વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 36

સૂત ઉવાચ॥
એવમારાધ્ય દેવેશમીશાનં નીલલોહિતમ્।
બ્રહ્મેતિ પ્રણતસ્તસ્મૈ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્

કાવ્યસ્ય ગાત્રં સંસ્પૃશ્ય હસ્તેન પ્રીતિમાન્ ભવઃ।
નિકામં દર્શનં દત્ત્વા તત્રૈવાન્તરધીયત

તતઃ સોઽન્તર્હિતે તસ્મિન્ દેવેશાનુચરે તદા।
તિષ્ઠન્તીં પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા જયન્તીમિદમબ્રવીત્

કસ્ય ત્વં સુભગે કા વા દુઃખિતે મયિ દુઃખિતા।
મહતા તપસા યુક્તં કિમર્થં માઞ્જુગોપસિ

અનયા સતતં ભક્ત્યા પ્રશ્રયેણ દમેન ચ।
સ્નેહેન ચૈવ સુશ્રોણિ પ્રીતોઽસ્મિ વરવર્ણિનિ

કિમિચ્છસિ વરારેહે કસ્તે કામઃ સમૃધ્યતામ્।
તં તે સંપૂરયામ્યદ્ય યદ્યપિ સ્યાત્ સુદુર્લભમ્

એવમુક્તાઽઽબ્રવીદનં તપસા જ્ઞાતુમર્હસિ।
ચિકીર્ષિતં મે બ્રહ્નિષ્ઠત્વં હિ વેત્થ યથાતથમ્

એવમુક્તેઽબ્રવીદેનાં દૃષ્ટ્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા।
માહેન્દ્રી ત્વં વરારોહે મદ્ધિતાર્થમિહાગતા

મયા સહ ત્વં સુશ્રોણિ દશ વર્ષાણિ ભામિનિ।
અદૃશ્યં સર્વભૂતૈસ્તુ સંપ્રયોગમિહેચ્છસિ

દેવેન્દ્રાનલવર્ણાભે વરારોહે સુલોચને।
ઇમં વૃણીષ્વ કામં તે મત્તો વૈ વલ્ગુભાષિણિ

એવં ભવતુ ગચ્છામો ગૃહાન્ વૈ મત્તકાશિનિ ।
તતઃ સ્વગૃહમાગમ્ય જયન્ત્યા સહિતઃ પ્રભુઃ

સ તયા સં વ સદ્દેવ્યા દશ વર્ષાણિ ભાગશઃ।
અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાનાં માયયા સંવૃતસ્તદા

કૃતાર્થમાગતં દૃષ્ટ્વા કાવ્યં સર્વે દિતેઃ સુતાઃ ।
અભિજગ્મુર્ગૃહં તસ્ય મુદિતાસ્તે દિદૃક્ષવઃ

ગતા યદા ન પશ્યન્તો જયન્ત્યા સંવૃતં ગુરુમ્।
દાક્ષિણ્યં તસ્ય તદ્બુધ્વા પ્રતિજગ્મુર્યથાગતમ્

બૃહસ્પતિસ્તુ સંરુદ્ધં જ્ઞાત્વા કાવ્યં ચકાર હ।
પિત્રર્થે દશ વર્ષાણિ જયન્ત્યા હિતકામ્યયા

બુદ્ધ્વા તદન્તરં સોઽથ દૈત્યાનામિવ ચોદિતઃ।
કાવ્યસ્ય રૂપમાસ્થાય સોઽસુરાન્સમભાષત

તતઃ સમાગતાન્ દૃષ્ટ્વા બૃહસ્પતિરુવાચ તાન્।
સ્વાગતં મમ યાજ્યાનાં સંપ્રાપ્તોઽસ્મિ હિતાય ચ

અહં વોઽધ્યાપયિષ્યામિ પ્રાપ્તા વિદ્યા મયા હિ સા।
તતસ્તે હૃષ્ટમનસો વિદ્યાર્થમુપપેદિરે

