Vayu Purana · Chapter 36

sūta uvāca//
evamārādhya deveśamīśānaṃ nīlalohitam/
brahmeti praṇatastasmai prāñjalirvākyamabravīt

kāvyasya gātraṃ saṃspṛśya hastena prītimān bhavaḥ/
nikāmaṃ darśanaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata

tataḥ so'ntarhite tasmin deveśānucare tadā/
tiṣṭhantīṃ prāñjalirbhūtvā jayantīmidamabravīt

kasya tvaṃ subhage kā vā duḥkhite mayi duḥkhitā/
mahatā tapasā yuktaṃ kimarthaṃ māñjugopasi

anayā satataṃ bhaktyā praśrayeṇa damena ca/
snehena caiva suśroṇi prīto'smi varavarṇini

kimicchasi varārehe kaste kāmaḥ samṛdhyatām/
taṃ te saṃpūrayāmyadya yadyapi syāt sudurlabham

evamuktā''bravīdanaṃ tapasā jñātumarhasi/
cikīrṣitaṃ me brahniṣṭhatvaṃ hi vettha yathātatham

evamukte'bravīdenāṃ dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā/
māhendrī tvaṃ varārohe maddhitārthamihāgatā

mayā saha tvaṃ suśroṇi daśa varṣāṇi bhāmini/
adṛśyaṃ sarvabhūtaistu saṃprayogamihecchasi

devendrānalavarṇābhe varārohe sulocane/
imaṃ vṛṇīṣva kāmaṃ te matto vai valgubhāṣiṇi

evaṃ bhavatu gacchāmo gṛhān vai mattakāśini /
tataḥ svagṛhamāgamya jayantyā sahitaḥ prabhuḥ

sa tayā saṃ va saddevyā daśa varṣāṇi bhāgaśaḥ/
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ māyayā saṃvṛtastadā

kṛtārthamāgataṃ dṛṣṭvā kāvyaṃ sarve diteḥ sutāḥ /
abhijagmurgṛhaṃ tasya muditāste didṛkṣavaḥ

gatā yadā na paśyanto jayantyā saṃvṛtaṃ gurum/
dākṣiṇyaṃ tasya tadbudhvā pratijagmuryathāgatam

bṛhaspatistu saṃruddhaṃ jñātvā kāvyaṃ cakāra ha/
pitrarthe daśa varṣāṇi jayantyā hitakāmyayā

buddhvā tadantaraṃ so'tha daityānāmiva coditaḥ/
kāvyasya rūpamāsthāya so'surānsamabhāṣata

tataḥ samāgatān dṛṣṭvā bṛhaspatiruvāca tān/
svāgataṃ mama yājyānāṃ saṃprāpto'smi hitāya ca

ahaṃ vo'dhyāpayiṣyāmi prāptā vidyā mayā hi sā/
tataste hṛṣṭamanaso vidyārthamupapedire

pūrṇakāmastadā tasmin samaye daśavārṣike/
yayau ca samakālaṃ sa sadyotpannamatistadā

samayānte devayānī sadyo jātā sutā tadā/
buddhiṃ cakre tataścāpi yājyānāṃ pratyavekṣaṇe

//śukra uvāca//
devi gacchāmahe draṣṭuṃ tava yājyān śucismite/
vibhrāntaprekṣite sādhvi trivarṇāyatalocane

evamuktā'bravīddevī bhaja bhaktān mahāvrata/
eṣa brahman satāṃ dharmo na dharmaṃ lopayāmi te

//sūta uvāca//
tato gatvāsurān dṛṣṭvā devācāryeṇa dhīmatā/
vāñcitān kāvyarūpeṇa vedhasā'suramabravīt

kāvyaṃ māṃ tāta jānīdhvaṃ eṣa hyāṅgiraso bhuvi/
vañcitā bata yūyaṃ vai mayi śakte tu dānavāḥ

śrutvā tathā bruvāṇantaṃ sambhrāntā ditijāstataḥ/
prekṣante sma hyubhau tatra sitāsitaśucismitau

sampramūḍhāḥ sthitāḥ sarve prāpadyanta na kiñcana/
tatasteṣu pramūḍheṣu kāvyastān punarabravīt

