṣayaḥ saṃśayānvitāḥ/
sūtamāhuḥ purāṇajñaṃ vyāsaśiṣyaṃ mahā matim

ṛṣaya ūcuḥ//
vairājāste yadāhārā yatsattvāśca yadāśrayāḥ/
tiṣṭhanti caiva yatkālaṃ tanno brūhi yathātatham

taduktamṛṣibhirvākyaṃ śrutvā lokārthatattvavit/
sūtaḥ paurāṇiko vākyaṃ vinayenedamabravīt

tataḥ prāpyanta te sarvve śuddhiśuddhatamāśca ye/
ābhūta saṃplavāstatra daśa tiṣṭhanti tejanāḥ

sarve sūkṣmaśarīrāste vidvāṃso ghanamūrttayaḥ/
sthitalokāsthitatvācca teṣāṃ bhūtaṃ na vidyate

ūcuḥ sanatkumārādyāḥ siddhāste thogadharmiṇaḥ/
khyātiṃ naimittikīṃ teṣāṃ paryyāye samupasthite

sthānatyāge manaścāpi yugapatsaṃpravarttate/
ūcuḥ sarvve tadānyo'nyaṃ vairājāñchuddhabuddhayaḥ

evameva mahābhāgāḥ praṇavaṃ sampraviśya ha/
brahmaloke pravarttānastannaḥ śreyo bhaviṣyati

evamuktvā tadā sarve brahmānte vyavasāyinaḥ/
yojayitvā tadā sarvve varttante yogadharmmiṇaḥ

tatraiva sampralīyante śāntā dīpārciṣo yathā/
brahmakāyamavarttanta punarāvṛttidurllabham //. ३९.७९ //
lokaṃ taṃ samanuprāpya sarvve te bhāvanāmayam/
ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya hyamṛtatvāya te gatāḥ

vairājebhyastathaivorddhvamantare ṣaḍguṇe tataḥ/
brahmalokaḥ samākhyāto yatra brahmā purohitaḥ

te sarve praṇavātmāno buddhaśuddhatapāstathā/
ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpyāmṛtatvañca bhajantyuta

dvandvaiste nābhibhūyante bhāvatrayavivarjjitāḥ/
ādhipatyaṃ vinā tulyā brahmaṇaste mahaujasaḥ

prabhāvavijayaiśvaryyasthitivairāgyadarśanaiḥ/
tebrahmalaukikāḥ sarve gatiṃ prāpya vivarttanīm

brahmaṇā saha devaiśca samprāpte pratisañcare/
tapaso'nte kriyātmāno buddhāvasthā manīṣiṇaḥ/
avyakte saṃpralīyante sarve te kṣaṇadarśinaḥ

ityetadamṛtaṃ śukraṃ nityamakṣayamavyayam/
devarṣayo brahmasatraṃ sanātanamupāsate

apunarmārgagādīnāṃ teṣāṃ caivorddhvaretasām /
karmābhyāsakṛtā śuddhirvedānteṣūpalakṣyate

tatra te'bhyāsino yuktāḥ parāṃ kāṣṭhāmupāsate/
hitvā śarīraṃ pāpmānamamṛtatvāya te gatāḥ

vītarāgā jitakrodhāḥ nirmohāḥ satyavādinaḥ/
śāntāḥ praṇihitātmāno dayāvanto jitendriyāḥ

niḥsaṅgāḥ śucayaścaiva brahmasāyujyagāḥ smṛtāḥ /
akāmayuktairye vīrāstapobhirddagdhakilbiṣāḥ/
teṣāmabhraṃśino lokā aprameyasukhāḥ smṛtāḥ

etadbrahmapadaṃ divyaṃ paramaṃ vyomni bhāsvaram/
gatvā na yatra śocanti hyamarā brahmaṇā saha

ṛṣaya ūcuḥ//
kasmādeṣa parārddhaśca kaścaiṣa para ucyate/
etadveditumicchāmastanno nigada sattama

sūta uvāca//
śrṛṇudhvaṃ me parārddhañca parisaṃkhyāṃ parasya ca/
evaṃ daśa śatañcaiva sahasrañcaiva saṅkhyayā

vijñeyamāsahasrantu sahasrāṇi daśāyutam/
ekaṃ śatasahasrantu niyutaṃ procyate budhaiḥ

tathā śatasahasrāṇāmarbudaṃ koṭirucyate/
arbudaṃ daśakoṭyastu hyabjaṃ koṭiśataṃ viduḥ

sahasramapi koṭīnāṃ kharvamāhurmanīṣiṇaḥ/
daśakoṭisahasrāṇi nikharvamiti taṃ viduḥ

śataṃ koṭisahasrāṇāṃ saṅkurityabhidhīyate/
koṭi sahasra srāṇāṃ koṭīnāṃ daśadhā punaḥ/
guṇitāni samudraṃ vai prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ

koṭīnāṃ sahasramayutamityayaṃ madhya ucyate/
koṭi sahasra niyutā sa cānta iti saṃjñitaḥ

koṭikoṭisahasrāṇiṃ parārddha iti kīrtyate /
parārddhadviguṇañcāpi paramāhurmanīṣiṇaḥ

śatamāhuḥ paridṛḍhaṃ sahasraṃ paripadmakam/
vijñeyamayutaṃ tasmānniyutaṃ prayutaṃ tataḥ

arbudaṃ nirbudañcaiva kharbudañca tataḥ smṛtam/
kharvañcaiva nikharvañca śaṅkuḥ padmaṃ tathaiva ca

samudraṃ madhyamañcaiva parārddhamaparaṃ tataḥ/
evamaṣṭādaśaitāni sthānāni gaṇanāvidhau