પૂર્ણકામસ્તદા તસ્મિન્ સમયે દશવાર્ષિકે।
યયૌ ચ સમકાલં સ સદ્યોત્પન્નમતિસ્તદા

સમયાન્તે દેવયાની સદ્યો જાતા સુતા તદા।
બુદ્ધિં ચક્રે તતશ્ચાપિ યાજ્યાનાં પ્રત્યવેક્ષણે

॥શુક્ર ઉવાચ॥
દેવિ ગચ્છામહે દ્રષ્ટું તવ યાજ્યાન્ શુચિસ્મિતે।
વિભ્રાન્તપ્રેક્ષિતે સાધ્વિ ત્રિવર્ણાયતલોચને

એવમુક્તાઽબ્રવીદ્દેવી ભજ ભક્તાન્ મહાવ્રત।
એષ બ્રહ્મન્ સતાં ધર્મો ન ધર્મં લોપયામિ તે

॥સૂત ઉવાચ॥
તતો ગત્વાસુરાન્ દૃષ્ટ્વા દેવાચાર્યેણ ધીમતા।
વાઞ્ચિતાન્ કાવ્યરૂપેણ વેધસાઽસુરમબ્રવીત્

કાવ્યં માં તાત જાનીધ્વં એષ હ્યાઙ્ગિરસો ભુવિ।
વઞ્ચિતા બત યૂયં વૈ મયિ શક્તે તુ દાનવાઃ

શ્રુત્વા તથા બ્રુવાણન્તં સમ્ભ્રાન્તા દિતિજાસ્તતઃ।
પ્રેક્ષન્તે સ્મ હ્યુભૌ તત્ર સિતાસિતશુચિસ્મિતૌ

સમ્પ્રમૂઢાઃ સ્થિતાઃ સર્વે પ્રાપદ્યન્ત ન કિઞ્ચન।
તતસ્તેષુ પ્રમૂઢેષુ કાવ્યસ્તાન્ પુનરબ્રવીત્

આચાર્ય્યો વો હ્યહં કાવ્યો દેવાચાર્યોઽયમઙ્ગિરાઃ।
અનુગચ્છત માં સર્વે ત્યજતૈનં બૃહસ્પતિમ્

એવમુક્તાસુરાઃ સર્વે તાવૃભૌ સમવૈક્ષત।
તદાઽસુરા વિશેષન્તુ ન વ્યજાનંસ્તયોર્દ્વયોઃ

બૃહસ્પતિરુવાચૈતાનસમ્ભ્રાન્તોઽયમઙ્ગિરાઃ।
કાવ્યોઽહં યો ગુરુર્દૈત્યા મદ્રૂપોઽયં બૃહસ્પતિઃ

સ મોહયતિ રૂપેણ મામકેનૈષ વોઽસુરાઃ।
શ્રુત્વા તસ્ય તતસ્તે વૈ સંમન્ત્ર્યાર્થવચોઽબ્રુવન્

અયન્નો દશ વર્ષાણિ સતતં શાસ્તિ વૈ પ્રભુઃ।
એષ વૈ ગુરુરસ્માકમન્તરેપ્સુરયં દ્વિજઃ

તતસ્તે દાનવાઃ સર્વે પ્રણિપત્યાભિવાદ્ય ચ।
વચનં જગૃહુસ્તસ્ય ચિરાભ્યાસેન મોહિતાઃ

ઊચુસ્તમસુરાઃ સર્વે ક્રુદ્ધાઃ સંરક્તલોચનાઃ.
અયઙ્ગુરુર્હિતેઽસ્માકં ગચ્છ ત્વં નાસિ નો ગુરુઃ

ભાર્ગવોઽઙ્ગિરસો વાયં ભવત્વેવૈષ નોગુરુઃ।
સ્થિતા વયં નિદેશેઽસ્ય ગચ્છત્વં સાધુ મા ચિરમ્

