વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 39

વાયુરુવાચ॥
અસાધારણવૃત્તૈસ્તુ હુતશેષાદિભિર્દ્વિજૈઃ।
ધર્મ્મવૈશેષિકૈશ્ચૈવ હ્યાચૂર્ણસૂક્ષ્મદર્શિભિઃ

તે દેવૈઃ સહ તિષ્ઠન્તિ મહર્લોકનિવાસિનઃ।
ચતુર્દ્દશૈતે મનવઃ કીર્ત્તિતાઃ કીર્ત્તિવર્ધનાઃ

અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાશ્ચ યે।
ઋષિભિ ર્દૈવતૈશ્ચૈવ સહ ગન્ધર્વરાક્ષસૈઃ

સર્વ્વે હ્યપિ ક્રમાતીતા મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ।
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈર્ધાર્મિકૈઃ સહિતૈઃ સુરાઃ

સર્વ્વે હ્યપિ ક્રમાતીતા મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ।
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈર્ધાર્મિકૈઃ સહિતૈઃ સુરાઃ

તૈસ્તથ્યકારિભિર્યુક્તૈઃ શ્રદ્ધાવદ્ભિરદર્પિતૈઃ।
વર્ણાશ્રમાણાં ધર્મ્મેષુ શ્રૌતસ્માર્ત્તેષુ સંસ્થિતૈઃ।
વિનિવૃત્તાધિકારાસ્તે યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ

।.ઋષય ઊચુઃ॥
મહર્લોકેતિ યત્પ્રોક્તં માતરિશ્વંસ્ત્વયા વિભો।
પ્રતિલોકે ચ કર્ત્તવ્યમનેકૈઃ સમધિષ્ઠિતાઃ

યાવન્તશ્ચૈવ તે લોકા દહ્યન્તે યે ન તેપ્રભો।
એતન્નઃ કથય પ્રીત્યા ત્વં હિ વેત્થ યથા તથમ્

એવમુક્તસ્તતો વાયુર્મુનિભિર્વિનયાત્મભિઃ।
પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં યથાતત્ત્વેન તત્ત્વવિત્

વાયુરુવાચ॥
ચતુર્દ્દશૈવ સ્થાનાનિ વર્ણિતાનિ મહર્ષિભિઃ।
લોકાખ્યાનિ તુ યાનિ સ્યુર્યેષુ તિષ્ઠન્તિ માનવાઃ

સપ્ત તેષુ કૃતાન્યાહુરકૃતાનિ તુ સપ્ત વૈ।
ભૂરાદયસ્તુ સઙ્ખ્યાતાઃ સપ્ત લોકાઃ કૃતાસ્ત્વિહ

અકૃતાનિ તુ સપ્તૈવ પ્રાકૃતાનિ તુ યાનિ વૈ।
સ્થાનાનિ સ્થાનિભિઃ સાર્દ્ધં કૃતાનિ તુ નિબન્ધનમ્

પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષં ચ દિવ્યં યચ્ચ મહઃ સ્મૃતમ્।
સ્થાનાન્યેતાનિ ચત્વારિ સ્મૃતાન્યાર્ણવકાનિ ચ

ક્ષયાતિશયયુક્તાનિ તથા યુક્તાનિ વક્ષ્યતે।
યાનિ નૈમિત્તિકાનિ સ્યુસ્તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસંપ્લવમ્

જનસ્તપશ્ચ સત્યઞ્ચ સ્થાનાન્યેતાનિ ત્રીણિ તુ।
ઐકાન્તિકાનિ સત્ત્વાનિ તિષ્ઠન્તીહાપ્રસંયમાત્

વ્યક્તાનિ તુ પ્રવક્ષ્યામિ સ્થાનાન્યેતાનિ સપ્ત વૈ।
ભૂર્લોકઃ પ્રથમસ્તેષાં દ્વિતીયસ્તુ ભુવઃ સ્મૃતઃ

સ્વસ્તૃતીયસ્તુ વિજ્ઞેયશ્ચતુર્થો વૈ મહઃ સ્મૃતઃ।
જનસ્તુ પઞ્ચમો લોકસ્તપઃ ષષ્ઠો વિભાવ્યતે

સત્યન્તુ સપ્તમો લોકો નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્।
ભૂરિતિ વ્યાહૃતે પૂર્વં ભૂર્લોકશ્ચ તતોઽભવત્

દ્વિતીયં ભુવ ઇત્યુક્ત અન્તરિક્ષં તતોઽભવત્।
તૃતીયં સ્વરિતીત્યુક્તે દિવં પ્રાદુર્બભૂવ હ

વ્યાહારૈસ્ત્રિભિરેતૈસ્તુ બ્રહ્મલોકમકલ્પયત્।
તતો ભૂઃ પાર્થિવો લોક અન્તરિક્ષં તતોઽભવત્।
તૃતીયં સ્વરિતીત્યુક્તે દિવં પ્રાદુર્બભૂવ હ

સ્વર્લોકો વૈ દિવં હ્યેતત્પુરાણે નિશ્ચયં ગતમ્।
ભૂતસ્યાધિપતિશ્ચાગ્નિસ્તતો ભૂતપતિઃ સ્મૃતઃ

વાયુર્ભુવસ્યાધિપતિસ્તેન વાયુર્ભુવપતિઃ।
ભવ્યસ્ય સૂર્યોઽધિપતિસ્તેન સૂર્યો દિવસ્પતિઃ

મહેતિ વ્યાહૃતેનૈવં મહર્લોકસ્તતોઽભવત્।
વિનિવૃત્તાધિકારાણાં દેવાનાં તત્ર વૈ ક્ષયઃ

જનસ્તુ પઞ્ચમો લોકસ્તસ્માજ્જાયન્તિ વૈ જનાઃ ।
તાસાં સ્વાયંભુવાદ્યાનાં પ્રજાનાં જનનાજ્જનઃ

યાસ્તાઃ સ્વાયમ્ભુવાદ્યા હિ પુરસ્તાત્પરિકીર્ત્તિતાઃ।
કલ્પદગ્ધે તદા લોકે પ્રતિષ્ઠન્તિ તદા તપઃ

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યા યત્ર સન્ત્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ ।
તપસા ભાવિતાત્માનસ્તત્ર સન્તીતિ વા તપઃ

સત્યેતિ બ્રહ્મણઃ શબ્દઃ સત્તામાત્રસ્તુ સઃ સ્મૃતઃ।
બ્રહ્મલોકસ્તતઃ સત્યં સપ્તમઃ સ તુ ભાસ્કરઃ

ગન્ધર્વાપ્સરસો યક્ષા ગુહ્યકાસ્તુ સરાક્ષસાઃ।
સર્વભૂતપિશાચાશ્ચ નાગાશ્ચ સહ માનુષૈઃ।
સ્વર્લોકવાસિનઃ સર્વે દેવા ભુવિનિવાસિનઃ

મરુતો માતરિશ્વાનો રુદ્રા દેવાસ્તથાશ્વિનૌ।
અનિકેતાન્તરિક્ષાસ્તે ભુવર્લૌક્યા દિવૌકસઃ

આદિત્યા ઋભવો વિશ્વે સાધ્યાશ્ચ પિતરસ્તથા।
ઋષયોઽઙ્ગિરસશ્ચૈવ ભુવર્લ્લોકં સમાશ્રિતાઃ

એતે વૈમાનિકા દેવાસ્તારાગ્રહનિવાસિનઃ।
ઇત્યેતે ક્રમશઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મવ્યાહારસમ્ભવાઃ

ભૂર્લોકપ્રથમા લોકા મહદન્તાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ।
આરભ્યન્તે તુ તન્માત્રૈઃ શુદ્ધાસ્તેષાં પરસ્પરમ્

શુક્રાદ્યાશ્ચાક્ષુષાન્તાશ્ચ યે વ્યતીતા ભુવં શ્રિતાઃ।
મહર્લોકશ્ચતુર્થસ્તુ તસ્મિંસ્તે કલ્પવાસિનઃ

ભૂર્લોકપ્રથમા લોકા મહદન્તાશ્ચ યે સ્મૃતાઃ।
તાન્ સર્વાન્ સપ્ત સૂર્યાસ્તે અર્ચ્ચિર્ભિર્નિદહન્તિ વૈ

મરીચિઃ કશ્યપો દક્ષસ્તથા સ્વાયમ્ભુવોઽઙ્ગિરાઃ ।
ભૃગુઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુરિત્યેવમાદયઃ

પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે વર્ત્તન્તે તત્ર તૈઃ સહ।
નિઃસત્ત્વા નિર્મમાશ્ચૈવ તત્ર તે હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યા વૈરાજ્યાસ્તે તપોધનાઃ।
મન્વન્તરાણાં સર્વેષાં સાવર્ણાનાં તતઃ સ્મૃતાઃ ।
ચતુર્દ્દશાનાં સર્વેષાં પુનરાવૃત્તિહેતવઃ

યોગં તપશ્ચ સત્યઞ્ચ સમાધાય તદાત્મનિ।
ષષ્ઠે કાલે નિવર્ત્તન્તે તત્તદાહર્વિપર્યયે

સત્યન્તુ સપ્તમો લોકો હ્યપુનર્માર્ગગામિનામ્।
બ્રહ્મલોકઃ સમાખ્યાતો હ્યપ્રતીઘાતલક્ષણઃ

પર્યાસપારિમાણ્યેન ભૂર્લોકઃ સમિતિઃ સ્મૃતઃ ।
ભૂમ્યન્તરં યદાદિત્યાદન્તરિક્ષં ભુવઃ સ્મૃતમ્

સૂર્યધ્રુવાન્તરં યચ્ચ સ્વર્ગલોકો દિવઃ સ્મૃતઃ।
ધ્રુવાજ્જનાન્તરં યચ્ચ મહર્લોકસ્તદુચ્યતે

વિખ્યાતાઃ સપ્તલોકાસ્તુ તેષાં વક્ષ્યામિ સિદ્ધયઃ।
ભૂર્લોકવાસિનઃ સર્વે હ્યન્નાદાસ્તુ રમાત્મકાઃ

ભુવે સ્વર્ગે ચ યે સર્વે સોમપા આજ્યપાશ્ચ તે।
ચતુર્થે યેઽપિ વર્ત્તન્તે મહ ર્લોકં સમાશ્રિતાઃ

વિજ્ઞેયા માનસી તેષાં સિદ્ધિર્વૈ પઞ્ચલક્ષણા।
સદ્યશ્ચોત્પદ્યતે તેષાં મનસા સર્વ્વમીપ્સિતમ્