ācāryyo vo hyahaṃ kāvyo devācāryo'yamaṅgirāḥ/
anugacchata māṃ sarve tyajatainaṃ bṛhaspatim

evamuktāsurāḥ sarve tāvṛbhau samavaikṣata/
tadā'surā viśeṣantu na vyajānaṃstayordvayoḥ

bṛhaspatiruvācaitānasambhrānto'yamaṅgirāḥ/
kāvyo'haṃ yo gururdaityā madrūpo'yaṃ bṛhaspatiḥ

sa mohayati rūpeṇa māmakenaiṣa vo'surāḥ/
śrutvā tasya tataste vai saṃmantryārthavaco'bruvan

ayanno daśa varṣāṇi satataṃ śāsti vai prabhuḥ/
eṣa vai gururasmākamantarepsurayaṃ dvijaḥ

tataste dānavāḥ sarve praṇipatyābhivādya ca/
vacanaṃ jagṛhustasya cirābhyāsena mohitāḥ

ūcustamasurāḥ sarve kruddhāḥ saṃraktalocanāḥ.
ayaṅgururhite'smākaṃ gaccha tvaṃ nāsi no guruḥ

bhārgavo'ṅgiraso vāyaṃ bhavatvevaiṣa noguruḥ/
sthitā vayaṃ nideśe'sya gacchatvaṃ sādhu mā ciram

evamuktvāsurāḥ sarve prāpadyanta bṛhaspatim/
yadā na pratipadyante tenoktaṃ tanmahaddhitam

cukopa bhārgavasteṣāmavalepena vai tadā/
bodhitā hi mayā yasmānna māṃ bhajata dānavāḥ

tasmāt pranaṣṭa saṃjñāṃ vai parābhavaṅgamiṣyatha/
idi vyāhṛtya tān kāvyo jagāmātha yathāgatam

jñātvā'bhiśastānasurān kāvyena tu bṛhaspatiḥ/
kṛtārthaḥ sa tadā hṛṣṭaḥ svaṃ rūpaṃ pratyapadyata/
buddhvā'surāṃstadā bhraṣṭān kṛtārtho'ntaradhīyata

tataḥ pranaṣṭe tasmiṃste vibhrāntā dānavāstadā/
aho dhig vañcitāḥ smeha parasparamathābruvan

pṛṣṭhato vimukhāścaiva tāḍitā vedhasā vayam/
dagdhāścaivopayogācca svesve cārtheṣu māyayā

tato'surāḥ paritrastā devebhyastvaritā yayuḥ/
prahlādamagrataḥ kṛtvā kāvyasyānugamaṃ punaḥ

tataḥ kāvyaṃ samāsādya abhitasthu ravāṅmukhāḥ/
tānāgatān punardṛṣṭvā kāvyo yājyānuvāca ha

mayāpi bodhitāḥ kāle yato māṃ nābhinandatha/
tatastenāvalepena gatā yūthaṃ parābhavam

prahlādastamathovāca mānaṃ tvaṃ tyaja bhārgava/
svān yājyān bhajamānāṃśca bhaktāṃścaiva viśeṣataḥ

tvayā pṛṣṭā vayaṃ tena devācāryeṇa mohitāḥ/
bhaktānarhasi nastrātuṃ jñātvā dīrgheṇa cakṣuṣā

yadi nastvaṃ na kuruṣe prasādaṃ bhṛgunandana/
apadhyātā stvayā hyadya pravekṣyāmo rasātalam

sūta uvāca//
jñātvā kāvyo yathātattvaṃ kāruṇyenānukampayā /
evamukto'nunītaḥ sa stutaḥ kopaṃ nyayacchata

uvācedanna bhetavyaṃ na gantanyaṃ rasātalam/
avaśyambhāvī hyartho'yaṃ prāpto vo mayi jāgrati

na śakyamanyathā kartuṃ dṛṣṭaṃ hi balavattaram /
saṃjñā pranaṣṭā yā vo'dya kāmaṃ tāṃ pratilapsyatha

prāptaḥ paryyāyakālo va iti brahmā'bhyabhāṣata/
matprasādācca yuṣmābhirbhuktaṃ trailokyamūrjjitam