એવમુક્ત્વાસુરાઃ સર્વે પ્રાપદ્યન્ત બૃહસ્પતિમ્।
યદા ન પ્રતિપદ્યન્તે તેનોક્તં તન્મહદ્ધિતમ્

ચુકોપ ભાર્ગવસ્તેષામવલેપેન વૈ તદા।
બોધિતા હિ મયા યસ્માન્ન માં ભજત દાનવાઃ

તસ્માત્ પ્રનષ્ટ સંજ્ઞાં વૈ પરાભવઙ્ગમિષ્યથ।
ઇદિ વ્યાહૃત્ય તાન્ કાવ્યો જગામાથ યથાગતમ્

જ્ઞાત્વાઽભિશસ્તાનસુરાન્ કાવ્યેન તુ બૃહસ્પતિઃ।
કૃતાર્થઃ સ તદા હૃષ્ટઃ સ્વં રૂપં પ્રત્યપદ્યત।
બુદ્ધ્વાઽસુરાંસ્તદા ભ્રષ્ટાન્ કૃતાર્થોઽન્તરધીયત

તતઃ પ્રનષ્ટે તસ્મિંસ્તે વિભ્રાન્તા દાનવાસ્તદા।
અહો ધિગ્ વઞ્ચિતાઃ સ્મેહ પરસ્પરમથાબ્રુવન્

પૃષ્ઠતો વિમુખાશ્ચૈવ તાડિતા વેધસા વયમ્।
દગ્ધાશ્ચૈવોપયોગાચ્ચ સ્વેસ્વે ચાર્થેષુ માયયા

તતોઽસુરાઃ પરિત્રસ્તા દેવેભ્યસ્ત્વરિતા યયુઃ।
પ્રહ્લાદમગ્રતઃ કૃત્વા કાવ્યસ્યાનુગમં પુનઃ

તતઃ કાવ્યં સમાસાદ્ય અભિતસ્થુ રવાઙ્મુખાઃ।
તાનાગતાન્ પુનર્દૃષ્ટ્વા કાવ્યો યાજ્યાનુવાચ હ

મયાપિ બોધિતાઃ કાલે યતો માં નાભિનન્દથ।
તતસ્તેનાવલેપેન ગતા યૂથં પરાભવમ્

પ્રહ્લાદસ્તમથોવાચ માનં ત્વં ત્યજ ભાર્ગવ।
સ્વાન્ યાજ્યાન્ ભજમાનાંશ્ચ ભક્તાંશ્ચૈવ વિશેષતઃ

ત્વયા પૃષ્ટા વયં તેન દેવાચાર્યેણ મોહિતાઃ।
ભક્તાનર્હસિ નસ્ત્રાતું જ્ઞાત્વા દીર્ઘેણ ચક્ષુષા

યદિ નસ્ત્વં ન કુરુષે પ્રસાદં ભૃગુનન્દન।
અપધ્યાતા સ્ત્વયા હ્યદ્ય પ્રવેક્ષ્યામો રસાતલમ્

સૂત ઉવાચ॥
જ્ઞાત્વા કાવ્યો યથાતત્ત્વં કારુણ્યેનાનુકમ્પયા ।
એવમુક્તોઽનુનીતઃ સ સ્તુતઃ કોપં ન્યયચ્છત

ઉવાચેદન્ન ભેતવ્યં ન ગન્તન્યં રસાતલમ્।
અવશ્યમ્ભાવી હ્યર્થોઽયં પ્રાપ્તો વો મયિ જાગ્રતિ

ન શક્યમન્યથા કર્તું દૃષ્ટં હિ બલવત્તરમ્ ।
સંજ્ઞા પ્રનષ્ટા યા વોઽદ્ય કામં તાં પ્રતિલપ્સ્યથ