એતે દૈવા યજન્તે વૈ યજ્ઞૈઃ સર્વૈઃ પરસ્પરમ્।
અતીતાન્ વર્તમાનાંશ્ચ વર્ત્તમાનાનનાગતાન્

પ્રથમાનન્તરૈરિષ્ટ્વા હ્યન્તરાઃ સામ્પ્રતૈઃ પુનઃ।
નિવર્ત્તતીત્યાસમ્બન્ધોઽતીતે દેવગણે તતઃ

વિનિવૃત્તાધિકારાણાં સિદ્ધિસ્તેષાન્તુ માનસી।
તેષાન્તુ માનસી જ્ઞેયા શુદ્ધા સિદ્ધિપરમ્પરા

ઉક્તા લોકાશ્ચ ચત્વારો જનસ્યાનુવિધિસ્તથા।
સમાસેન મયા વિપ્રા ભૂયસ્તં વર્ત્તયામિ વઃ

વાયુરુવાચ॥
મરીચિઃ કશ્યપો દક્ષો વસિષ્ઠશ્ચાઙ્ગિરા ભૃગુઃ।
પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુરિત્યેવમાદયઃ

પૂર્વં તે સંપ્રસૂયન્તે બ્રહ્મણો મનસા ઇહ।
તતઃ પ્રજાઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય જનમેવાશ્રયન્તિ તે

કલ્પદાહપ્રદીપ્તેષુ તદા કાલેષુ તેષુ વૈ।
ભૂરા દિષુ મહાન્તેષુ ભૃશં વ્યાપ્તેષ્વથાગ્નિના

શિખા સંવર્ત્તકા જ્ઞેયા પ્રાપ્નુવન્તિ સદા જનાઃ।
યામાદયો ગણાઃ સર્વે મહર્લોકનિવાસિનઃ

મહર્લોકેષુ દીપ્તેષુ જનમેવાશ્રયન્તિ તે।
સર્વે સૂક્ષ્મશરીરાસ્તે તત્રસ્થાસ્તુ ભવન્તિ તે

તેષાં તે તુલ્યસામર્થ્યાસ્તુલ્યમૂર્ત્તિધરાસ્તથા ।
જન લોકે વિવર્ત્તન્તે યાવત્સંપ્લવતે જગત્

વ્યુષ્ટાયાન્તુ રજન્યાં વૈ બ્રહ્મણોઽવ્યક્તયોનિનઃ।
અહરાદૌ પ્રસૂયન્તે પૂર્વવત્ક્રમશાસ્ત્વિહ

સ્વાયમ્ભુવાદયઃ સર્વે મરીચ્યન્તાસ્તુ સાધકાઃ।
દેવાસ્તે વૈ પુનસ્તેષાં જાયન્તે નિધનેષ્વિહ

યામાદયઃ ક્રમેણૈવ કનિષ્ઠાદ્યાઃ પ્રજાપતેઃ।
પૂર્વં પૂર્વં પ્રસૂયન્તે પશ્ચિમે પશ્ચચિમાસ્તથા।
દેવાન્વયે દેવતા હિ સપ્ત સમ્ભૂતયઃ સ્મૃતાઃ।
વ્યતીતાઃ કલ્યજાસ્તેષાં તિસ્રઃ શિષ્ટાસ્તથા પરે

આવર્ત્તમાના દેવાસ્તે ક્રમેણૈતે ન સર્વ્વશઃ।
ગત્વા જવન્તવીભાવન્દશકૃત્વઃ પુનઃ પુનઃ

તતસ્તે વૈ ગણાઃ સર્વ્વે દૃષ્ટ્વા ભાવેષ્વનિત્યતામ્।
ભાવિનોઽર્થસ્ય ચ બલાત્ પુણ્યાખ્યાતિબલેન ચ

નિવૃત્તવૃત્તયઃ સર્વે સ્વસ્થાઃ સુમનસસ્તથા।
વૈરાજે તૂપપદ્યન્તે લોકમુત્સૃજ્ય તજ્જનમ્

તતોઽન્યેનૈવ કાલેન નિત્યયુક્તાસ્તપસ્વિનઃ।
કથનાચ્ચૈવ ધર્મસ્ય તેષાં તે જજ્ઞિરેઽન્વયે

ઈહોત્પન્નાસ્તતસ્તે વૈ સ્થાના આપૂરયન્ત્યુત।
દેવત્વે ચ ઋષિત્વે ચ મનુષ્યન્વે ચ સર્વશઃ

એવં દેવગણાઃ સર્વે દશકૃત્વો નિવર્ત્ત્ય વૈ।
વૈરાજેષૂપપન્નાસ્તે દશ તિષ્ઠન્ત્યુપપ્લવાન્

પૂર્ણે પૂર્ણે તતઃ કલ્પે સ્થિત્વા વૈરાજકે પુનઃ।
બ્રહ્મલોકે વિવર્ત્તંતે પૂર્વ્વપૂર્વ્વક્રમેણ તુ

એતસ્મિન્ બ્રહ્મલોકે તુ કલ્પે વૈરાજકે ગતે।
વૈરાજં પુનરપ્યેકે કલ્પસ્થાનમકલ્પયન્

એવં પૂર્વ્વાનુપૂર્વ્યેણ બ્રહ્મલોકગતેન વૈ।
એવં તેષુ વ્યતીતેષુ તપસા પરિકલ્પિતે।
વૈરાજે તૂપપદ્યન્તે દશકૃત્વો નિવર્ત્તતે

એવં દેવયુગાનીહ વ્યતીતાનિ સહસ્રશઃ।
નિધનં બ્રહ્મલોકે તુ ગતાનામૃષિભિઃ સહ

॥સૂત ઉવાચ।.
ન શક્યમાનુપૂર્વેણ તેષાં વક્તું પ્રવિસ્તરમ્।
અનાદિત્વાચ્ચ કાલસ્ય હ્યસં ખ્યાનાચ્ચ સર્વશઃ।
એવમેવ ન સન્દેહો યથાવત્કથિતં મયા

તદુપશ્રુત્ય વાક્યાર્થમૃષયઃ સંશયાન્વિતાઃ।
સૂતમાહુઃ પુરાણજ્ઞં વ્યાસશિષ્યં મહા મતિમ્

ઋષય ઊચુઃ॥
વૈરાજાસ્તે યદાહારા યત્સત્ત્વાશ્ચ યદાશ્રયાઃ।
તિષ્ઠન્તિ ચૈવ યત્કાલં તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્

તદુક્તમૃષિભિર્વાક્યં શ્રુત્વા લોકાર્થતત્ત્વવિત્।
સૂતઃ પૌરાણિકો વાક્યં વિનયેનેદમબ્રવીત્

તતઃ પ્રાપ્યન્ત તે સર્વ્વે શુદ્ધિશુદ્ધતમાશ્ચ યે।
આભૂત સંપ્લવાસ્તત્ર દશ તિષ્ઠન્તિ તેજનાઃ

સર્વે સૂક્ષ્મશરીરાસ્તે વિદ્વાંસો ઘનમૂર્ત્તયઃ।
સ્થિતલોકાસ્થિતત્વાચ્ચ તેષાં ભૂતં ન વિદ્યતે

ઊચુઃ સનત્કુમારાદ્યાઃ સિદ્ધાસ્તે થોગધર્મિણઃ।
ખ્યાતિં નૈમિત્તિકીં તેષાં પર્ય્યાયે સમુપસ્થિતે

સ્થાનત્યાગે મનશ્ચાપિ યુગપત્સંપ્રવર્ત્તતે।
ઊચુઃ સર્વ્વે તદાન્યોઽન્યં વૈરાજાઞ્છુદ્ધબુદ્ધયઃ

એવમેવ મહાભાગાઃ પ્રણવં સમ્પ્રવિશ્ય હ।
બ્રહ્મલોકે પ્રવર્ત્તાનસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા તદા સર્વે બ્રહ્માન્તે વ્યવસાયિનઃ।
યોજયિત્વા તદા સર્વ્વે વર્ત્તન્તે યોગધર્મ્મિણઃ

તત્રૈવ સમ્પ્રલીયન્તે શાન્તા દીપાર્ચિષો યથા।
બ્રહ્મકાયમવર્ત્તન્ત પુનરાવૃત્તિદુર્લ્લભમ્ ॥. ૩૯.૭૯ ॥
લોકં તં સમનુપ્રાપ્ય સર્વ્વે તે ભાવનામયમ્।
આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ય હ્યમૃતત્વાય તે ગતાઃ

વૈરાજેભ્યસ્તથૈવોર્દ્ધ્વમન્તરે ષડ્ગુણે તતઃ।
બ્રહ્મલોકઃ સમાખ્યાતો યત્ર બ્રહ્મા પુરોહિતઃ

તે સર્વે પ્રણવાત્માનો બુદ્ધશુદ્ધતપાસ્તથા।
આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્યામૃતત્વઞ્ચ ભજન્ત્યુત

દ્વન્દ્વૈસ્તે નાભિભૂયન્તે ભાવત્રયવિવર્જ્જિતાઃ।
આધિપત્યં વિના તુલ્યા બ્રહ્મણસ્તે મહૌજસઃ

પ્રભાવવિજયૈશ્વર્ય્યસ્થિતિવૈરાગ્યદર્શનૈઃ।
તેબ્રહ્મલૌકિકાઃ સર્વે ગતિં પ્રાપ્ય વિવર્ત્તનીમ્

બ્રહ્મણા સહ દેવૈશ્ચ સમ્પ્રાપ્તે પ્રતિસઞ્ચરે।
તપસોઽન્તે ક્રિયાત્માનો બુદ્ધાવસ્થા મનીષિણઃ।
અવ્યક્તે સંપ્રલીયન્તે સર્વે તે ક્ષણદર્શિનઃ

ઇત્યેતદમૃતં શુક્રં નિત્યમક્ષયમવ્યયમ્।
દેવર્ષયો બ્રહ્મસત્રં સનાતનમુપાસતે

અપુનર્માર્ગગાદીનાં તેષાં ચૈવોર્દ્ધ્વરેતસામ્ ।
કર્માભ્યાસકૃતા શુદ્ધિર્વેદાન્તેષૂપલક્ષ્યતે

તત્ર તેઽભ્યાસિનો યુક્તાઃ પરાં કાષ્ઠામુપાસતે।
હિત્વા શરીરં પાપ્માનમમૃતત્વાય તે ગતાઃ