yugākhyo daśa saṃpūrṇo devānākramya mūrddhani/
tāvantameva kālaṃ vai brahmā rājyamabhāṣata

sāvarṇike punastubhyaṃ rājyaṃ kila bhaviṣyati/
lokānāmīśvaro bhāvī pautrastava punarbaliḥ

evaṃ kilamahaṃ proktaḥ pautraste brahmaṇā svayam/
tathāhṛteṣu lokeṣu tapo'sya na kilābhavat

yasmāt pravṛttayaścāsya na kāmānabhisandhitāḥ/
tasmādajena prītena dattaṃ sāvarṇike'ntare

devarājyaṃ balerbhāvyamiti māmīśvaro'bravīt/
tasmādadṛśyo bhūtānāṃ kālākāṅkṣī sa tiṣṭhati

prītena cāmaratvaṃ vai dattaṃ tubyaṃ svayambhuvā/
tasmānnirutsu kastvaṃ vai paryyāyaṃ saha mākulaḥ

na ca śakyaṃ mayā tubhyaṃ purastādvai visarpitum /
brahmaṇā pratiṣiddho'smi bhaviṣyaṃ jānatā prabho

imau ca śiṣyau dvau mahyaṃ tulyāvetau bṛhaspateḥ /
daivataiḥ saha saṃrabdhān sarvvān vo dhārayiṣyataḥ

evamuktastu daiteyāḥ kāvyenākliṣṭakarmmaṇā/
tatastābhyāṃ yayuḥ sārddhaṃ prahlādapramukhāstadā

avaśyambhāvamarthatvaṃ śrutvā śukrācca dānavāḥ/
sakṛdāśaṃsamānāste jayaṃ kāvyena bhāṣitam

daṃśitāḥ sāyudhāḥ sarve tato devān samāhvayan/
atha devāsurān dṛṣṭvā saṃgrāme samupasthitān

tataḥ saṃvṛttasannāhā devāstān samayodhayan/
daivāsure tatastasmin varttamāne śataṃ samāḥ/
ajayannasurā devān bhagnā devā amantrayan

//devā ūcuḥ //
ṣaṇḍāmārkaprabhāvaṃ na jānīmastva surairvayam/
tasmādyajñaṃ samuddiśya kāryyaṃ cātmahitañca yat

tajjñānāpahṛtāvetau kṛtvā jeṣyāmahe'surān /
athopāmantrayan devāḥ ṣaṇḍāmārkau tu tāvubhau

yajñe samāhvayiṣyāmastyajatamasurān dvijau /
grahaṃ taṃ vā grahīṣyāmo hyanujitya tu dānavān

evaṃ tatyajatustau tu ṣaṇḍāmārkau tadāsurān /
tato devā jayaṃ prāptā dānavāśca parābhavam

devāsurān parābhāvya ṣaṇḍāmārkāvupāgaman/
kāvyaśāpābhibhūtāśca hyanādhārāśca te punaḥ

vadhyamānāstadā devairviviśuste rasātalam/
evaṃ nirudyamāste vai kṛtāḥ śakreṇa dānavāḥ/
tataḥ prabhṛti śāpena bhṛgunaimittikena ca

jajñe punaḥ punarviṣṇuryajñe ca śithile prabhuḥ/
karttuṃ dharmmavyavasthānamadharmmasya ca nāśanam

prahlādasya nideśe tu ye'surā na vyavasthitāḥ/
manuṣyavadhyāṃstān sarvvān brahmā vyāhārayat prabhuḥ

dharmmānnārāyaṇastasmān sambhūtaścākṣuṣe'ntare/
yajñaṃ pravartayāmāsa caitye vaivasvate'ntare

prādurbhāve tadānyasya brahmaivāsīt purohitaḥ/
caturthyāntu yugākhyāyāmāpanneṣvasureṣvatha

sambhūtaḥ sa samudrāntarhiraṇyakaśiporvadhe/
dvitīyo narasiṃṅo'bhūdrudraḥ surapurassaraḥ

balisaṃstheṣu lokeṣu tretāyāṃ saptame yuge/
daityaistrailokya ākrānte tṛtīyo vāmano'bhavat

saṃkṣipyātmānamaṅgeṣu bṛhaspatipurassaram/
yajamānantu daityendramadityāḥ kulanandanaḥ/
dvijo bhūtvā śubhe kāle baliṃ vairocanampurā