śatānīti vijānīyāt saṃjñitāni maharṣibhiḥ/
kalpasaṃkhyā pravṛttasya parārddhaṃ brahmaṇaḥ smṛtam

tāvaccheṣo'pi kālo'sya tasyānte pratisṛjyate/
para eṣa parārddhañca saṃkhyātaḥ saṃkhyayā mayā

yasmādasya paraṃ vīryaṃ paramāyuḥ parantapaḥ/
parā śaktiḥ paro dharmmaḥ parā vidyā parā dhṛtiḥ

paraṃ brahma paraṃ jñānaṃ paramaiśvaryameva ca/
tasmātparataraṃ bhūtaṃ brahmaṇo'nyanna vidyate

pare sthito hyeṣa paraḥ sarvārtheṣu tataḥ paraḥ/
saṃkhyātastu paro brahmā tasyārddhaṃ tu parārddhatā

saṃkhyeyaṃ cāpyasaṃkhyeyaṃ satataṃ cāpi taṃ trikam/
saṃkhyeyaṃ saṃkhyayā dṛṣṭamapārārddhādvibhāṣyate

rāśau dṛṣṭe na saṃkhyāsti tadasaṃkhyasya lakṣaṇam/
ānantyaṃ sikatākhyeṣu dṛṣṭavān pañcalakṣaṇam

īśvaraistatprasaṃkhyātaṃ śuddhatvāddivyadṛṣṭibhiḥ/
evaṃ jñānapratiṣṭhatvāt sarvvaṃ brahmānupaśyati

etacchrutvā tu te sarve naimiṣeyāstapasvinaḥ/
bāṣpaparyyākulākṣāstu praharṣādghadghadasvarāḥ

papracchurmātariśvānaṃ sarvve te brahmavādinaḥ/
brahmalokastu bhagavan yāvanmātrāntaraḥ prabho

yojanāgreṇa saṃkhyātaḥ sādhanaṃ yojanasya tu/
krośasya ca parīmāṇaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā mātariśvā vinītavāk/
uvāca madhuraṃ vākyaṃ yathādṛṣṭaṃ yathākramam

vāyuruvāca//
etadvo'haṃ pravakṣyāmi śrṛṇudhvaṃ me vivakṣitam/
avyaktādvyaktabhāgo vai mahāsthūlo vibhāṣyate

daśaiva mahatāṃ bhāgā bhūtādiḥ sthūla ucyate/
daśabhāgādhikaṃ cāpi bhūtādiḥ paramāṇukaḥ

paramāṇuḥ susūkṣmastu bāvagrāhyo na cakṣuṣā/
yadabhedyatamaṃ loke vijñeyaṃ paramāṇu tat

jālāntaragataṃ bhānoryatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ/
prathamaṃ tatpramāṇānāṃ paramāṇuṃ pracakṣate

aṣṭānāṃ paramāṇūnāṃ samavāyo yadā bhavet /
trasareṇuḥ samākhyātastatpadmaraja ucyate

trasareṇavaśca ye'pyaṣṭau rathareṇustu sa smṛtaḥ /
te'pyaṣṭau samavāyasthā bālāgraṃ tatsmṛtaṃ budhaiḥ

bālāgrāṇyaṣṭa likṣā syādyūkā taccāṣṭakaṃ bhavet/
yūkāṣṭakaṃ yavaṃ prāhuraṅgulantu yavāṣṭakam

dvādaśāṅgulaparvvāṇi vitastisthānamucyate/
ratniścāṅgulaparvāṇi vijñeyo hyekaviṃśatiḥ

catvāri viṃśatiścaiva hastaḥ syādaṅgulāni tu/
kiṣkurdviratnirvijñeyo dvicatvāriṃśadaṅgulaḥ

ṣaṇṇavatyaṅgulañcaiva dhanurāhurmanīṣiṇaḥ/
etadgavyūtisaṃkhyāyāṃ pādānāṃ dhanuṣaḥ smṛtaḥ

dhanurdaṇḍo yugaṃ nālī tulyānyetānyathāṅgulaiḥ/
dhanuṣastriśataṃ nalvamāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ

dhanuḥsahasre dve cāpi gavyūtirupadiśyate/
aṣṭau dhanuḥsahasrāṇi yojanantu vidhīyate

etena dhanuṣā caiva yojanaṃ tu samāpyate/
etatsahasraṃ vijñeyaṃ śakrakrośāntarantathā

yojanānāntu saṃkhyātaṃ saṃkhyājñānaviśāradaiḥ/
etena yojanāgreṇa śrṛṇudhvaṃ brahmaṇo'ntaram

mahītalātsahasrāṇāṃ śatādūrddhvaṃ divākaraḥ/
divākarātsahasreṇa tāvadūrddhvaṃ niśākaraḥ

pūrṇaṃ śatasahasrantu yojanānāṃ niśākarāt/
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnamupariṣṭātprakāśate

śataṃ sahasraṃ saṃkhyāto merurdviguṇitaṃ punaḥ/
grahāntaramathaikaikamūrddhvaṃ nakṣatramaṇḍalāt

tārāgrahāṇāṃ sarvveṣāmadhastāccarate budhaḥ/
tasyorddhvañcarate śukrastasmādūrddhvaṃ ca lohitaḥ

tato bṛhaspatiścorddhvaṃ tasmādūrddhvaṃ śanaiścaraḥ/
ūrddhvaṃ śatasahasrantu yojanānāṃ śanaiścarāt

saptarṣimaṇḍalaṃ kṛtsnamupariṣṭātprakāśate/
ṛṣibhistu sahasrāṇāṃ śatādūrddhvaṃ vibhāvyate

yo'sau tārāmaye divye vimāne hrasvarūpake/
uttānapādaputro'sau meḍhibhūto dhruvo divi

trailokyasyaiṣa utsedho vyākhyāto yojanairmayā/
manvantareṣu devānāmijyā yatraiva laukikī

varṇāśramebhya ijyā tu loke'sminyā pravarttate/
sarveṣāṃ devayonīnāṃ sthitihetuḥ savai smṛtaḥ

trailokyametadvayākhyātamata ūrddhvaṃ nibodhata/
dhruvā dūrddhvaṃ maharloko yasmiste kalpavāsinaḥ/
ekayojanakoṭī sā ityevaṃ niścayaṃ gatam

dve koṭyau tu maharlokādyasmiṃste kalpavāsinaḥ/
yatra te brahmaṇaḥ putrā dakṣādyāḥ sādhakāḥ smṛtāḥ

caturguṇottarādūrddhvaṃ janalokāttapaḥ smṛtam/
vairājā yatra te devā bhūtadāhavivarjitāḥ