વીતરાગા જિતક્રોધાઃ નિર્મોહાઃ સત્યવાદિનઃ।
શાન્તાઃ પ્રણિહિતાત્માનો દયાવન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ

નિઃસઙ્ગાઃ શુચયશ્ચૈવ બ્રહ્મસાયુજ્યગાઃ સ્મૃતાઃ ।
અકામયુક્તૈર્યે વીરાસ્તપોભિર્દ્દગ્ધકિલ્બિષાઃ।
તેષામભ્રંશિનો લોકા અપ્રમેયસુખાઃ સ્મૃતાઃ

એતદ્બ્રહ્મપદં દિવ્યં પરમં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરમ્।
ગત્વા ન યત્ર શોચન્તિ હ્યમરા બ્રહ્મણા સહ

ઋષય ઊચુઃ॥
કસ્માદેષ પરાર્દ્ધશ્ચ કશ્ચૈષ પર ઉચ્યતે।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ

સૂત ઉવાચ॥
શ્રૃણુધ્વં મે પરાર્દ્ધઞ્ચ પરિસંખ્યાં પરસ્ય ચ।
એવં દશ શતઞ્ચૈવ સહસ્રઞ્ચૈવ સઙ્ખ્યયા

વિજ્ઞેયમાસહસ્રન્તુ સહસ્રાણિ દશાયુતમ્।
એકં શતસહસ્રન્તુ નિયુતં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

તથા શતસહસ્રાણામર્બુદં કોટિરુચ્યતે।
અર્બુદં દશકોટ્યસ્તુ હ્યબ્જં કોટિશતં વિદુઃ

સહસ્રમપિ કોટીનાં ખર્વમાહુર્મનીષિણઃ।
દશકોટિસહસ્રાણિ નિખર્વમિતિ તં વિદુઃ

શતં કોટિસહસ્રાણાં સઙ્કુરિત્યભિધીયતે।
કોટિ સહસ્ર સ્રાણાં કોટીનાં દશધા પુનઃ।
ગુણિતાનિ સમુદ્રં વૈ પ્રાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ

કોટીનાં સહસ્રમયુતમિત્યયં મધ્ય ઉચ્યતે।
કોટિ સહસ્ર નિયુતા સ ચાન્ત ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

કોટિકોટિસહસ્રાણિં પરાર્દ્ધ ઇતિ કીર્ત્યતે ।
પરાર્દ્ધદ્વિગુણઞ્ચાપિ પરમાહુર્મનીષિણઃ

શતમાહુઃ પરિદૃઢં સહસ્રં પરિપદ્મકમ્।
વિજ્ઞેયમયુતં તસ્માન્નિયુતં પ્રયુતં તતઃ

અર્બુદં નિર્બુદઞ્ચૈવ ખર્બુદઞ્ચ તતઃ સ્મૃતમ્।
ખર્વઞ્ચૈવ નિખર્વઞ્ચ શઙ્કુઃ પદ્મં તથૈવ ચ

સમુદ્રં મધ્યમઞ્ચૈવ પરાર્દ્ધમપરં તતઃ।
એવમષ્ટાદશૈતાનિ સ્થાનાનિ ગણનાવિધૌ

શતાનીતિ વિજાનીયાત્ સંજ્ઞિતાનિ મહર્ષિભિઃ।
કલ્પસંખ્યા પ્રવૃત્તસ્ય પરાર્દ્ધં બ્રહ્મણઃ સ્મૃતમ્

તાવચ્છેષોઽપિ કાલોઽસ્ય તસ્યાન્તે પ્રતિસૃજ્યતે।
પર એષ પરાર્દ્ધઞ્ચ સંખ્યાતઃ સંખ્યયા મયા

યસ્માદસ્ય પરં વીર્યં પરમાયુઃ પરન્તપઃ।
પરા શક્તિઃ પરો ધર્મ્મઃ પરા વિદ્યા પરા ધૃતિઃ

પરં બ્રહ્મ પરં જ્ઞાનં પરમૈશ્વર્યમેવ ચ।
તસ્માત્પરતરં ભૂતં બ્રહ્મણોઽન્યન્ન વિદ્યતે

પરે સ્થિતો હ્યેષ પરઃ સર્વાર્થેષુ તતઃ પરઃ।
સંખ્યાતસ્તુ પરો બ્રહ્મા તસ્યાર્દ્ધં તુ પરાર્દ્ધતા

સંખ્યેયં ચાપ્યસંખ્યેયં સતતં ચાપિ તં ત્રિકમ્।
સંખ્યેયં સંખ્યયા દૃષ્ટમપારાર્દ્ધાદ્વિભાષ્યતે

રાશૌ દૃષ્ટે ન સંખ્યાસ્તિ તદસંખ્યસ્ય લક્ષણમ્।
આનન્ત્યં સિકતાખ્યેષુ દૃષ્ટવાન્ પઞ્ચલક્ષણમ્

ઈશ્વરૈસ્તત્પ્રસંખ્યાતં શુદ્ધત્વાદ્દિવ્યદૃષ્ટિભિઃ।
એવં જ્ઞાનપ્રતિષ્ઠત્વાત્ સર્વ્વં બ્રહ્માનુપશ્યતિ

એતચ્છ્રુત્વા તુ તે સર્વે નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ।
બાષ્પપર્ય્યાકુલાક્ષાસ્તુ પ્રહર્ષાદ્ઘદ્ઘદસ્વરાઃ

પપ્રચ્છુર્માતરિશ્વાનં સર્વ્વે તે બ્રહ્મવાદિનઃ।
બ્રહ્મલોકસ્તુ ભગવન્ યાવન્માત્રાન્તરઃ પ્રભો

યોજનાગ્રેણ સંખ્યાતઃ સાધનં યોજનસ્ય તુ।
ક્રોશસ્ય ચ પરીમાણં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા માતરિશ્વા વિનીતવાક્।
ઉવાચ મધુરં વાક્યં યથાદૃષ્ટં યથાક્રમમ્

વાયુરુવાચ॥
એતદ્વોઽહં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુધ્વં મે વિવક્ષિતમ્।
અવ્યક્તાદ્વ્યક્તભાગો વૈ મહાસ્થૂલો વિભાષ્યતે

દશૈવ મહતાં ભાગા ભૂતાદિઃ સ્થૂલ ઉચ્યતે।
દશભાગાધિકં ચાપિ ભૂતાદિઃ પરમાણુકઃ

પરમાણુઃ સુસૂક્ષ્મસ્તુ બાવગ્રાહ્યો ન ચક્ષુષા।
યદભેદ્યતમં લોકે વિજ્ઞેયં પરમાણુ તત્

જાલાન્તરગતં ભાનોર્યત્સૂક્ષ્મં દૃશ્યતે રજઃ।
પ્રથમં તત્પ્રમાણાનાં પરમાણું પ્રચક્ષતે

અષ્ટાનાં પરમાણૂનાં સમવાયો યદા ભવેત્ ।
ત્રસરેણુઃ સમાખ્યાતસ્તત્પદ્મરજ ઉચ્યતે

ત્રસરેણવશ્ચ યેઽપ્યષ્ટૌ રથરેણુસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
તેઽપ્યષ્ટૌ સમવાયસ્થા બાલાગ્રં તત્સ્મૃતં બુધૈઃ

બાલાગ્રાણ્યષ્ટ લિક્ષા સ્યાદ્યૂકા તચ્ચાષ્ટકં ભવેત્।
યૂકાષ્ટકં યવં પ્રાહુરઙ્ગુલન્તુ યવાષ્ટકમ્

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્વ્વાણિ વિતસ્તિસ્થાનમુચ્યતે।
રત્નિશ્ચાઙ્ગુલપર્વાણિ વિજ્ઞેયો હ્યેકવિંશતિઃ

ચત્વારિ વિંશતિશ્ચૈવ હસ્તઃ સ્યાદઙ્ગુલાનિ તુ।
કિષ્કુર્દ્વિરત્નિર્વિજ્ઞેયો દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલઃ

ષણ્ણવત્યઙ્ગુલઞ્ચૈવ ધનુરાહુર્મનીષિણઃ।
એતદ્ગવ્યૂતિસંખ્યાયાં પાદાનાં ધનુષઃ સ્મૃતઃ

ધનુર્દણ્ડો યુગં નાલી તુલ્યાન્યેતાન્યથાઙ્ગુલૈઃ।
ધનુષસ્ત્રિશતં નલ્વમાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ

ધનુઃસહસ્રે દ્વે ચાપિ ગવ્યૂતિરુપદિશ્યતે।
અષ્ટૌ ધનુઃસહસ્રાણિ યોજનન્તુ વિધીયતે

એતેન ધનુષા ચૈવ યોજનં તુ સમાપ્યતે।
એતત્સહસ્રં વિજ્ઞેયં શક્રક્રોશાન્તરન્તથા

યોજનાનાન્તુ સંખ્યાતં સંખ્યાજ્ઞાનવિશારદૈઃ।
એતેન યોજનાગ્રેણ શ્રૃણુધ્વં બ્રહ્મણોઽન્તરમ્

મહીતલાત્સહસ્રાણાં શતાદૂર્દ્ધ્વં દિવાકરઃ।
દિવાકરાત્સહસ્રેણ તાવદૂર્દ્ધ્વં નિશાકરઃ

પૂર્ણં શતસહસ્રન્તુ યોજનાનાં નિશાકરાત્।
નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નમુપરિષ્ટાત્પ્રકાશતે

શતં સહસ્રં સંખ્યાતો મેરુર્દ્વિગુણિતં પુનઃ।
ગ્રહાન્તરમથૈકૈકમૂર્દ્ધ્વં નક્ષત્રમણ્ડલાત્

તારાગ્રહાણાં સર્વ્વેષામધસ્તાચ્ચરતે બુધઃ।
તસ્યોર્દ્ધ્વઞ્ચરતે શુક્રસ્તસ્માદૂર્દ્ધ્વં ચ લોહિતઃ

તતો બૃહસ્પતિશ્ચોર્દ્ધ્વં તસ્માદૂર્દ્ધ્વં શનૈશ્ચરઃ।
ઊર્દ્ધ્વં શતસહસ્રન્તુ યોજનાનાં શનૈશ્ચરાત્

સપ્તર્ષિમણ્ડલં કૃત્સ્નમુપરિષ્ટાત્પ્રકાશતે।
ઋષિભિસ્તુ સહસ્રાણાં શતાદૂર્દ્ધ્વં વિભાવ્યતે