પ્રાપ્તઃ પર્ય્યાયકાલો વ ઇતિ બ્રહ્માઽભ્યભાષત।
મત્પ્રસાદાચ્ચ યુષ્માભિર્ભુક્તં ત્રૈલોક્યમૂર્જ્જિતમ્

યુગાખ્યો દશ સંપૂર્ણો દેવાનાક્રમ્ય મૂર્દ્ધનિ।
તાવન્તમેવ કાલં વૈ બ્રહ્મા રાજ્યમભાષત

સાવર્ણિકે પુનસ્તુભ્યં રાજ્યં કિલ ભવિષ્યતિ।
લોકાનામીશ્વરો ભાવી પૌત્રસ્તવ પુનર્બલિઃ

એવં કિલમહં પ્રોક્તઃ પૌત્રસ્તે બ્રહ્મણા સ્વયમ્।
તથાહૃતેષુ લોકેષુ તપોઽસ્ય ન કિલાભવત્

યસ્માત્ પ્રવૃત્તયશ્ચાસ્ય ન કામાનભિસન્ધિતાઃ।
તસ્માદજેન પ્રીતેન દત્તં સાવર્ણિકેઽન્તરે

દેવરાજ્યં બલેર્ભાવ્યમિતિ મામીશ્વરોઽબ્રવીત્।
તસ્માદદૃશ્યો ભૂતાનાં કાલાકાઙ્ક્ષી સ તિષ્ઠતિ

પ્રીતેન ચામરત્વં વૈ દત્તં તુબ્યં સ્વયમ્ભુવા।
તસ્માન્નિરુત્સુ કસ્ત્વં વૈ પર્ય્યાયં સહ માકુલઃ

ન ચ શક્યં મયા તુભ્યં પુરસ્તાદ્વૈ વિસર્પિતુમ્ ।
બ્રહ્મણા પ્રતિષિદ્ધોઽસ્મિ ભવિષ્યં જાનતા પ્રભો

ઇમૌ ચ શિષ્યૌ દ્વૌ મહ્યં તુલ્યાવેતૌ બૃહસ્પતેઃ ।
દૈવતૈઃ સહ સંરબ્ધાન્ સર્વ્વાન્ વો ધારયિષ્યતઃ

એવમુક્તસ્તુ દૈતેયાઃ કાવ્યેનાક્લિષ્ટકર્મ્મણા।
તતસ્તાભ્યાં યયુઃ સાર્દ્ધં પ્રહ્લાદપ્રમુખાસ્તદા

અવશ્યમ્ભાવમર્થત્વં શ્રુત્વા શુક્રાચ્ચ દાનવાઃ।
સકૃદાશંસમાનાસ્તે જયં કાવ્યેન ભાષિતમ્

દંશિતાઃ સાયુધાઃ સર્વે તતો દેવાન્ સમાહ્વયન્।
અથ દેવાસુરાન્ દૃષ્ટ્વા સંગ્રામે સમુપસ્થિતાન્

તતઃ સંવૃત્તસન્નાહા દેવાસ્તાન્ સમયોધયન્।
દૈવાસુરે તતસ્તસ્મિન્ વર્ત્તમાને શતં સમાઃ।
અજયન્નસુરા દેવાન્ ભગ્ના દેવા અમન્ત્રયન્

॥દેવા ઊચુઃ ॥
ષણ્ડામાર્કપ્રભાવં ન જાનીમસ્ત્વ સુરૈર્વયમ્।
તસ્માદ્યજ્ઞં સમુદ્દિશ્ય કાર્ય્યં ચાત્મહિતઞ્ચ યત્

તજ્જ્ઞાનાપહૃતાવેતૌ કૃત્વા જેષ્યામહેઽસુરાન્ ।
અથોપામન્ત્રયન્ દેવાઃ ષણ્ડામાર્કૌ તુ તાવુભૌ