ṣaḍguṇantu tapolokātsatyalokāntaraṃ smṛtam/
apunarmārakāmānāṃ brahmalokaḥ sa ucyate

yasmānna cyavate bhūyo brahmāṇaṃ sa upāsate /
ekakoṭiryojanānāṃ pañcāśanniyutāni tu

ūrddhvaṃ bhāgastato'ṇḍasya brahmalokātparaḥ smṛtaḥ/
caturaścaiva koṭyastu niyutāḥ pañcaṣaṣṭi ca

eṣo'rddhaṃśapracāro'sya gatyantaścāparaḥ smṛtaḥ/
dhravāgrametadvayākhyātaṃ yojanāgrādyathāśrutam

adhogatīnāṃ vakṣyāmi bhūtānāṃ sthānakalpanām/
gacchanti ghorakarmmāṇaḥ prāṇino yatra karmmabhiḥ

narako rauravo rodhaḥ sūkarastāla eva ca/
taptakumbho mahājvālaḥ śabalo'tha vimocanaḥ

kṛmī ca kṛmibhakṣaśca lālābhakṣo viśaṃsanaḥ /
adhaḥśirāḥ pūyavaho rudhirāndhastathaiva ca

tathā vaitaraṇaṃ kṛṣṇamasipatravanaṃ tathā/
agnijvālo mahāghoraḥ saṃdaṃśo'tha śvabhojanaḥ

tamaśca kṛṣṇasūtraśca lohaścāpyasijastathā/
apratiṣṭho'tha vīcyaśvanarakā hyevamādayaḥ

tāmasā narakāḥ sarve yamasya viṣaye sthitāḥ/
yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ patantīha pṛthakpṛthak // ३९.१५०
bhūmeradhastātte sarve rauravādyāḥ prakīrttitāḥ/
raurave kūṭasākṣī tu mithyā yaścābhiśaṃsati/
krūragrahe pakṣavādī hyasatyaḥ patate naraḥ

rodhe goghno brūṇahā ca hyagnidātā purasya ca/
sūkare brahmahā majjetsurāpaḥ svarṇataskaraḥ

tāle patetkṣatriyahā hatvā vaiśyañca durgatim/
brahamahatyāñca yaḥ kuryādyaśca syādgurutalpagaḥ

taptakumbhī svasāgāmī tathā rājabhaṭaśca yaḥ/
taptalohe cāśvavaṇiktathā bandhanarakṣitā

sādhvīvikrayakarttā ca yastu bhaktaṃ parityajet/
mahājvāle duhitaraṃ snuṣāṃ gacchati yastu vai

vedo vikrīyate yena vedaṃ dūṣayate ca yaḥ/
gurūṃścaivāvamanyante vākkrośaistāḍayanti ca

agamyagāmīca naro narakaṃ śabalaṃ vrajet/
vimohe patite caure maryādāṃ yo bhinatti vai

duradhvaṃ kurute yastu kīṭalohaṃ prapadyate/
devabrāhmaṇavidveṣṭā gurūṇāñcāpyapūjakaḥ/
ratnaṃ dūṣayate yastu kṛmibhakṣyaṃ prapadyate

paryyaśnāti ya eko'nyo brāhmaṇīṃ suhṛdaḥ sutām/
lālābhakṣe sa patati durgandhe narake gataḥ

kāṇḍakarttā kulālaśca niṣkaharttā cikitsakaḥ/
ārā meṣvagnidātā yaḥ patate sa viśaṃsane

asatpratigrahī yaśca tathaivāyājyayājakaḥ/
nakṣatrairjīvito yaśca naro gacchatyadhomukham

kṣīraṃ surāṃ ca māṃsaṃ ca lākṣāṃ gandhaṃ rasantilān/
evamādīni vikrīṇanghoro pūyavahe patet

yaḥ kukkuṭāni badhnāti mārjārānsūkarāṃśca tān/
pakṣiṇaśca mṛgāñchāgānso'pyenaṃ narakaṃ vrajet

ājīviko māhiṣakastathā cakradhvajī ca yaḥ/
raṅgopajīviko vipraḥ śākunigrāma yājakaḥ

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī/
surāpo māṃsabhakṣaśca tathā ca paśughātakaḥ

viśa(śva)stā mahiṣādīnāṃ mṛga hantā tathaiva ca/
parvakāraśca sūcī ca yaśca syānmitraghātakaḥ/
rudhirāndhe patantyete evamāhurmanīṣiṇaḥ

upaviṣṭamekapaṅktyāṃ viṣamaṃ bhojayanti ye/
patanti narake ghore viṅ‌bhuje nātra saṃśayaḥ

mṛṣāvādī naro yaśca tathā prākrośako'śubhaḥ/
patettu narake ghoro mūtrākīrṇe sa pāpakṛt

madhugrāhābihantāro yanti vaitaraṇīṃ narāḥ/
unmattāścittabhagnāśca śaucācāravivarjjitāḥ

krodhanā duḥkhadāścaiva kuhakāḥ kṛṣṭagāminaḥ/
asi patravane chedī tathā hyaurabhrikāśca ye/
karttanaiśca nikṛṣyante mṛgavyādhāḥ sudāruṇaiḥ

āśramapratyavasitā agnijvāle patanti vai/
bhaujyante śyāma śabalairayastuṇḍaiśca vāyasaiḥ

ijyāyāṃ vratamālopātsandaṃśe narake patet/
skandante yadi vā svapne vratino brahmacāriṇaḥ

putrairadhyāpitā ye ca putrairājñāpitāśca ye/
tesarve narakaṃ yānti niyatantu śvabhojane

varṇāśramavirūddhāni krodhaharṣasamanvitāḥ/
karmāṇi ye tu kurvanti sarve nirayagāminaḥ

upariṣṭātsito ghora uṣṇātmā rauravo mahān/
sudāruṇastu śītātmā tasyādhastāttapaḥ smṛtaḥ

evamādi krameṇaiva varṇyamānānnibodhata/
bhūmeradhastātsaptaiva narakāḥ parikīrtitāḥ

adharmasūnavaste syurandhatāmisrakādayaḥ/
rauravaḥ prathamasteṣāṃ mahā raurava eva ca