યોઽસૌ તારામયે દિવ્યે વિમાને હ્રસ્વરૂપકે।
ઉત્તાનપાદપુત્રોઽસૌ મેઢિભૂતો ધ્રુવો દિવિ

ત્રૈલોક્યસ્યૈષ ઉત્સેધો વ્યાખ્યાતો યોજનૈર્મયા।
મન્વન્તરેષુ દેવાનામિજ્યા યત્રૈવ લૌકિકી

વર્ણાશ્રમેભ્ય ઇજ્યા તુ લોકેઽસ્મિન્યા પ્રવર્ત્તતે।
સર્વેષાં દેવયોનીનાં સ્થિતિહેતુઃ સવૈ સ્મૃતઃ

ત્રૈલોક્યમેતદ્વયાખ્યાતમત ઊર્દ્ધ્વં નિબોધત।
ધ્રુવા દૂર્દ્ધ્વં મહર્લોકો યસ્મિસ્તે કલ્પવાસિનઃ।
એકયોજનકોટી સા ઇત્યેવં નિશ્ચયં ગતમ્

દ્વે કોટ્યૌ તુ મહર્લોકાદ્યસ્મિંસ્તે કલ્પવાસિનઃ।
યત્ર તે બ્રહ્મણઃ પુત્રા દક્ષાદ્યાઃ સાધકાઃ સ્મૃતાઃ

ચતુર્ગુણોત્તરાદૂર્દ્ધ્વં જનલોકાત્તપઃ સ્મૃતમ્।
વૈરાજા યત્ર તે દેવા ભૂતદાહવિવર્જિતાઃ

ષડ્ગુણન્તુ તપોલોકાત્સત્યલોકાન્તરં સ્મૃતમ્।
અપુનર્મારકામાનાં બ્રહ્મલોકઃ સ ઉચ્યતે

યસ્માન્ન ચ્યવતે ભૂયો બ્રહ્માણં સ ઉપાસતે ।
એકકોટિર્યોજનાનાં પઞ્ચાશન્નિયુતાનિ તુ

ઊર્દ્ધ્વં ભાગસ્તતોઽણ્ડસ્ય બ્રહ્મલોકાત્પરઃ સ્મૃતઃ।
ચતુરશ્ચૈવ કોટ્યસ્તુ નિયુતાઃ પઞ્ચષષ્ટિ ચ

એષોઽર્દ્ધંશપ્રચારોઽસ્ય ગત્યન્તશ્ચાપરઃ સ્મૃતઃ।
ધ્રવાગ્રમેતદ્વયાખ્યાતં યોજનાગ્રાદ્યથાશ્રુતમ્

અધોગતીનાં વક્ષ્યામિ ભૂતાનાં સ્થાનકલ્પનામ્।
ગચ્છન્તિ ઘોરકર્મ્માણઃ પ્રાણિનો યત્ર કર્મ્મભિઃ

નરકો રૌરવો રોધઃ સૂકરસ્તાલ એવ ચ।
તપ્તકુમ્ભો મહાજ્વાલઃ શબલોઽથ વિમોચનઃ

કૃમી ચ કૃમિભક્ષશ્ચ લાલાભક્ષો વિશંસનઃ ।
અધઃશિરાઃ પૂયવહો રુધિરાન્ધસ્તથૈવ ચ

તથા વૈતરણં કૃષ્ણમસિપત્રવનં તથા।
અગ્નિજ્વાલો મહાઘોરઃ સંદંશોઽથ શ્વભોજનઃ

તમશ્ચ કૃષ્ણસૂત્રશ્ચ લોહશ્ચાપ્યસિજસ્તથા।
અપ્રતિષ્ઠોઽથ વીચ્યશ્વનરકા હ્યેવમાદયઃ

તામસા નરકાઃ સર્વે યમસ્ય વિષયે સ્થિતાઃ।
યેષુ દુષ્કૃતકર્માણઃ પતન્તીહ પૃથક્પૃથક્ ॥ ૩૯.૧૫૦
ભૂમેરધસ્તાત્તે સર્વે રૌરવાદ્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ।
રૌરવે કૂટસાક્ષી તુ મિથ્યા યશ્ચાભિશંસતિ।
ક્રૂરગ્રહે પક્ષવાદી હ્યસત્યઃ પતતે નરઃ

રોધે ગોઘ્નો બ્રૂણહા ચ હ્યગ્નિદાતા પુરસ્ય ચ।
સૂકરે બ્રહ્મહા મજ્જેત્સુરાપઃ સ્વર્ણતસ્કરઃ

તાલે પતેત્ક્ષત્રિયહા હત્વા વૈશ્યઞ્ચ દુર્ગતિમ્।
બ્રહમહત્યાઞ્ચ યઃ કુર્યાદ્યશ્ચ સ્યાદ્ગુરુતલ્પગઃ

તપ્તકુમ્ભી સ્વસાગામી તથા રાજભટશ્ચ યઃ।
તપ્તલોહે ચાશ્વવણિક્તથા બન્ધનરક્ષિતા

સાધ્વીવિક્રયકર્ત્તા ચ યસ્તુ ભક્તં પરિત્યજેત્।
મહાજ્વાલે દુહિતરં સ્નુષાં ગચ્છતિ યસ્તુ વૈ

વેદો વિક્રીયતે યેન વેદં દૂષયતે ચ યઃ।
ગુરૂંશ્ચૈવાવમન્યન્તે વાક્ક્રોશૈસ્તાડયન્તિ ચ

અગમ્યગામીચ નરો નરકં શબલં વ્રજેત્।
વિમોહે પતિતે ચૌરે મર્યાદાં યો ભિનત્તિ વૈ

દુરધ્વં કુરુતે યસ્તુ કીટલોહં પ્રપદ્યતે।
દેવબ્રાહ્મણવિદ્વેષ્ટા ગુરૂણાઞ્ચાપ્યપૂજકઃ।
રત્નં દૂષયતે યસ્તુ કૃમિભક્ષ્યં પ્રપદ્યતે

પર્ય્યશ્નાતિ ય એકોઽન્યો બ્રાહ્મણીં સુહૃદઃ સુતામ્।
લાલાભક્ષે સ પતતિ દુર્ગન્ધે નરકે ગતઃ

કાણ્ડકર્ત્તા કુલાલશ્ચ નિષ્કહર્ત્તા ચિકિત્સકઃ।
આરા મેષ્વગ્નિદાતા યઃ પતતે સ વિશંસને

અસત્પ્રતિગ્રહી યશ્ચ તથૈવાયાજ્યયાજકઃ।
નક્ષત્રૈર્જીવિતો યશ્ચ નરો ગચ્છત્યધોમુખમ્

ક્ષીરં સુરાં ચ માંસં ચ લાક્ષાં ગન્ધં રસન્તિલાન્।
એવમાદીનિ વિક્રીણન્ઘોરો પૂયવહે પતેત્

યઃ કુક્કુટાનિ બધ્નાતિ માર્જારાન્સૂકરાંશ્ચ તાન્।
પક્ષિણશ્ચ મૃગાઞ્છાગાન્સોઽપ્યેનં નરકં વ્રજેત્

આજીવિકો માહિષકસ્તથા ચક્રધ્વજી ચ યઃ।
રઙ્ગોપજીવિકો વિપ્રઃ શાકુનિગ્રામ યાજકઃ

અગારદાહી ગરદઃ કુણ્ડાશી સોમવિક્રયી।
સુરાપો માંસભક્ષશ્ચ તથા ચ પશુઘાતકઃ

વિશ(શ્વ)સ્તા મહિષાદીનાં મૃગ હન્તા તથૈવ ચ।
પર્વકારશ્ચ સૂચી ચ યશ્ચ સ્યાન્મિત્રઘાતકઃ।
રુધિરાન્ધે પતન્ત્યેતે એવમાહુર્મનીષિણઃ

ઉપવિષ્ટમેકપઙ્ક્ત્યાં વિષમં ભોજયન્તિ યે।
પતન્તિ નરકે ઘોરે વિઙ્‌ભુજે નાત્ર સંશયઃ

મૃષાવાદી નરો યશ્ચ તથા પ્રાક્રોશકોઽશુભઃ।
પતેત્તુ નરકે ઘોરો મૂત્રાકીર્ણે સ પાપકૃત્

મધુગ્રાહાબિહન્તારો યન્તિ વૈતરણીં નરાઃ।
ઉન્મત્તાશ્ચિત્તભગ્નાશ્ચ શૌચાચારવિવર્જ્જિતાઃ

ક્રોધના દુઃખદાશ્ચૈવ કુહકાઃ કૃષ્ટગામિનઃ।
અસિ પત્રવને છેદી તથા હ્યૌરભ્રિકાશ્ચ યે।
કર્ત્તનૈશ્ચ નિકૃષ્યન્તે મૃગવ્યાધાઃ સુદારુણૈઃ

આશ્રમપ્રત્યવસિતા અગ્નિજ્વાલે પતન્તિ વૈ।
ભૌજ્યન્તે શ્યામ શબલૈરયસ્તુણ્ડૈશ્ચ વાયસૈઃ

ઇજ્યાયાં વ્રતમાલોપાત્સન્દંશે નરકે પતેત્।
સ્કન્દન્તે યદિ વા સ્વપ્ને વ્રતિનો બ્રહ્મચારિણઃ

પુત્રૈરધ્યાપિતા યે ચ પુત્રૈરાજ્ઞાપિતાશ્ચ યે।
તેસર્વે નરકં યાન્તિ નિયતન્તુ શ્વભોજને

વર્ણાશ્રમવિરૂદ્ધાનિ ક્રોધહર્ષસમન્વિતાઃ।
કર્માણિ યે તુ કુર્વન્તિ સર્વે નિરયગામિનઃ

ઉપરિષ્ટાત્સિતો ઘોર ઉષ્ણાત્મા રૌરવો મહાન્।
સુદારુણસ્તુ શીતાત્મા તસ્યાધસ્તાત્તપઃ સ્મૃતઃ

એવમાદિ ક્રમેણૈવ વર્ણ્યમાનાન્નિબોધત।
ભૂમેરધસ્તાત્સપ્તૈવ નરકાઃ પરિકીર્તિતાઃ

અધર્મસૂનવસ્તે સ્યુરન્ધતામિસ્રકાદયઃ।
રૌરવઃ પ્રથમસ્તેષાં મહા રૌરવ એવ ચ

અસ્યાધઃ પુનરપ્યન્યઃ શીતસ્તપ ઇતિ સ્મૃતઃ।
તૃતીયઃ કાલસૂત્રઃ સ્યાન્મહાહવિવિધિઃ સ્મૃતઃ