યજ્ઞે સમાહ્વયિષ્યામસ્ત્યજતમસુરાન્ દ્વિજૌ ।
ગ્રહં તં વા ગ્રહીષ્યામો હ્યનુજિત્ય તુ દાનવાન્

એવં તત્યજતુસ્તૌ તુ ષણ્ડામાર્કૌ તદાસુરાન્ ।
તતો દેવા જયં પ્રાપ્તા દાનવાશ્ચ પરાભવમ્

દેવાસુરાન્ પરાભાવ્ય ષણ્ડામાર્કાવુપાગમન્।
કાવ્યશાપાભિભૂતાશ્ચ હ્યનાધારાશ્ચ તે પુનઃ

વધ્યમાનાસ્તદા દેવૈર્વિવિશુસ્તે રસાતલમ્।
એવં નિરુદ્યમાસ્તે વૈ કૃતાઃ શક્રેણ દાનવાઃ।
તતઃ પ્રભૃતિ શાપેન ભૃગુનૈમિત્તિકેન ચ

જજ્ઞે પુનઃ પુનર્વિષ્ણુર્યજ્ઞે ચ શિથિલે પ્રભુઃ।
કર્ત્તું ધર્મ્મવ્યવસ્થાનમધર્મ્મસ્ય ચ નાશનમ્

પ્રહ્લાદસ્ય નિદેશે તુ યેઽસુરા ન વ્યવસ્થિતાઃ।
મનુષ્યવધ્યાંસ્તાન્ સર્વ્વાન્ બ્રહ્મા વ્યાહારયત્ પ્રભુઃ

ધર્મ્માન્નારાયણસ્તસ્માન્ સમ્ભૂતશ્ચાક્ષુષેઽન્તરે।
યજ્ઞં પ્રવર્તયામાસ ચૈત્યે વૈવસ્વતેઽન્તરે

પ્રાદુર્ભાવે તદાન્યસ્ય બ્રહ્મૈવાસીત્ પુરોહિતઃ।
ચતુર્થ્યાન્તુ યુગાખ્યાયામાપન્નેષ્વસુરેષ્વથ

સમ્ભૂતઃ સ સમુદ્રાન્તર્હિરણ્યકશિપોર્વધે।
દ્વિતીયો નરસિંઙોઽભૂદ્રુદ્રઃ સુરપુરસ્સરઃ

બલિસંસ્થેષુ લોકેષુ ત્રેતાયાં સપ્તમે યુગે।
દૈત્યૈસ્ત્રૈલોક્ય આક્રાન્તે તૃતીયો વામનોઽભવત્

સંક્ષિપ્યાત્માનમઙ્ગેષુ બૃહસ્પતિપુરસ્સરમ્।
યજમાનન્તુ દૈત્યેન્દ્રમદિત્યાઃ કુલનન્દનઃ।
દ્વિજો ભૂત્વા શુભે કાલે બલિં વૈરોચનમ્પુરા

ત્રૈલોક્યસ્ય ભવાન્ રાજા ત્વયિ સર્વ્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્।
દાતુમર્હસિ મે રાજન્ વિક્રમાંસ્ત્રીનિતિ પ્રભુઃ

દદામીત્યેવ તં રાજા બલિર્વૈરોચનોઽબ્રવીત્।
વામનન્તં ચ વિજ્ઞાય તતોઽનુમુદિતઃ સ્વયમ્

સ વામનો દિવં ખં ચ પૃથિવીં ચ દ્વિજોત્તમાઃ।
ત્રિભિઃ ક્રમૈર્વિશ્વમિદં જગદાક્રામત પ્રભુઃ

અત્યરિચ્યત ભૂતાત્મા ભાસ્કરં સ્વેન તેજસા।
પ્રકાશયન્ દિશઃ સર્વ્વાઃ પ્રદિશશ્ચ મહાયશાઃ