asyādhaḥ punarapyanyaḥ śītastapa iti smṛtaḥ/
tṛtīyaḥ kālasūtraḥ syānmahāhavividhiḥ smṛtaḥ

apratiṣṭha ścaturthaḥ syādavīcī pañcamaḥ smṛtaḥ/
lohapṛṣṭhastamasteṣāmavidheyastu saptamaḥ

ghoratvādrauravaḥ proktaḥ sāmbhako dahanaḥ smṛtaḥ/
sudāruṇastu śītātmā tasyādhastāttapo'dhamaḥ

sarpo nikṛntanaḥ proktaḥ kālasūtreti dāruṇaḥ/
apratiṣṭhe sthitirnāsti bhramastasminsudāruṇaḥ

avīcirdāruṇaḥ prokto yantrasaṃpīḍanācca saḥ/
tasmātsudāruṇo lohaḥ karmmaṇāṃ kṣayaṇācca saḥ

tathābhūto śarīratvādavidhibhyastu sa smṛtaḥ/
pīḍabandhavadhāsaṅgādapratīkāralakṣaṇaḥ

ūrddhvaṃ sailamitāste tu nirālokāśca te smṛtāḥ/
duḥkhotkarṣastu sarveṣu hyadharmasya nimittataḥ

ūrddhvaṃ lokaiḥ samāvetau nirālokau ca tāvubhau/
kūṭāṅgārapramāṇaiśca śarīrī mūtranāyakaḥ

upabhogasamarthaistu sadyo jāyanti karmabhiḥ/
duḥkha prakarṣaścogratvaṃ teṣu sarveṣu vai smṛtaḥ

yātanāścāpyasaṃkhyeyā nārakāṇāṃ tathā smṛtāḥ/
duḥkhotkarṣastu sarveṣu hyadharmasya nimittataḥ

tiryagyonau prasūyante karmaśeṣe gate tataḥ/
devāśca nārakāścaiva hyūrddhvaṃ cādhaśca saṃsthitāḥ

dharmādharmanimittena sadyo jāyanti mūrttayaḥ/
upabhogārthamutpattiraupapattikakarmataḥ

paśyanti nārakāndevā hyadhovakrān hyadhogatān/
nārakāśca tathā devān sarvānpaśyantyadho mukhān

anagramūlatā yasmāddhāraṇāśca svabhāvataḥ/
tasmādūrddhvamadhobhāvo lokāloke na vidyate

eṣā svābhāvikī saṃjñā lokāloke pravarttate/
athābruvanpunarvāyuṃ brāhmaṇāḥ satriṇastadā

ṛṣaya ūcuḥ//
sarveṣāmeva bhūtānāṃ lokālokanivāsinām/
saṃsāre saṃsarantīha yāvantaḥ prāṇinaśca tān

sahkhyayā parisaṅkhyāya tataḥ prabrūhi kṛtsnaśaḥ/
ṛṣīṇāṃ tadvacaḥ śrutvā māruto vākyamabravīt

vāyuruvāca//
na śakyā jantavaḥ kṛtsnāḥ prasaṃkhyātuṃ kathañcana/
anādyantāśca saṃkīrṇā hyapyūhena vyavasthitāḥ/
gaṇanā vinivṛttaiṣāmānantyena prakīrttitāḥ

na divyacakṣuṣā jñātuṃ śakyā jñānena vā punaḥ/
cakṣuṣā vai prasaṃkhyātumato hyante narādhipaḥ

anādhyānādavedyatvānnaiva praśno vidhīyate/
brahmaṇā saṃjñitaṃ yattu saṃkhyayā tannibodhata

yaḥ sahasratamo bhāgaḥ sthāvarāṇāṃ bhavediha/
pārthivāḥ kṛmayastāvatsaṃsekādyeṣu sambhavāḥ

saṃsekajānāmbhāgena sahasreṇaiva sammitāḥ/
audakā jantavaḥ sarve niścayāttadvicāritam

sahasreṇaiva bhāgena satvānāṃ salilaukasām /
vihaṅgamāstu vijñeyā laukikāste ca sarvaśaḥ

yaḥ sahasratamo bhāgasteṣāṃ vai pakṣiṇāṃ bhavet/
paśavastatsamā jñeyā laukikāstu catuṣpadāḥ

catuṣpadānāṃ sarveṣāṃ sahasreṇaiva saṃmatāḥ /
bhāgena dvipadā jñeyā laukike'smiṃstu sarvvaśaḥ

yaḥ sahasratamo bhāgo bhāge tu dvipadāṃ punaḥ/
dhārmmikāstena bhāgena vijñeyāḥ sammitāḥ punaḥ

sahasreṇaiva bhāgena dhārmmikebhyo divaṅgatāḥ/
yaḥ sahasratamo bhāgo dhārmmikāṇāṃ bhaveddivi/
saṃmitāstena bhāgena mokṣiṇastāvadeva hi

svargopapādakaistulyā yātanā sthānavāsinaḥ/
patitā ścūrṇamuddeśāddurātmāno mriyanti ye/
raurave tāmase hyete śītoṣṇaṃ prāpnuvanti te

vedanākaṭukāstabdhā yātanā sthānamāgatāḥ/
uṣṇastu rauravo jñeyastejo ghorarasātmakaḥ

tato ghanātmikaścāpi śītātmā satataṃ tapaḥ/
evaṃ sudurlabhāḥ santaḥ svarge ca dhārmmikā narāḥ

eṣā saṃkhyā kṛtā saṃkhyā īśvareṇa svayambhuvā/
gaṇanā vinivṛttaiṣā saṅkhyā brāhmī ca mānuṣī

ṛṣaya ūcuḥ/
maho janastapaḥ satyaṃ bhūto bhāvyo bhavastathā/
uktā hyete tvayā lokā lokānāmantareṇa ca/
lokāntarañca yādṛgvai tanno brūhi yathātatham

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā ṛṣīṇāmūrddhvaretasām/
sa vāyurdṛṣṭatattvārtha idantattvamuvāca ha // ३९.२१०
vāyuruvāca//
vyaktaṃ tarkeṇa paśyanti yogātpratyakṣadarśinaḥ/
pratyāhāreṇa dhyānena tapasā ca kriyātmanaḥ