અપ્રતિષ્ઠ શ્ચતુર્થઃ સ્યાદવીચી પઞ્ચમઃ સ્મૃતઃ।
લોહપૃષ્ઠસ્તમસ્તેષામવિધેયસ્તુ સપ્તમઃ

ઘોરત્વાદ્રૌરવઃ પ્રોક્તઃ સામ્ભકો દહનઃ સ્મૃતઃ।
સુદારુણસ્તુ શીતાત્મા તસ્યાધસ્તાત્તપોઽધમઃ

સર્પો નિકૃન્તનઃ પ્રોક્તઃ કાલસૂત્રેતિ દારુણઃ।
અપ્રતિષ્ઠે સ્થિતિર્નાસ્તિ ભ્રમસ્તસ્મિન્સુદારુણઃ

અવીચિર્દારુણઃ પ્રોક્તો યન્ત્રસંપીડનાચ્ચ સઃ।
તસ્માત્સુદારુણો લોહઃ કર્મ્મણાં ક્ષયણાચ્ચ સઃ

તથાભૂતો શરીરત્વાદવિધિભ્યસ્તુ સ સ્મૃતઃ।
પીડબન્ધવધાસઙ્ગાદપ્રતીકારલક્ષણઃ

ઊર્દ્ધ્વં સૈલમિતાસ્તે તુ નિરાલોકાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ।
દુઃખોત્કર્ષસ્તુ સર્વેષુ હ્યધર્મસ્ય નિમિત્તતઃ

ઊર્દ્ધ્વં લોકૈઃ સમાવેતૌ નિરાલોકૌ ચ તાવુભૌ।
કૂટાઙ્ગારપ્રમાણૈશ્ચ શરીરી મૂત્રનાયકઃ

ઉપભોગસમર્થૈસ્તુ સદ્યો જાયન્તિ કર્મભિઃ।
દુઃખ પ્રકર્ષશ્ચોગ્રત્વં તેષુ સર્વેષુ વૈ સ્મૃતઃ

યાતનાશ્ચાપ્યસંખ્યેયા નારકાણાં તથા સ્મૃતાઃ।
દુઃખોત્કર્ષસ્તુ સર્વેષુ હ્યધર્મસ્ય નિમિત્તતઃ

તિર્યગ્યોનૌ પ્રસૂયન્તે કર્મશેષે ગતે તતઃ।
દેવાશ્ચ નારકાશ્ચૈવ હ્યૂર્દ્ધ્વં ચાધશ્ચ સંસ્થિતાઃ

ધર્માધર્મનિમિત્તેન સદ્યો જાયન્તિ મૂર્ત્તયઃ।
ઉપભોગાર્થમુત્પત્તિરૌપપત્તિકકર્મતઃ

પશ્યન્તિ નારકાન્દેવા હ્યધોવક્રાન્ હ્યધોગતાન્।
નારકાશ્ચ તથા દેવાન્ સર્વાન્પશ્યન્ત્યધો મુખાન્

અનગ્રમૂલતા યસ્માદ્ધારણાશ્ચ સ્વભાવતઃ।
તસ્માદૂર્દ્ધ્વમધોભાવો લોકાલોકે ન વિદ્યતે

એષા સ્વાભાવિકી સંજ્ઞા લોકાલોકે પ્રવર્ત્તતે।
અથાબ્રુવન્પુનર્વાયું બ્રાહ્મણાઃ સત્રિણસ્તદા

ઋષય ઊચુઃ॥
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં લોકાલોકનિવાસિનામ્।
સંસારે સંસરન્તીહ યાવન્તઃ પ્રાણિનશ્ચ તાન્

સહ્ખ્યયા પરિસઙ્ખ્યાય તતઃ પ્રબ્રૂહિ કૃત્સ્નશઃ।
ઋષીણાં તદ્વચઃ શ્રુત્વા મારુતો વાક્યમબ્રવીત્

વાયુરુવાચ॥
ન શક્યા જન્તવઃ કૃત્સ્નાઃ પ્રસંખ્યાતું કથઞ્ચન।
અનાદ્યન્તાશ્ચ સંકીર્ણા હ્યપ્યૂહેન વ્યવસ્થિતાઃ।
ગણના વિનિવૃત્તૈષામાનન્ત્યેન પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ન દિવ્યચક્ષુષા જ્ઞાતું શક્યા જ્ઞાનેન વા પુનઃ।
ચક્ષુષા વૈ પ્રસંખ્યાતુમતો હ્યન્તે નરાધિપઃ

અનાધ્યાનાદવેદ્યત્વાન્નૈવ પ્રશ્નો વિધીયતે।
બ્રહ્મણા સંજ્ઞિતં યત્તુ સંખ્યયા તન્નિબોધત

યઃ સહસ્રતમો ભાગઃ સ્થાવરાણાં ભવેદિહ।
પાર્થિવાઃ કૃમયસ્તાવત્સંસેકાદ્યેષુ સમ્ભવાઃ

સંસેકજાનામ્ભાગેન સહસ્રેણૈવ સમ્મિતાઃ।
ઔદકા જન્તવઃ સર્વે નિશ્ચયાત્તદ્વિચારિતમ્

સહસ્રેણૈવ ભાગેન સત્વાનાં સલિલૌકસામ્ ।
વિહઙ્ગમાસ્તુ વિજ્ઞેયા લૌકિકાસ્તે ચ સર્વશઃ

યઃ સહસ્રતમો ભાગસ્તેષાં વૈ પક્ષિણાં ભવેત્।
પશવસ્તત્સમા જ્ઞેયા લૌકિકાસ્તુ ચતુષ્પદાઃ

ચતુષ્પદાનાં સર્વેષાં સહસ્રેણૈવ સંમતાઃ ।
ભાગેન દ્વિપદા જ્ઞેયા લૌકિકેઽસ્મિંસ્તુ સર્વ્વશઃ

યઃ સહસ્રતમો ભાગો ભાગે તુ દ્વિપદાં પુનઃ।
ધાર્મ્મિકાસ્તેન ભાગેન વિજ્ઞેયાઃ સમ્મિતાઃ પુનઃ

સહસ્રેણૈવ ભાગેન ધાર્મ્મિકેભ્યો દિવઙ્ગતાઃ।
યઃ સહસ્રતમો ભાગો ધાર્મ્મિકાણાં ભવેદ્દિવિ।
સંમિતાસ્તેન ભાગેન મોક્ષિણસ્તાવદેવ હિ

સ્વર્ગોપપાદકૈસ્તુલ્યા યાતના સ્થાનવાસિનઃ।
પતિતા શ્ચૂર્ણમુદ્દેશાદ્દુરાત્માનો મ્રિયન્તિ યે।
રૌરવે તામસે હ્યેતે શીતોષ્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ તે

વેદનાકટુકાસ્તબ્ધા યાતના સ્થાનમાગતાઃ।
ઉષ્ણસ્તુ રૌરવો જ્ઞેયસ્તેજો ઘોરરસાત્મકઃ

તતો ઘનાત્મિકશ્ચાપિ શીતાત્મા સતતં તપઃ।
એવં સુદુર્લભાઃ સન્તઃ સ્વર્ગે ચ ધાર્મ્મિકા નરાઃ

એષા સંખ્યા કૃતા સંખ્યા ઈશ્વરેણ સ્વયમ્ભુવા।
ગણના વિનિવૃત્તૈષા સઙ્ખ્યા બ્રાહ્મી ચ માનુષી

ઋષય ઊચુઃ।
મહો જનસ્તપઃ સત્યં ભૂતો ભાવ્યો ભવસ્તથા।
ઉક્તા હ્યેતે ત્વયા લોકા લોકાનામન્તરેણ ચ।
લોકાન્તરઞ્ચ યાદૃગ્વૈ તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષીણામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્।
સ વાયુર્દૃષ્ટતત્ત્વાર્થ ઇદન્તત્ત્વમુવાચ હ ॥ ૩૯.૨૧૦
વાયુરુવાચ॥
વ્યક્તં તર્કેણ પશ્યન્તિ યોગાત્પ્રત્યક્ષદર્શિનઃ।
પ્રત્યાહારેણ ધ્યાનેન તપસા ચ ક્રિયાત્મનઃ

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યાઃ સમ્બુદ્ધાઃ શુદ્ધબુદ્ધયઃ।
વ્યપેતશોકા વિરજાઃ સન્તો બ્રહ્મેવસત્તમાઃ

અક્ષયાઃ પ્રીતિસંયુક્તા બ્રહ્મે તિષ્ટન્તિ યોગિનઃ।
ઋષીણાં વાલખિલ્યાનાં તૈર્યથાદ્દૃતમીશ્વરૈઃ

યથા ચૈવ મયા દૃષ્ટં સાન્નિધ્યન્તત્ર કુર્વતા।
અનહ્યસત્કૃતાર્થાનામાલયં ચેશ્વરસ્ય યત્

ઈશ્વરઃ પરમાણુત્વાદ્ભાવગ્રાહ્યો મનીષિણામ્ ।
જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યન્તપઃ સત્યં ક્ષમા ધૃતિઃ

દ્રષ્ટૃત્વમાત્મસમ્બન્ધમધિષ્ઠાનત્વમેવ ચ।
અવ્યયાનિ દશૈતાનિ તસ્મિંસ્તિષ્ઠતિ શઙ્કરે

વિબુત્વાત્ખલુ યોગાગ્નિર્બ્રહ્મણોઽનુગ્રહેરતઃ।
સ લોકવિગ્રહો ભૂત્વા સાહાય્યમુપતિષ્ઠતે

અક્ષરં ધ્રુવમવ્યગ્રમષ્ટમન્ત્વૌપસર્ગિકમ્।
તસ્યેશ્વરસ્ય યન્માત્રસ્થાનં માયામયં પરમ્

માયયા કૃતમાચષ્ટે માયી દેવો મહેશ્વરઃ।
દેવાનામુપસંહારસ્તત્પ્રમાણં હિ કીર્ત્ત્યતે

વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ બ્રુવતો મે નિબોધત।
ત્રયોદશૈવ કોટ્યસ્તુ નિયુતા દશ પઞ્ચ ચ।
ભૂર્લોકાદ્બ્રહ્મલોકો વૈયોજનૈઃ સમ્પ્રકીર્ત્ત્યતે

એકયોજનકોટી તુ પઞ્ચાશન્નિયુતાનિ ચ।
ઊર્દ્ધ્વં ભાગવતાણ્ડન્તુ બ્રહ્મલોકાત્પરં સ્મૃતમ્