trailokyasya bhavān rājā tvayi sarvvaṃ pratiṣṭhitam/
dātumarhasi me rājan vikramāṃstrīniti prabhuḥ

dadāmītyeva taṃ rājā balirvairocano'bravīt/
vāmanantaṃ ca vijñāya tato'numuditaḥ svayam

sa vāmano divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca dvijottamāḥ/
tribhiḥ kramairviśvamidaṃ jagadākrāmata prabhuḥ

atyaricyata bhūtātmā bhāskaraṃ svena tejasā/
prakāśayan diśaḥ sarvvāḥ pradiśaśca mahāyaśāḥ

śuśubhe sa mahābāhuḥ sarvvalokān prakāśayan/
āsurīṃ śriyamāhṛtya trīṃllokāṃśca janārdanaḥ/
saputrapautrānasurān pātālatalamānayat

namuciḥ śambaraścaiva prahlādaścaiva viṣṇunā/
krūrā hatā vinirddhūtā diśaḥ saṃpratipedire

mahābhūtāni bhūtātmā saviśeṣāṇi mādhavaḥ/
kālañca sakalaṃ viprāṃstatrādbhutamadarśayat

tasya gātre jagatsarvamātmānamanupaśyati /
na kiñcidasti lokeṣu yadavyāptaṃ mahātmanā

tadvai rūpamupendrasya devadānavamānavāḥ/
dṛṣṭvā sammumuhuḥ sarve viṣṇutejovimohitāḥ

baliḥ silo mahāpāśaiḥ sabandhuḥ sasuhṛdgaṇaḥ/
virocana kulaṃ sarvaṃ pātāle sanniveśitam

tataḥ sarvāmaraiśvaryaṃ dattvendrāya mahātmane/
mānuṣeṣu mahābāhuḥ prādurāsījjanārdanaḥ

etāstisraḥ smṛtāstasya divyāḥ sambhūtayaḥ śubhāḥ/
mānuṣyāḥ sapta yāstasya śāpajāṃstānnibodhata

tretāyuge tu daśame dattātreyo babhūva ha/
naṣṭe dharme caturthaśca mārkaṇḍeyapuraḥsaraḥ

pañcamaḥ pañcadaśyāṃ tu tretāyāṃ sambabhūva ha/
māndhātuścakravarttitve tasthau tathyapuraḥsaraḥ

eko naviṃśe tretāyāṃ sarvvakṣatrāntako'bhavat/
jāmadagnyastathā ṣaṣṭho viśvāmitrapuraḥsaraḥ

caturviṃśe yuge rāmo vasiṣṭhena purodhasā/
saptamo rāva ṇasyārthe jajñe daśarathātmajaḥ

aṣṭamo dvāpare viṣṇuraṣṭāviṃśe parāśarāt /
vedavyāsastato jajñe jātūkarṇapuraḥsaraḥ

tathaiva navamo viṣṇuradityāḥ kaśyapātmajaḥ/
devakyāṃ vasudevāttu brahnagārgyapuraḥsaraḥ

aprameyo niyojyaśca yatra kāmacaro vaśī/
krījate bhagavām̐ lloke bālaḥ krījanakairiva

na pramātuṃ mahābāhuḥ śakyo'sau madhusūdanaḥ/
paraṃ paramametasmādviśvarūpānna vidyate

aṣṭāviṃśa time tadvaddvāparasyāṃśasaṅkṣaye/
naṣṭe dharme tadā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule prabhuḥ

karttuṃ dharmavyavasthānamasurāṇāṃ praṇāśanam/
mohayan sarvabhūtāni yogātmā yogamāyayā

praviṣṭo mānuṣīṃ yoniṃ pracchannaścarate mahīm/
vihārārthaṃ manuṣyeṣu sāndīpanipuraḥsaram

yatra kaṃsañca śālvañca dvividañca mahāsuram/
ariṣṭaṃ vṛṣabhañcaiva pūtanāṃ keśinaṃ hayam

nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ mallarājagṛhādhipam/
daityān mānuṣadehasthān sūdayāmāsa vīryavān