ṛbhuḥ sanatkumārādyāḥ sambuddhāḥ śuddhabuddhayaḥ/
vyapetaśokā virajāḥ santo brahmevasattamāḥ

akṣayāḥ prītisaṃyuktā brahme tiṣṭanti yoginaḥ/
ṛṣīṇāṃ vālakhilyānāṃ tairyathāddṛtamīśvaraiḥ

yathā caiva mayā dṛṣṭaṃ sānnidhyantatra kurvatā/
anahyasatkṛtārthānāmālayaṃ ceśvarasya yat

īśvaraḥ paramāṇutvādbhāvagrāhyo manīṣiṇām /
jñānaṃ vairāgyamaiśvaryantapaḥ satyaṃ kṣamā dhṛtiḥ

draṣṭṛtvamātmasambandhamadhiṣṭhānatvameva ca/
avyayāni daśaitāni tasmiṃstiṣṭhati śaṅkare

vibutvātkhalu yogāgnirbrahmaṇo'nugraherataḥ/
sa lokavigraho bhūtvā sāhāyyamupatiṣṭhate

akṣaraṃ dhruvamavyagramaṣṭamantvaupasargikam/
tasyeśvarasya yanmātrasthānaṃ māyāmayaṃ param

māyayā kṛtamācaṣṭe māyī devo maheśvaraḥ/
devānāmupasaṃhārastatpramāṇaṃ hi kīrttyate

vistareṇānupūrvyā ca bruvato me nibodhata/
trayodaśaiva koṭyastu niyutā daśa pañca ca/
bhūrlokādbrahmaloko vaiyojanaiḥ samprakīrttyate

ekayojanakoṭī tu pañcāśanniyutāni ca/
ūrddhvaṃ bhāgavatāṇḍantu brahmalokātparaṃ smṛtam

eṣorddhvagapracārastu gatyantañca tataḥ smṛtam /
nityā hyaparisaṃkhyeyāḥ parasparaguṇāśrayāḥ

sūkṣmāḥ prasavadharmiṇyastataḥ prakṛtayaḥ smṛtāḥ/
yebhyo'dhikarttā saṃjajño kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ

tāsu prakṛtimatsūkṣmamadhiṣṭhātṛtvamavyayam/
anutpādyaṃ parandhāma paramāṇu pareśayam

akṣayaścāpyanuhyaśca amūrttirmūrttimānasau/
prādurbhāvastirobhāvaḥ sthitiścaivāpyanugrahaḥ

vidhiranyairanaupamyaḥ paramāṇurmaheśvaraḥ/
satejā eṣa tamaso yaḥ parastātprakāśakaḥ

yadaṇḍamāsītsauvarṇaṃ prathamantvaupasargikam/
bṛhataṃ sarvatovṛttamīśvarādvyavajāyata

īśvarādbījanirbhedaḥ kṣetrajño bīja īṣyate/
yoniṃ prakṛtimācaṣṭe sā ca nārāyaṇātmikā

viburlokasya sṛṣṭyarthaṃ lokasaṃsthānameva ca/
sannisargaḥ sa tanvā ca lokadhāturmahātmanaḥ

purastādbrahmalokasya hyaṇḍādarvākca brahmaṇaḥ/
tayormadhye puraṃ divyaṃ sthānaṃ yasya manomayam

tadvigrahavataḥ sthānamīśvarasyāmitaujasaḥ/
śivaṃ nāma puraṃ tatra śaraṇaṃ janmabhīruṇām

sahasrāṇāṃ śataṃ pūrṇaṃ yojanānāṃ dvijottamāḥ/
abhyantare tu vistīrṇaṃ mahīmaṇḍalasaṃsthitam

madhyāhnārkaprakāśena paratejo'bhimardinā/
śātakaumbhena mahatā prākāreṇārkavarcasā

dvāraiścaturbhiḥ sauvarṇairmuktādāmavibhūṣitaiḥ/
tapanīyanibhaiḥ śubhrairgāḍhaṃ sukṛtaveṣṭanam

taccākāśe puraṃ ramyaṃ divyaṃ ghaṇṭādināditam/
na tatra kramate mṛtyurna tapo na jarā śramāḥ

na hi tasya purasyānyairupamāṃ kartumarhati/
sahasrāṇāṃ śataṃ pūrṇaṃ yojanānāṃ diśo daśa

tatpuraṃ govṛṣāṅkasya tejasā vyāpya tiṣṭhati/
bhāvena manaso bhūmirvinyastā kanakāmayī

ratnavālukayā tatra vinyastā śuśubhe'dhikam/
śāradendurpakāśāni bālasūryyanibāni ca

arddha śvetārddharaktāni sauvarṇāni tathaiva ca/
rathacakrapramāṇāni nālairmarakataprabhaiḥ

saukumāreṇa rūpeṇa gandhināpratimena ca/
tatra divyāni padmāni vaneṣūpavaneṣu ca

bhṛṅgapatranikāśāni tapanīyāni yāni ca/
arddhakṛṣṇārddharaktāni sukumārāntarāṇi ca

ātapatra pramāṇāni paṅkajaiḥ saṃvṛtāni ca/
bhūyaḥ sapta mahānadyastāsānnāmāni bodhata

varā vareṇyā varadā varārhā varavarṇinī/
varamā varabhadrā ca ramyāstasminpurottame

padmotpaladalonmiśraṃ phenādyāvarttavigraham/
jalaṃ maṇidalaprakhyamāvahanti saridvarāḥ

na tu brahmarṣayo devā nāsurāḥ pitarastathā/
na khalvanye'prameyasya vidurīśasya tatpuram

tatra ye dhyānamavyagrāḥ suyuktā vijitendriyāḥ/
paśyantīha mahātmānaḥ purantadgovṛṣātmanaḥ

madhye puravarendrasya tasyāpratimatejasaḥ/
sumahānmerusaṅgāśo divyo bhadraśriyā vṛtaḥ

sahasra pādaḥ prāsādastapanīyamayaḥ śubhaḥ/
anupameyai ratnaiśca sarvataḥ sa vibhūṣitaḥ