એષોર્દ્ધ્વગપ્રચારસ્તુ ગત્યન્તઞ્ચ તતઃ સ્મૃતમ્ ।
નિત્યા હ્યપરિસંખ્યેયાઃ પરસ્પરગુણાશ્રયાઃ

સૂક્ષ્માઃ પ્રસવધર્મિણ્યસ્તતઃ પ્રકૃતયઃ સ્મૃતાઃ।
યેભ્યોઽધિકર્ત્તા સંજજ્ઞો ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

તાસુ પ્રકૃતિમત્સૂક્ષ્મમધિષ્ઠાતૃત્વમવ્યયમ્।
અનુત્પાદ્યં પરન્ધામ પરમાણુ પરેશયમ્

અક્ષયશ્ચાપ્યનુહ્યશ્ચ અમૂર્ત્તિર્મૂર્ત્તિમાનસૌ।
પ્રાદુર્ભાવસ્તિરોભાવઃ સ્થિતિશ્ચૈવાપ્યનુગ્રહઃ

વિધિરન્યૈરનૌપમ્યઃ પરમાણુર્મહેશ્વરઃ।
સતેજા એષ તમસો યઃ પરસ્તાત્પ્રકાશકઃ

યદણ્ડમાસીત્સૌવર્ણં પ્રથમન્ત્વૌપસર્ગિકમ્।
બૃહતં સર્વતોવૃત્તમીશ્વરાદ્વ્યવજાયત

ઈશ્વરાદ્બીજનિર્ભેદઃ ક્ષેત્રજ્ઞો બીજ ઈષ્યતે।
યોનિં પ્રકૃતિમાચષ્ટે સા ચ નારાયણાત્મિકા

વિબુર્લોકસ્ય સૃષ્ટ્યર્થં લોકસંસ્થાનમેવ ચ।
સન્નિસર્ગઃ સ તન્વા ચ લોકધાતુર્મહાત્મનઃ

પુરસ્તાદ્બ્રહ્મલોકસ્ય હ્યણ્ડાદર્વાક્ચ બ્રહ્મણઃ।
તયોર્મધ્યે પુરં દિવ્યં સ્થાનં યસ્ય મનોમયમ્

તદ્વિગ્રહવતઃ સ્થાનમીશ્વરસ્યામિતૌજસઃ।
શિવં નામ પુરં તત્ર શરણં જન્મભીરુણામ્

સહસ્રાણાં શતં પૂર્ણં યોજનાનાં દ્વિજોત્તમાઃ।
અભ્યન્તરે તુ વિસ્તીર્ણં મહીમણ્ડલસંસ્થિતમ્

મધ્યાહ્નાર્કપ્રકાશેન પરતેજોઽભિમર્દિના।
શાતકૌમ્ભેન મહતા પ્રાકારેણાર્કવર્ચસા

દ્વારૈશ્ચતુર્ભિઃ સૌવર્ણૈર્મુક્તાદામવિભૂષિતૈઃ।
તપનીયનિભૈઃ શુભ્રૈર્ગાઢં સુકૃતવેષ્ટનમ્

તચ્ચાકાશે પુરં રમ્યં દિવ્યં ઘણ્ટાદિનાદિતમ્।
ન તત્ર ક્રમતે મૃત્યુર્ન તપો ન જરા શ્રમાઃ

ન હિ તસ્ય પુરસ્યાન્યૈરુપમાં કર્તુમર્હતિ।
સહસ્રાણાં શતં પૂર્ણં યોજનાનાં દિશો દશ

તત્પુરં ગોવૃષાઙ્કસ્ય તેજસા વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ।
ભાવેન મનસો ભૂમિર્વિન્યસ્તા કનકામયી

રત્નવાલુકયા તત્ર વિન્યસ્તા શુશુભેઽધિકમ્।
શારદેન્દુર્પકાશાનિ બાલસૂર્ય્યનિબાનિ ચ

અર્દ્ધ શ્વેતાર્દ્ધરક્તાનિ સૌવર્ણાનિ તથૈવ ચ।
રથચક્રપ્રમાણાનિ નાલૈર્મરકતપ્રભૈઃ

સૌકુમારેણ રૂપેણ ગન્ધિનાપ્રતિમેન ચ।
તત્ર દિવ્યાનિ પદ્માનિ વનેષૂપવનેષુ ચ

ભૃઙ્ગપત્રનિકાશાનિ તપનીયાનિ યાનિ ચ।
અર્દ્ધકૃષ્ણાર્દ્ધરક્તાનિ સુકુમારાન્તરાણિ ચ

આતપત્ર પ્રમાણાનિ પઙ્કજૈઃ સંવૃતાનિ ચ।
ભૂયઃ સપ્ત મહાનદ્યસ્તાસાન્નામાનિ બોધત

વરા વરેણ્યા વરદા વરાર્હા વરવર્ણિની।
વરમા વરભદ્રા ચ રમ્યાસ્તસ્મિન્પુરોત્તમે

પદ્મોત્પલદલોન્મિશ્રં ફેનાદ્યાવર્ત્તવિગ્રહમ્।
જલં મણિદલપ્રખ્યમાવહન્તિ સરિદ્વરાઃ

ન તુ બ્રહ્મર્ષયો દેવા નાસુરાઃ પિતરસ્તથા।
ન ખલ્વન્યેઽપ્રમેયસ્ય વિદુરીશસ્ય તત્પુરમ્

તત્ર યે ધ્યાનમવ્યગ્રાઃ સુયુક્તા વિજિતેન્દ્રિયાઃ।
પશ્યન્તીહ મહાત્માનઃ પુરન્તદ્ગોવૃષાત્મનઃ

મધ્યે પુરવરેન્દ્રસ્ય તસ્યાપ્રતિમતેજસઃ।
સુમહાન્મેરુસઙ્ગાશો દિવ્યો ભદ્રશ્રિયા વૃતઃ

સહસ્ર પાદઃ પ્રાસાદસ્તપનીયમયઃ શુભઃ।
અનુપમેયૈ રત્નૈશ્ચ સર્વતઃ સ વિભૂષિતઃ

સ્ફટિકૈશ્ચન્દ્રસઙ્કાશૈર્વૈઢૂર્યૈઃ સોમસંપ્રભૈઃ।
બાલસૂર્ય્યપ્રભૈશ્ચૈવ સૌવર્ણૈશ્ચાગ્નિસંપ્રભૈઃ

રાજતૈશ્ચાપિ શુશુભે ઇન્દ્રનીલમયૈઃ શુભૈઃ।
દૃઢૈર્વજ્રમયૈશ્ચૈવ ઇત્યેવં સુમહાહિતૈઃ

જલૈશ્ચ વિવિધાકારૈર્દીપ્યદ્ભિરધિવાસિતમ્।
ચન્દ્રરશ્મિપ્રકાશાભિઃ પતાકાભિરલંકૃતમ્

રુક્મઘણ્ટાનિનાદૈશ્ચ નિત્યપ્રમુદિતોત્સવઃ।
કિન્નરાણામધીવાસૈઃ સન્ધ્યાભ્રાકારરાજિતૈઃ

પરિવારસમન્તાત્તુ હેમપુષ્પોદકપ્રભૈઃ।
યથા હિ મેરુશૈલેન્દ્રો હેમશ્રૃઙ્ગૈર્વિરાજતે

ચામીકરમયીભિસ્તુ પતાકાભિસ્તથા પુરમ્ ।
એવં પ્રાસાદરાજોઽસૌ ભૂમિકાભિર્વિરાજતે

વસન્તપ્રતિમા યત્ર ત્ર્યમ્બકસ્ય નિવેશને।
લક્ષ્મીઃ શ્રીશ્ચ વપુર્મ્માયા કીર્ત્તિઃ શોભા સરસ્વતી

દેવ્યા વૈ સહિતા હ્યેતા રૂપગન્ધસમન્વિતાઃ।
નિત્યા હ્યપરિસઙ્ખ્યાતાઃ પરસ્પરગુણાશ્રયાઃ ।
ભૂષણં સર્વરત્નાનાં યોન્યઃ કાન્તિવિલાસયોઃ

કોટિશતં મહાભાગા વિભજ્યાત્માનમાત્મના।
ભગવન્તં મહાત્માનં પ્રતિમોદન્ત્યતન્દ્રિતાઃ।

તાસાં સહસ્રશશ્ચાન્યાઃ પૃષ્ઠતઃ પરિચારિકાઃ।
રૂપિણ્યશ્ચ શ્રિયા યુક્તાઃ સર્વાઃ કમલલોચનાઃ

લીલાવિલાસસંયુક્તૈર્ભાવૈરતિમનોહરૈઃ।
ગણૈસ્તાઃ સહ મોદન્તે શૈલાભૈઃ પાવકોપમૈઃ

કુબ્જા કામનિકામૈશ્ચ વરગાત્રા હયાનનાઃ ।
પુણ્ડ્રાશ્ચ વિકટાશ્ચૈવ કરલાશ્ચિપિટાનનાઃ

લમ્બોદરા હ્રસ્વભુજા વિનેત્રા હ્રસ્વપાદિકાઃ।
મૃગેન્દ્રવદનાશ્ચાન્યા ગજવક્રોદરાસ્તથા

ગજાનનાસ્તથૈવાન્યાઃ સિંહ વ્યાઘ્રાનનાસ્તથા।
લોહિતાક્ષા મહાસ્તન્યઃ સુભગાશ્ચારુલોચનાઃ

હ્રસ્વકુઞ્ચિતકેશાશ્ચ સુન્દર્ય્યશ્ચારુલોચનાઃ।
અન્યાશ્ચ કામરૂપિણ્યો નાનાવેષધરાઃ સ્ત્રિયઃ

અભ્યન્તરપરિસ્કન્ધા દેવાવાસગૃહોચિતાઃ।
રરામ ભગવાંસ્તત્ર દશબાહુર્મહેશ્વરઃ

નન્દિના ચ ગણૈઃ સાર્દ્ધં વિશ્વરૂપૈર્મહાત્મભિઃ।
તથા રુદ્રગણૈશ્ચાપિ તુલ્યૌદાર્ય્યપરાક્રમૈઃ

પાવકાત્મજસઙ્કાશૈર્યૂપદંષ્ટ્રોત્કટાનનૈઃ।
વન્દ્યમાનો વિમાનશ્ચ પૂજ્યમાનશ્ચ તત્પરૈઃ

સર્વર્તુકુસુમાં માલાં જિઘ્રમાણોરસિ સ્થિતાન્ ।
નીલોત્પલદલશ્યામં પૃથુતામ્રાયતેક્ષણમ્