શુશુભે સ મહાબાહુઃ સર્વ્વલોકાન્ પ્રકાશયન્।
આસુરીં શ્રિયમાહૃત્ય ત્રીંલ્લોકાંશ્ચ જનાર્દનઃ।
સપુત્રપૌત્રાનસુરાન્ પાતાલતલમાનયત્

નમુચિઃ શમ્બરશ્ચૈવ પ્રહ્લાદશ્ચૈવ વિષ્ણુના।
ક્રૂરા હતા વિનિર્દ્ધૂતા દિશઃ સંપ્રતિપેદિરે

મહાભૂતાનિ ભૂતાત્મા સવિશેષાણિ માધવઃ।
કાલઞ્ચ સકલં વિપ્રાંસ્તત્રાદ્ભુતમદર્શયત્

તસ્ય ગાત્રે જગત્સર્વમાત્માનમનુપશ્યતિ ।
ન કિઞ્ચિદસ્તિ લોકેષુ યદવ્યાપ્તં મહાત્મના

તદ્વૈ રૂપમુપેન્દ્રસ્ય દેવદાનવમાનવાઃ।
દૃષ્ટ્વા સમ્મુમુહુઃ સર્વે વિષ્ણુતેજોવિમોહિતાઃ

બલિઃ સિલો મહાપાશૈઃ સબન્ધુઃ સસુહૃદ્ગણઃ।
વિરોચન કુલં સર્વં પાતાલે સન્નિવેશિતમ્

તતઃ સર્વામરૈશ્વર્યં દત્ત્વેન્દ્રાય મહાત્મને।
માનુષેષુ મહાબાહુઃ પ્રાદુરાસીજ્જનાર્દનઃ

એતાસ્તિસ્રઃ સ્મૃતાસ્તસ્ય દિવ્યાઃ સમ્ભૂતયઃ શુભાઃ।
માનુષ્યાઃ સપ્ત યાસ્તસ્ય શાપજાંસ્તાન્નિબોધત

ત્રેતાયુગે તુ દશમે દત્તાત્રેયો બભૂવ હ।
નષ્ટે ધર્મે ચતુર્થશ્ચ માર્કણ્ડેયપુરઃસરઃ

પઞ્ચમઃ પઞ્ચદશ્યાં તુ ત્રેતાયાં સમ્બભૂવ હ।
માન્ધાતુશ્ચક્રવર્ત્તિત્વે તસ્થૌ તથ્યપુરઃસરઃ

એકો નવિંશે ત્રેતાયાં સર્વ્વક્ષત્રાન્તકોઽભવત્।
જામદગ્ન્યસ્તથા ષષ્ઠો વિશ્વામિત્રપુરઃસરઃ

ચતુર્વિંશે યુગે રામો વસિષ્ઠેન પુરોધસા।
સપ્તમો રાવ ણસ્યાર્થે જજ્ઞે દશરથાત્મજઃ

અષ્ટમો દ્વાપરે વિષ્ણુરષ્ટાવિંશે પરાશરાત્ ।
વેદવ્યાસસ્તતો જજ્ઞે જાતૂકર્ણપુરઃસરઃ

તથૈવ નવમો વિષ્ણુરદિત્યાઃ કશ્યપાત્મજઃ।
દેવક્યાં વસુદેવાત્તુ બ્રહ્નગાર્ગ્યપુરઃસરઃ

અપ્રમેયો નિયોજ્યશ્ચ યત્ર કામચરો વશી।
ક્રીજતે ભગવાઁ લ્લોકે બાલઃ ક્રીજનકૈરિવ

ન પ્રમાતું મહાબાહુઃ શક્યોઽસૌ મધુસૂદનઃ।
પરં પરમમેતસ્માદ્વિશ્વરૂપાન્ન વિદ્યતે

અષ્ટાવિંશ તિમે તદ્વદ્દ્વાપરસ્યાંશસઙ્ક્ષયે।
નષ્ટે ધર્મે તદા જજ્ઞે વિષ્ણુર્વૃષ્ણિકુલે પ્રભુઃ