sphaṭikaiścandrasaṅkāśairvaiḍhūryaiḥ somasaṃprabhaiḥ/
bālasūryyaprabhaiścaiva sauvarṇaiścāgnisaṃprabhaiḥ

rājataiścāpi śuśubhe indranīlamayaiḥ śubhaiḥ/
dṛḍhairvajramayaiścaiva ityevaṃ sumahāhitaiḥ

jalaiśca vividhākārairdīpyadbhiradhivāsitam/
candraraśmiprakāśābhiḥ patākābhiralaṃkṛtam

rukmaghaṇṭāninādaiśca nityapramuditotsavaḥ/
kinnarāṇāmadhīvāsaiḥ sandhyābhrākārarājitaiḥ

parivārasamantāttu hemapuṣpodakaprabhaiḥ/
yathā hi meruśailendro hemaśrṛṅgairvirājate

cāmīkaramayībhistu patākābhistathā puram /
evaṃ prāsādarājo'sau bhūmikābhirvirājate

vasantapratimā yatra tryambakasya niveśane/
lakṣmīḥ śrīśca vapurmmāyā kīrttiḥ śobhā sarasvatī

devyā vai sahitā hyetā rūpagandhasamanvitāḥ/
nityā hyaparisaṅkhyātāḥ parasparaguṇāśrayāḥ /
bhūṣaṇaṃ sarvaratnānāṃ yonyaḥ kāntivilāsayoḥ

koṭiśataṃ mahābhāgā vibhajyātmānamātmanā/
bhagavantaṃ mahātmānaṃ pratimodantyatandritāḥ/

tāsāṃ sahasraśaścānyāḥ pṛṣṭhataḥ paricārikāḥ/
rūpiṇyaśca śriyā yuktāḥ sarvāḥ kamalalocanāḥ

līlāvilāsasaṃyuktairbhāvairatimanoharaiḥ/
gaṇaistāḥ saha modante śailābhaiḥ pāvakopamaiḥ

kubjā kāmanikāmaiśca varagātrā hayānanāḥ /
puṇḍrāśca vikaṭāścaiva karalāścipiṭānanāḥ

lambodarā hrasvabhujā vinetrā hrasvapādikāḥ/
mṛgendravadanāścānyā gajavakrodarāstathā

gajānanāstathaivānyāḥ siṃha vyāghrānanāstathā/
lohitākṣā mahāstanyaḥ subhagāścārulocanāḥ

hrasvakuñcitakeśāśca sundaryyaścārulocanāḥ/
anyāśca kāmarūpiṇyo nānāveṣadharāḥ striyaḥ

abhyantarapariskandhā devāvāsagṛhocitāḥ/
rarāma bhagavāṃstatra daśabāhurmaheśvaraḥ

nandinā ca gaṇaiḥ sārddhaṃ viśvarūpairmahātmabhiḥ/
tathā rudragaṇaiścāpi tulyaudāryyaparākramaiḥ

pāvakātmajasaṅkāśairyūpadaṃṣṭrotkaṭānanaiḥ/
vandyamāno vimānaśca pūjyamānaśca tatparaiḥ

sarvartukusumāṃ mālāṃ jighramāṇorasi sthitān /
nīlotpaladalaśyāmaṃ pṛthutāmrāyatekṣaṇam

īṣatkarāllamboṣṭhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭrā gaṇāñacitam/
ṣaḍūrddhvanetraṃ duṣprekṣyaṃ rucirañcīravāsasam

āhaveṣvaparikliṣṭaṃ devānāmarināśanam/
bāhunā bāhumāveśya pārśve savye'ntare sthitam

rarājāpadiśantasya vāmāgrakaragocaram/
mahābhairavanirghoṣaṃ balenāpratimaujasam/
daśavarṇadhanuścaiva vicitraṃ śobhate'dhikam

triśūlaṃ vidyutābhāsamamoghaṃ śatrunāśanam/
jājvalyamānaṃ vapuṣā paramaṃ tattviṣā yutam

asiścaivaujasāṃ śreṣṭhaḥ śītaraśmiḥ śaśī tathā/
tejasā vapuṣā kāntyā deveśasya mahātmanaḥ/
śuśubhe'bhyadhikaṃ tatra vedyāmagniśikhā iva

sthitaḥ purastāddevasya śātakaumbhamayo mahān/
śuśubhe ruciraḥ śrīmānsodakaḥ sakamaṇḍaluḥ

asimāveśya cāṅgeṣu pāṇḍurāmbara dhāriṇī/
uraśchadena mahatā mauktikena virājitā/
caturbhujā mahābhāgā vijayā lokasammatā

devyā ādyaḥ pratīhārī śrīrivāpratimā parā/
vibhrājatī sthitā caiva kṛtvā devasya cāñjalim

tasyāḥ pṛṣṭhānugāścānyāḥ striyo'psarogaṇānvitāḥ/
tāḥ khalvabhinavaiḥ kāntairupatiṣṭhanti śaṅkaram

sarvalakṣaṇasampannā vāditrai rupabṛṃhitāḥ/
upagāyanti deveśaṃ gaṇā gandharvayonayaḥ

abhyunnato mahoraskaḥ śaranmeghasamadyutiḥ/
śobhate nandamānaśca gopatistasya veśmani

skandaśca saparīvāraḥ putro'syāmitavīryyavān/
raktāmbaradharaḥ śrīmānvarāmbujadalekṣaṇaḥ

tasya śākho viśākhaśca naigameyaśca cāṣṭavān/
vyapetavyasanākrūrāḥ prajānāṃ pālane ratāḥ

taiḥ sārddhaṃ sa mahāvīryyaḥ śobhate śikhivāhanaḥ /
vyālakrīḍanakaistatra krīḍate viśvatomukhaḥ

ye nṛpā vibhudhendrāṇāṃ kāñcanasya pradāyinaḥ/
ye ca svāyatanā viprā gṛhasthā brahmavādinaḥ

gūḍhasvādhyāya tapasastathā caivoñchavṛttayaḥ/
ete sabhāsadastasya deveśasya ca sammatāḥ

manvantarāṇyanekāni vyavarttanta punaḥ punaḥ/
śrūyatāṃ devadevasya bhaviṣyāścaryamuttamam