ઈષત્કરાલ્લમ્બોષ્ઠં તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રા ગણાઞચિતમ્।
ષડૂર્દ્ધ્વનેત્રં દુષ્પ્રેક્ષ્યં રુચિરઞ્ચીરવાસસમ્

આહવેષ્વપરિક્લિષ્ટં દેવાનામરિનાશનમ્।
બાહુના બાહુમાવેશ્ય પાર્શ્વે સવ્યેઽન્તરે સ્થિતમ્

રરાજાપદિશન્તસ્ય વામાગ્રકરગોચરમ્।
મહાભૈરવનિર્ઘોષં બલેનાપ્રતિમૌજસમ્।
દશવર્ણધનુશ્ચૈવ વિચિત્રં શોભતેઽધિકમ્

ત્રિશૂલં વિદ્યુતાભાસમમોઘં શત્રુનાશનમ્।
જાજ્વલ્યમાનં વપુષા પરમં તત્ત્વિષા યુતમ્

અસિશ્ચૈવૌજસાં શ્રેષ્ઠઃ શીતરશ્મિઃ શશી તથા।
તેજસા વપુષા કાન્ત્યા દેવેશસ્ય મહાત્મનઃ।
શુશુભેઽભ્યધિકં તત્ર વેદ્યામગ્નિશિખા ઇવ

સ્થિતઃ પુરસ્તાદ્દેવસ્ય શાતકૌમ્ભમયો મહાન્।
શુશુભે રુચિરઃ શ્રીમાન્સોદકઃ સકમણ્ડલુઃ

અસિમાવેશ્ય ચાઙ્ગેષુ પાણ્ડુરામ્બર ધારિણી।
ઉરશ્છદેન મહતા મૌક્તિકેન વિરાજિતા।
ચતુર્ભુજા મહાભાગા વિજયા લોકસમ્મતા

દેવ્યા આદ્યઃ પ્રતીહારી શ્રીરિવાપ્રતિમા પરા।
વિભ્રાજતી સ્થિતા ચૈવ કૃત્વા દેવસ્ય ચાઞ્જલિમ્

તસ્યાઃ પૃષ્ઠાનુગાશ્ચાન્યાઃ સ્ત્રિયોઽપ્સરોગણાન્વિતાઃ।
તાઃ ખલ્વભિનવૈઃ કાન્તૈરુપતિષ્ઠન્તિ શઙ્કરમ્

સર્વલક્ષણસમ્પન્ના વાદિત્રૈ રુપબૃંહિતાઃ।
ઉપગાયન્તિ દેવેશં ગણા ગન્ધર્વયોનયઃ

અભ્યુન્નતો મહોરસ્કઃ શરન્મેઘસમદ્યુતિઃ।
શોભતે નન્દમાનશ્ચ ગોપતિસ્તસ્ય વેશ્મનિ

સ્કન્દશ્ચ સપરીવારઃ પુત્રોઽસ્યામિતવીર્ય્યવાન્।
રક્તામ્બરધરઃ શ્રીમાન્વરામ્બુજદલેક્ષણઃ

તસ્ય શાખો વિશાખશ્ચ નૈગમેયશ્ચ ચાષ્ટવાન્।
વ્યપેતવ્યસનાક્રૂરાઃ પ્રજાનાં પાલને રતાઃ

તૈઃ સાર્દ્ધં સ મહાવીર્ય્યઃ શોભતે શિખિવાહનઃ ।
વ્યાલક્રીડનકૈસ્તત્ર ક્રીડતે વિશ્વતોમુખઃ

યે નૃપા વિભુધેન્દ્રાણાં કાઞ્ચનસ્ય પ્રદાયિનઃ।
યે ચ સ્વાયતના વિપ્રા ગૃહસ્થા બ્રહ્મવાદિનઃ

ગૂઢસ્વાધ્યાય તપસસ્તથા ચૈવોઞ્છવૃત્તયઃ।
એતે સભાસદસ્તસ્ય દેવેશસ્ય ચ સમ્મતાઃ

મન્વન્તરાણ્યનેકાનિ વ્યવર્ત્તન્ત પુનઃ પુનઃ।
શ્રૂયતાં દેવદેવસ્ય ભવિષ્યાશ્ચર્યમુત્તમમ્

વ્યાઘ્રાશ્ચૈવાનુગાસ્તત્ર કાઞ્ચનાભાસ્તરસ્વિનઃ।
સ્વચ્છન્દચારિણઃ સર્વે સ્વયં દેવેન નિર્મ્મિતાઃ

મૃત્યોર્મૃત્યુસમાસ્તે તુ યમદર્પાપહારિણઃ ।
વિભૂતિમપ્યસંખ્યેયાં કો ન ખલ્વભિધાસ્યતે

અતઃપરમિદં ભૂયો ભવેનાદ્ભુતમુત્તમમ્।
ભૂતાનામનુકંપાર્થં યત્કૃતં તન્નિબોધત

મન્દરાદિપ્રકાશાનાં બલેનાપ્રતિમૌજસામ્।
હારકુન્દેન્દુવર્ણાનાં વિદ્યુદ્વનનિનાદિનામ્

ચૂડામણિધરાણાં વૈ મેઘસન્નિભવાસસામ્।
શ્રીવત્સાઙ્કિતવજ્રાણામઙ્ગુલીશૂલપાણિનામ્

એવં દિશાનાં દેવાનાં રૂપેણોત્તમશાલિનામ્।
તસ્ય પ્રાસાદમુખ્યસ્ય સ્તમ્ભેષૂત્તમશોભિષુ

સંયતાગ્નિમયીભિસ્તુ શ્રૃઙ્ખલાભિઃ પૃથક્પૃથક્।
માયાસહસ્રં સિંહાનાં સુખં તત્ર નિવાસિનામ્

સ્તમ્ભેઽપ્યપાસૃતાષષ્ટં(?) ત્ર્યમ્બકસ્ય નિવેશને।
અથ તત્પ્રતિસંપૂજ્ય વાયોર્વાક્યં સુવિસ્મિતાઃ।
ઋષયઃ પ્રત્યભાષન્ત નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ

ભગવન્સર્વભૂતાનાં પ્રાણ સર્વત્રગ પ્રભો।
કે તે સિંહમહાભૂતાઃ ક્વ તે જાતાઃ કિમાત્મકાઃ

સિંહાઃ કેનાપરાધેન ભૂતાનાં પ્રભવિષ્ણુના।
વૈશ્વાનરમયૈઃ પાશૈઃ સંરુદ્ધાસ્તુ પૃથક્પૃથક્

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા વાયુર્વાક્યં જગાદ હ ।
યદ્વૈ સહસ્રં સિંહાનામીશ્વરેણ મહાત્મના।
વ્યપનીય સ્વકાદ્દેહાત્ક્રોધાસ્તે સિંહવિગ્રહાઃ

ભૂતાનામભયં દત્ત્વા પુરાબદ્ધાગ્નિબન્ધને।
યજ્ઞભાગનિમિત્તં ચ ઈશ્વરસ્યાજ્ઞયા તદા

તેષાં વિધાનમુક્તેન સિંહેનૈકેન લીલયા।
દેવ્યા મન્યું કૃતં જ્ઞાત્વા હતો દક્ષસ્ય સ ક્રતુઃ

નિઃસૃતા ચ મહાદેવ્યા મહાકાલી મહેશ્વરી।
આત્મનઃ કર્મ્મસાક્ષિણ્યા ભૂતૈઃ સાર્દ્ધં તદાનુગૈઃ

સ એષ ભગવાન્ક્રોધો રુદ્રાવાસકૃતાલયઃ।
વીરભદ્રોઽપ્રમેયાત્મા દેવ્યા મન્યુપ્રમાર્જ્જનઃ

તસ્ય વેશ્મ સુરેન્દ્રસ્ય સર્વગુહ્યતમસ્ય વૈ।
સન્નિવેશસ્ત્વનૌપમ્યો મયા વઃ પરિકીર્ત્તિતઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યે તત્ર પ્રતિ વાસિનઃ।
રમ્યે પુરવરશ્રેષ્ઠે તસ્મિન્વૈહાયભૂમિષુ

નાનારત્નવિચિત્રેષુ પતાકાબહુલેષુ ચ।
સર્વકામસમૃદ્ધેષુ વનોપવનશોભિષુ

રાજતેષુ મહાન્તેષુ શાતકૌમ્ભમયેષુ ચ।
સન્ધ્યાભ્રસન્નિકાશેષુ કૈલાસપ્રતિમેષુ ચ

ઇષ્ટૈઃ શબ્દાદિભિર્ભાગૈર્યે ભવસ્યાનુસારિણઃ ।
પ્રાસાદવર પુષ્પેષુ તેષુ મોદન્તિ સુવ્રતાઃ

બ્રહ્મઘોષૈરવિરતાઃ કથાશ્ચ વિવિધાઃ શુભાઃ ।
ગીતવાદિત્રઘોષાશ્ચ સંસ્તવાશ્ચ સમન્તતઃ

સંહતાશ્ચૈવમતુલા નાનાશ્રયકૃતાસ્તથા।
એવમાદીનિ વર્ત્તન્તે તેષાં પ્રાસાદમૂર્દ્ધનિ

સહસ્રપાદઃ પ્રાસાદસ્તપનીયમયઃ શુભઃ।
અનૌપમ્યૈર્વરૈ રત્નૈઃ સર્વતઃ પરિભૂષિતઃ

સ્ફટિકૈશ્ચન્દ્રસઙ્કાશૈર્વૈઢૂર્યમણિસમ્પ્રભૈઃ।
બાલસૂર્યમયૈશ્ચાપિ સૌવર્ણૈશ્ચાગ્નિસમ્પ્રભૈઃ

ચુક્રુશુઋષયઃ શ્રુત્વા નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ।
આપન્નસંશયાશ્ચેમં વાક્યમૂચુઃ સમીરણમ્

ઋષય ઊચુઃ॥
કે તુ તત્ર મહાત્માનો યે ભવસ્યાનુસારિણઃ।
અનુગ્રાહ્યતમાઃ સમ્યક્ પ્રમોદન્તે પુરોત્તમે।
ઋષીણાં વચનં શ્રુત્વા વાયુર્વાક્યમથાબ્રવીત્