chinnaṃ bāhusahasrañca bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ /
narakaśca hataḥ saṅkhaye yavanaśca mahābalaḥ

hṛtāni ca mahīpānāṃ sarvaratnāni tejasā/
durācārā śca nihatāḥ pārthivā ye rasātale

ete lokahitārthāya prādurbhāvā mahātmanaḥ/
asminneva yuge kṣīṇe sandhyā śliṣṭe bhaviṣyati

kalkirviṣṇuyaśā nāma pārāśaryaḥ pratāpavān/
daśamo bhāvyasambhūto yājñavalkyapuraḥsaraḥ

anukarṣan sarvasenāṃ hastyaśvarathasaṅkulām/
pragṛhītāyudhaurviprairvṛtaḥ śatasahasraśaḥ

nātyarthaṃ dhārmikā ye ca ye ca dharmadviṣaḥ vkacit/
īdīcyānmadhyadeśāṃśca tathā vindhyāparāntikān

tathaiva dākṣiṇātyāṃśca dravijān siṃhalaiḥ saha/
gāndhārān pāradāṃścaiva pahlavān yavanāñchakān

tuṣārān barbarāṃścaiva pulindān daradān khasān /
lampākānandhakān rudrān kirātāṃścaiva sa prabhuḥ

pravṛttacakrobalavān mlecchānāmantakṛdbalī/
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ pṛthivīṃ vicariṣyati

mānavaḥ sa tu saṃjajñe devasyāṃśena dhīmataḥ /
pūrvajanmani viṣṇuryaḥ pramitirnāma vīryavān

gātreṇa vai candrasamaḥ pūrṇe kaliyuge'bhavat/
ityetāstasya devasya daśa sambhūtayaḥ smṛtāḥ

taṃ taṃ kālañca kāryañca tattaduddiśya kāraṇam/
aṃśena triṣu lokeṣu tāstā yonīḥ prapatsyate

pañcaviṃśotthite kalpe pañcaviṃśati vai samāḥ/
vinighnan sarvvabhūtāni mānuṣāneva sarvvaśaḥ

kṛtvā bījāvaśeṣāntu mahīṃ krūreṇa karmmaṇā/
saṃśātayitvā vṛṣalān prāyaśastānadhārmmikān

tataḥ sa vai tadā kalkiścaritārthaḥ sasainikaḥ/
karmaṇā nihatā ye tu siddhāste tu punaḥ svayam

akasmāt kupitānyonyaṃ bhaviṣyanti ca mohitāḥ /
kṣapayitvā tu tān sarvān bāvinārthena coditān

gaṅgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ prāpsyati sānugaḥ/
tato vyatīte kalkau tu sāmānyaiḥ saha sainikaiḥ

nṛpeṣvatha vinaṣṭeṣu tadā tvapragrahāḥ prajāḥ/
rakṣaṇe vinivṛtte tu hatvā cānyonyamāhave

parasparahṛtāśvāsā nirākrandāḥ suduḥkhitāḥ/
purāṇi hitvā grāmāṃśca tulyāstā niṣparigrahāḥ

pranaṣṭaśrutidharmāśca naṣṭadharmāśramāstathā/
hrasvā alpāyuṣaścaiva vanaukasa ime smṛtāḥ

saritparvatasevinyaḥ patramūlaphalāśanāḥ/
cīra patrājinadharāḥ saṅkaraṃ ghoramāsthitāḥ

alpāyuṣo naṣṭavārttā bahvābādhāḥ suduḥkhitāḥ/
evaṃ kaṣṭamanuprāptāḥ kalisandhyaṃśake tadā

prajāḥ kṣayaṃ prayāsyanti sārddhaṃ kaliyugena tu /
kṣīṇe kaliyuge tasmin pravṛtte ca kṛte punaḥ

prapatsyante yathānyāyaṃ svabhāvādeva nānyatā/
ityetat kīrtitaṃ sarvaṃ devāsuraviceṣṭitam

yaduvaṃśaprasaṅgena mahadvo vaiṣṇavaṃ yaśaḥ /
turvasostu pravakṣyāmi pūrordruhyoranostathā

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte viṣṇumāhātmyakathanaṃ nāma ṣaṭ‌triṃśo'dhyāyaḥ