vyāghrāścaivānugāstatra kāñcanābhāstarasvinaḥ/
svacchandacāriṇaḥ sarve svayaṃ devena nirmmitāḥ

mṛtyormṛtyusamāste tu yamadarpāpahāriṇaḥ /
vibhūtimapyasaṃkhyeyāṃ ko na khalvabhidhāsyate

ataḥparamidaṃ bhūyo bhavenādbhutamuttamam/
bhūtānāmanukaṃpārthaṃ yatkṛtaṃ tannibodhata

mandarādiprakāśānāṃ balenāpratimaujasām/
hārakundenduvarṇānāṃ vidyudvananinādinām

cūḍāmaṇidharāṇāṃ vai meghasannibhavāsasām/
śrīvatsāṅkitavajrāṇāmaṅgulīśūlapāṇinām

evaṃ diśānāṃ devānāṃ rūpeṇottamaśālinām/
tasya prāsādamukhyasya stambheṣūttamaśobhiṣu

saṃyatāgnimayībhistu śrṛṅkhalābhiḥ pṛthakpṛthak/
māyāsahasraṃ siṃhānāṃ sukhaṃ tatra nivāsinām

stambhe'pyapāsṛtāṣaṣṭaṃ(?) tryambakasya niveśane/
atha tatpratisaṃpūjya vāyorvākyaṃ suvismitāḥ/
ṛṣayaḥ pratyabhāṣanta naimiṣeyāstapasvinaḥ

bhagavansarvabhūtānāṃ prāṇa sarvatraga prabho/
ke te siṃhamahābhūtāḥ kva te jātāḥ kimātmakāḥ

siṃhāḥ kenāparādhena bhūtānāṃ prabhaviṣṇunā/
vaiśvānaramayaiḥ pāśaiḥ saṃruddhāstu pṛthakpṛthak

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vāyurvākyaṃ jagāda ha /
yadvai sahasraṃ siṃhānāmīśvareṇa mahātmanā/
vyapanīya svakāddehātkrodhāste siṃhavigrahāḥ

bhūtānāmabhayaṃ dattvā purābaddhāgnibandhane/
yajñabhāganimittaṃ ca īśvarasyājñayā tadā

teṣāṃ vidhānamuktena siṃhenaikena līlayā/
devyā manyuṃ kṛtaṃ jñātvā hato dakṣasya sa kratuḥ

niḥsṛtā ca mahādevyā mahākālī maheśvarī/
ātmanaḥ karmmasākṣiṇyā bhūtaiḥ sārddhaṃ tadānugaiḥ

sa eṣa bhagavānkrodho rudrāvāsakṛtālayaḥ/
vīrabhadro'prameyātmā devyā manyupramārjjanaḥ

tasya veśma surendrasya sarvaguhyatamasya vai/
sanniveśastvanaupamyo mayā vaḥ parikīrttitaḥ

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi ye tatra prati vāsinaḥ/
ramye puravaraśreṣṭhe tasminvaihāyabhūmiṣu

nānāratnavicitreṣu patākābahuleṣu ca/
sarvakāmasamṛddheṣu vanopavanaśobhiṣu

rājateṣu mahānteṣu śātakaumbhamayeṣu ca/
sandhyābhrasannikāśeṣu kailāsapratimeṣu ca

iṣṭaiḥ śabdādibhirbhāgairye bhavasyānusāriṇaḥ /
prāsādavara puṣpeṣu teṣu modanti suvratāḥ

brahmaghoṣairaviratāḥ kathāśca vividhāḥ śubhāḥ /
gītavāditraghoṣāśca saṃstavāśca samantataḥ

saṃhatāścaivamatulā nānāśrayakṛtāstathā/
evamādīni varttante teṣāṃ prāsādamūrddhani

sahasrapādaḥ prāsādastapanīyamayaḥ śubhaḥ/
anaupamyairvarai ratnaiḥ sarvataḥ paribhūṣitaḥ

sphaṭikaiścandrasaṅkāśairvaiḍhūryamaṇisamprabhaiḥ/
bālasūryamayaiścāpi sauvarṇaiścāgnisamprabhaiḥ

cukruśuṛṣayaḥ śrutvā naimiṣeyāstapasvinaḥ/
āpannasaṃśayāścemaṃ vākyamūcuḥ samīraṇam

ṛṣaya ūcuḥ//
ke tu tatra mahātmāno ye bhavasyānusāriṇaḥ/
anugrāhyatamāḥ samyak pramodante purottame/
ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā vāyurvākyamathābravīt

vāyuruvāca//
śrūyatāṃ devadevasya bhaktiryairanukalpitā/
hrīmantaḥ sūrjitā dāntāḥ śauryayuktā hyalolupāḥ

madhyāhārāśca mātrāśca hyātmārāmā jitendriyāḥ/
jitadvandvā mahotsāhāḥ saumyā vigatamatsarāḥ

bhāvasthāḥ sarvvabhūtānāmavyāpārā anākulāḥ/
karmaṇā manasā vācā viśuddhenāntarātmanā/
ananyamanaso bhūtvā prapannā ye maheśvaram

tairlabdhaṃ rudrasālokyaṃ śāśvataṃ padamavyayam/
bhavasya rūpasādṛśyaṃ nītāścaiva hyanuttamam

vaiśvānaramukhāḥ sarve viśvarūpāḥ kaparddinaḥ /
nīlakaṇṭhāḥ sitagrīvāstīkṣṇadaṃṣṭrāstrilocanāḥ

arddhacandrakṛto'ṇīṣā jaṭāmukuṭadhāriṇaḥ /
sarve daśabhujā vīrāḥ padmāntara sugandhinaḥ

taruṇādityasaṅkāśāḥ sarve te pītavāsasaḥ /
pinākapāṇayaḥ sarvve śvetagovṛṣavāhanāḥ