વાયુરુવાચ॥
શ્રૂયતાં દેવદેવસ્ય ભક્તિર્યૈરનુકલ્પિતા।
હ્રીમન્તઃ સૂર્જિતા દાન્તાઃ શૌર્યયુક્તા હ્યલોલુપાઃ

મધ્યાહારાશ્ચ માત્રાશ્ચ હ્યાત્મારામા જિતેન્દ્રિયાઃ।
જિતદ્વન્દ્વા મહોત્સાહાઃ સૌમ્યા વિગતમત્સરાઃ

ભાવસ્થાઃ સર્વ્વભૂતાનામવ્યાપારા અનાકુલાઃ।
કર્મણા મનસા વાચા વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના।
અનન્યમનસો ભૂત્વા પ્રપન્ના યે મહેશ્વરમ્

તૈર્લબ્ધં રુદ્રસાલોક્યં શાશ્વતં પદમવ્યયમ્।
ભવસ્ય રૂપસાદૃશ્યં નીતાશ્ચૈવ હ્યનુત્તમમ્

વૈશ્વાનરમુખાઃ સર્વે વિશ્વરૂપાઃ કપર્દ્દિનઃ ।
નીલકણ્ઠાઃ સિતગ્રીવાસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાસ્ત્રિલોચનાઃ

અર્દ્ધચન્દ્રકૃતોઽણીષા જટામુકુટધારિણઃ ।
સર્વે દશભુજા વીરાઃ પદ્માન્તર સુગન્ધિનઃ

તરુણાદિત્યસઙ્કાશાઃ સર્વે તે પીતવાસસઃ ।
પિનાકપાણયઃ સર્વ્વે શ્વેતગોવૃષવાહનાઃ

શ્રિયાન્વિતાઃ કુણ્ડલિનો મુક્તાહારવિભૂષિતાઃ।
તેજસોઽભ્યધિકા દેવૈઃ સર્વજ્ઞાઃ સર્વદર્શિનઃ

વિભજ્ય બહુધાત્માનં જરામૃત્યુવિવર્જિતાઃ।
ક્રીડન્તે વિવિધૈર્ભાવૈર્ભોગાન્ પ્રાપ્ય સુદુર્લભાન્

સ્વચ્છન્દગતયઃ સિદ્ધાઃ સિદ્ધૈશ્ચાન્યૌર્વિબોધિતાઃ।
એકાદશાનાં રુદ્રાણાં કોટ્યોઽનેકમહાત્મનામ્

એભિઃ સહ મહાત્મા હિ દેવદેવો મહેશ્વરઃ।
ભક્તાનુકમ્પી ભગવાન્મોદતે પાર્વતીપ્રિયઃ

નાહન્તેષાન્તુ રુદ્રાણાં ભવસ્ય ચ મહાત્મનઃ।
નાનાત્વમનુપશ્યામિ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ વઃ

માતરિશ્વાઽબ્રવીત્પુણ્યામિત્યેતામીશ્વરોઽપ્યુત।
અથ તે ઋષયઃ સર્વે દિવાકરસમપ્રભાઃ।
શ્રુત્વેમાં પરમાં પુણ્યાં કથાં ત્રૈયમ્બકીં તતઃ

ભૃશઞ્ચાનુગ્રહં પ્રાપ્ય હર્ષં ચૈવાપ્યનુત્તમમ્।
સમ્ભાવયિત્વા ચાપ્યેનાં વાયુમૂચુર્મહાબલમ્

ઋષય ઊચુઃ॥
સમીરણ મહાભાગ હ્યસ્માકં ચ ત્વયા વિભો।
ઈશ્વરસ્યોત્તમં પુણ્યમષ્ટમન્ત્વૌપસર્ગિકમ્

તસ્ય સ્થાનં પ્રમાણઞ્ચ યથાવત્પરિકીર્ત્તિતમ્।
યો ગન્ધેન સમૃદ્ધં વૈ પરમં પરમાત્મનઃ

મહાદેવસ્ય માહાત્મ્યં દુર્વિજ્ઞેયં સુરૈરપિ ।
સ્વેન માહાત્મ્યયોગેન સહસ્રસ્યામિતૌજસઃ

યસ્ય ભક્તેષ્વસંમોહો હ્યનુકમ્પાર્થમેવ ચ।
બ્રાહ્મલક્ષ્મ્યા સ્વયં જુષ્ઠા યા સાપ્રતિમશાલિની

જ્યોત્સ્નયા વ્યાપ્ય ખં ચન્દ્રં વિન્યસ્તા વિશ્વરૂપધૃક્ ।
વિભૂતિર્ભ્રાજતેઽત્યર્થં દેવદેવસ્ય વેશ્મનિ

મહાદેવસ્ય તુલ્યાનાં રુદ્રાણાન્તુ મહાત્મનામ્।
તત્સર્વં નિખિલેનેદં વક્ત્રાદમૃતનિસ્રવમ્

અપીત્વા ખલુ સર્વસ્ય ભક્ત્યાસ્માભિસ્તુ સુવ્રતાઃ।
નાસ્તિ કિઞ્ચિદવિજ્ઞેયમન્યચ્ચૈવાનુગામિનઃ।
પ્રશ્નં દેવવર પ્રાણ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

સૂત ઉવાચ॥
સ ખલૂવાચ ભગવાન્કિં ભૂયો વર્ત્તયામ્યહમ્।
કિં મયા ચૈવ વક્તવ્યં તદ્વદિષ્યામિ સુવ્રતાઃ

ઋષય ઊચુઃ॥
આદિત્યાઃ પારિપાર્શ્વેયાઃ સિંહા વૈ ક્રોધવિક્રમાઃ।
વૈશ્વાનરા ભૂતગણા વ્યાઘ્રાશ્ચૈવાનુગામિનઃ

આભૂતસંપ્લવે ઘોરે સર્વપ્રાણભૃતાં ક્ષયે।
કિમવસ્થા ભવન્ત્યેતે તન્નો બ્રૂહિ યથાર્થવત્

એતે યે વૈ ત્વયા પ્રોક્તાઃ સિંહવ્યાઘ્રગણૈઃ સહ।
યે ચાન્યે સિદ્ધિસમ્પ્રાપ્તા માતરિશ્વા જગાદ હ

ઇદઞ્ચ પરમં તત્ત્વં સમાખ્યાસ્યામિ શ્રૃણ્વતામ્।
વિજ્ઞાતેશ્વરસદ્ભાવમવ્યક્તં પ્રભવં તથા

તત્ર પૂર્વગતાસ્તેષુ કુમારા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ।
સનકશ્ચ સનન્દશ્ચ તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ

વોઢુશ્ચ કપિલસ્તેષામાસુરિશ્ચ મહાયશાઃ।
મુનિઃ પઞ્ચશિખશ્ચૈવ યે ચાન્યેઽપ્યેવમાદયઃ

તતઃ કાલે વ્યતિક્રાન્તે કલ્પાનાં પર્યયે ગતે।
મહાભૂતવિનાશાન્તે પ્રલયે પ્રત્યુપસ્થિતે

અનેકરુદ્રકોટ્યસ્તુ યાઃ પ્રસન્ના મહેશ્વરી ।
શબ્દાદીન્વિષયાન્ભોગાન્સત્યસ્યાષ્ટવિધશ્રયાત્

પ્રવિશ્ય સર્વભૂતાનિ જ્ઞાનયુક્તેન તેજસા।
વૈહાયપદમવ્યગ્રં ભૂતાનામનુકમ્પયા

તત્ર યાન્તિ મહાત્માનઃ પરમાણું મહેશ્વરમ્।
તરન્તિ સુમહાવર્ત્તાં જન્મમૃત્યૂદકાં નદીમ્

તતઃ પશ્યન્તિ શર્વાણં પરં બ્રહ્માણમેવ ચ।
દેવ્યા વૈ સહિતાઃ સપ્ત યા દેવ્યઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ

યત્તત્સહસ્રં સિંહાનામાદિત્યાનાં તથૈવ ચ।
વૈશ્વાનરભૂતભવ્યવ્યાઘ્રાશ્ચૈવાનુગામિનઃ

આવેશ્યાત્મનિ તાન્સર્વાન્સંખ્યાયોપદ્રવાંસ્તથા।
લોકાન્ સપ્ત ઇમાન્સર્વ્વાન્મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ

વિષ્ણુના સહ સંયુક્તં કરોતિ વિકરોતિ ચ।
સ રુદ્રો યઃ સામમયસ્તથૈવ ચ યજુર્મયઃ

સ એષ ઓતઃ પ્રોતશ્ચ બહિરન્તશ્ચ નિશ્ચયાત્।
એકો હિ ભગવાન્નાથો હ્યનાદિશ્ચાન્તકૃદ્દ્વિજાઃ

તતસ્તે ઋષયઃ સર્વે દિવાકરસમપ્રભાઃ।
સ્વંસ્વમાશ્રમસંવાસમારોપ્યાગ્નિં તથાત્મનિ

કર્મણા મનસા વાચા વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના ।
અનન્યમનસો ભૂત્વા પ્રપદ્યન્તે મહેશ્વરમ્

વ્રતોપવાસનિરતાઃ સર્વભૂતદયાપરાઃ।
યોગં હ્યનુપમન્દિવ્યં પ્રાપ્તં તૈશ્છિન્નસંશયૈઃ

પ્રપદ્ય પરયા ભક્ત્યા જ્ઞાનયુક્તેન ચેતસા।
તૈર્લબ્ધં રુદ્રસાલોક્યં શાશ્વતં પદમવ્યયમ્

યઃ પઠેત્તપસા યુક્તો વાયુપ્રોક્તામિમાં સ્તુતિમ્।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાપિ વૈશ્યો વા સ્વક્રિયાપરઃ

લભતે રુદ્રસાલોક્યં ભક્તિમાન્વિગતજ્વરઃ।
અમદ્યપશ્ચ યઃ શૂદ્રો ભવભક્તો જિતેન્દ્રિયઃ

આભૂત સંપ્લવસ્થાયી હ્યપ્રતીઘાતલક્ષણઃ।
ગાણપત્યં સ લભતે સ્થાનં વા સર્વકામિકમ્

મદ્યપો મદ્યપૈઃ સાર્દ્ધં ભૂતસઙ્ઘૈશ્ચ મોદતે।
સોઽર્ચ્યમાનો મહીપૃષ્ઠો મર્ત્ત્યાનાં વરદો ભવેત્।
ઇતિ હોવાચ ભગવાન્વાયુર્વાક્યમિદં વરઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે શિવપુરવર્ણનં નામૈકોન ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