śriyānvitāḥ kuṇḍalino muktāhāravibhūṣitāḥ/
tejaso'bhyadhikā devaiḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ

vibhajya bahudhātmānaṃ jarāmṛtyuvivarjitāḥ/
krīḍante vividhairbhāvairbhogān prāpya sudurlabhān

svacchandagatayaḥ siddhāḥ siddhaiścānyaurvibodhitāḥ/
ekādaśānāṃ rudrāṇāṃ koṭyo'nekamahātmanām

ebhiḥ saha mahātmā hi devadevo maheśvaraḥ/
bhaktānukampī bhagavānmodate pārvatīpriyaḥ

nāhanteṣāntu rudrāṇāṃ bhavasya ca mahātmanaḥ/
nānātvamanupaśyāmi satyametadbravīmi vaḥ

mātariśvā'bravītpuṇyāmityetāmīśvaro'pyuta/
atha te ṛṣayaḥ sarve divākarasamaprabhāḥ/
śrutvemāṃ paramāṃ puṇyāṃ kathāṃ traiyambakīṃ tataḥ

bhṛśañcānugrahaṃ prāpya harṣaṃ caivāpyanuttamam/
sambhāvayitvā cāpyenāṃ vāyumūcurmahābalam

ṛṣaya ūcuḥ//
samīraṇa mahābhāga hyasmākaṃ ca tvayā vibho/
īśvarasyottamaṃ puṇyamaṣṭamantvaupasargikam

tasya sthānaṃ pramāṇañca yathāvatparikīrttitam/
yo gandhena samṛddhaṃ vai paramaṃ paramātmanaḥ

mahādevasya māhātmyaṃ durvijñeyaṃ surairapi /
svena māhātmyayogena sahasrasyāmitaujasaḥ

yasya bhakteṣvasaṃmoho hyanukampārthameva ca/
brāhmalakṣmyā svayaṃ juṣṭhā yā sāpratimaśālinī

jyotsnayā vyāpya khaṃ candraṃ vinyastā viśvarūpadhṛk /
vibhūtirbhrājate'tyarthaṃ devadevasya veśmani

mahādevasya tulyānāṃ rudrāṇāntu mahātmanām/
tatsarvaṃ nikhilenedaṃ vaktrādamṛtanisravam

apītvā khalu sarvasya bhaktyāsmābhistu suvratāḥ/
nāsti kiñcidavijñeyamanyaccaivānugāminaḥ/
praśnaṃ devavara prāṇa yathāvadvaktumarhasi

sūta uvāca//
sa khalūvāca bhagavānkiṃ bhūyo varttayāmyaham/
kiṃ mayā caiva vaktavyaṃ tadvadiṣyāmi suvratāḥ

ṛṣaya ūcuḥ//
ādityāḥ pāripārśveyāḥ siṃhā vai krodhavikramāḥ/
vaiśvānarā bhūtagaṇā vyāghrāścaivānugāminaḥ

ābhūtasaṃplave ghore sarvaprāṇabhṛtāṃ kṣaye/
kimavasthā bhavantyete tanno brūhi yathārthavat

ete ye vai tvayā proktāḥ siṃhavyāghragaṇaiḥ saha/
ye cānye siddhisamprāptā mātariśvā jagāda ha

idañca paramaṃ tattvaṃ samākhyāsyāmi śrṛṇvatām/
vijñāteśvarasadbhāvamavyaktaṃ prabhavaṃ tathā

tatra pūrvagatāsteṣu kumārā brahmaṇaḥ sutāḥ/
sanakaśca sanandaśca tṛtīyaśca sanātanaḥ

voḍhuśca kapilasteṣāmāsuriśca mahāyaśāḥ/
muniḥ pañcaśikhaścaiva ye cānye'pyevamādayaḥ

tataḥ kāle vyatikrānte kalpānāṃ paryaye gate/
mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite

anekarudrakoṭyastu yāḥ prasannā maheśvarī /
śabdādīnviṣayānbhogānsatyasyāṣṭavidhaśrayāt

praviśya sarvabhūtāni jñānayuktena tejasā/
vaihāyapadamavyagraṃ bhūtānāmanukampayā

tatra yānti mahātmānaḥ paramāṇuṃ maheśvaram/
taranti sumahāvarttāṃ janmamṛtyūdakāṃ nadīm

tataḥ paśyanti śarvāṇaṃ paraṃ brahmāṇameva ca/
devyā vai sahitāḥ sapta yā devyaḥ parikīrttitāḥ

yattatsahasraṃ siṃhānāmādityānāṃ tathaiva ca/
vaiśvānarabhūtabhavyavyāghrāścaivānugāminaḥ

āveśyātmani tānsarvānsaṃkhyāyopadravāṃstathā/
lokān sapta imānsarvvānmahābhūtāni pañca ca

viṣṇunā saha saṃyuktaṃ karoti vikaroti ca/
sa rudro yaḥ sāmamayastathaiva ca yajurmayaḥ

sa eṣa otaḥ protaśca bahirantaśca niścayāt/
eko hi bhagavānnātho hyanādiścāntakṛddvijāḥ

tataste ṛṣayaḥ sarve divākarasamaprabhāḥ/
svaṃsvamāśramasaṃvāsamāropyāgniṃ tathātmani

karmaṇā manasā vācā viśuddhenāntarātmanā /
ananyamanaso bhūtvā prapadyante maheśvaram

vratopavāsaniratāḥ sarvabhūtadayāparāḥ/
yogaṃ hyanupamandivyaṃ prāptaṃ taiśchinnasaṃśayaiḥ

prapadya parayā bhaktyā jñānayuktena cetasā/
tairlabdhaṃ rudrasālokyaṃ śāśvataṃ padamavyayam

yaḥ paṭhettapasā yukto vāyuproktāmimāṃ stutim/
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyo vā svakriyāparaḥ

labhate rudrasālokyaṃ bhaktimānvigatajvaraḥ/
amadyapaśca yaḥ śūdro bhavabhakto jitendriyaḥ

ābhūta saṃplavasthāyī hyapratīghātalakṣaṇaḥ/
gāṇapatyaṃ sa labhate sthānaṃ vā sarvakāmikam

madyapo madyapaiḥ sārddhaṃ bhūtasaṅghaiśca modate/
so'rcyamāno mahīpṛṣṭho marttyānāṃ varado bhavet/
iti hovāca bhagavānvāyurvākyamidaṃ varaḥ

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte śivapuravarṇanaṃ nāmaikona catvāriṃśo'dhyāyaḥ