કર્ત્તું ધર્મવ્યવસ્થાનમસુરાણાં પ્રણાશનમ્।
મોહયન્ સર્વભૂતાનિ યોગાત્મા યોગમાયયા

પ્રવિષ્ટો માનુષીં યોનિં પ્રચ્છન્નશ્ચરતે મહીમ્।
વિહારાર્થં મનુષ્યેષુ સાન્દીપનિપુરઃસરમ્

યત્ર કંસઞ્ચ શાલ્વઞ્ચ દ્વિવિદઞ્ચ મહાસુરમ્।
અરિષ્ટં વૃષભઞ્ચૈવ પૂતનાં કેશિનં હયમ્

નાગં કુવલયાપીડં મલ્લરાજગૃહાધિપમ્।
દૈત્યાન્ માનુષદેહસ્થાન્ સૂદયામાસ વીર્યવાન્

છિન્નં બાહુસહસ્રઞ્ચ બાણસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ ।
નરકશ્ચ હતઃ સઙ્ખયે યવનશ્ચ મહાબલઃ

હૃતાનિ ચ મહીપાનાં સર્વરત્નાનિ તેજસા।
દુરાચારા શ્ચ નિહતાઃ પાર્થિવા યે રસાતલે

એતે લોકહિતાર્થાય પ્રાદુર્ભાવા મહાત્મનઃ।
અસ્મિન્નેવ યુગે ક્ષીણે સન્ધ્યા શ્લિષ્ટે ભવિષ્યતિ

કલ્કિર્વિષ્ણુયશા નામ પારાશર્યઃ પ્રતાપવાન્।
દશમો ભાવ્યસમ્ભૂતો યાજ્ઞવલ્ક્યપુરઃસરઃ

અનુકર્ષન્ સર્વસેનાં હસ્ત્યશ્વરથસઙ્કુલામ્।
પ્રગૃહીતાયુધૌર્વિપ્રૈર્વૃતઃ શતસહસ્રશઃ

નાત્યર્થં ધાર્મિકા યે ચ યે ચ ધર્મદ્વિષઃ વ્કચિત્।
ઈદીચ્યાન્મધ્યદેશાંશ્ચ તથા વિન્ધ્યાપરાન્તિકાન્

તથૈવ દાક્ષિણાત્યાંશ્ચ દ્રવિજાન્ સિંહલૈઃ સહ।
ગાન્ધારાન્ પારદાંશ્ચૈવ પહ્લવાન્ યવનાઞ્છકાન્

તુષારાન્ બર્બરાંશ્ચૈવ પુલિન્દાન્ દરદાન્ ખસાન્ ।
લમ્પાકાનન્ધકાન્ રુદ્રાન્ કિરાતાંશ્ચૈવ સ પ્રભુઃ

પ્રવૃત્તચક્રોબલવાન્ મ્લેચ્છાનામન્તકૃદ્બલી।
અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાનાં પૃથિવીં વિચરિષ્યતિ

માનવઃ સ તુ સંજજ્ઞે દેવસ્યાંશેન ધીમતઃ ।
પૂર્વજન્મનિ વિષ્ણુર્યઃ પ્રમિતિર્નામ વીર્યવાન્

ગાત્રેણ વૈ ચન્દ્રસમઃ પૂર્ણે કલિયુગેઽભવત્।
ઇત્યેતાસ્તસ્ય દેવસ્ય દશ સમ્ભૂતયઃ સ્મૃતાઃ

તં તં કાલઞ્ચ કાર્યઞ્ચ તત્તદુદ્દિશ્ય કારણમ્।
અંશેન ત્રિષુ લોકેષુ તાસ્તા યોનીઃ પ્રપત્સ્યતે

પઞ્ચવિંશોત્થિતે કલ્પે પઞ્ચવિંશતિ વૈ સમાઃ।
વિનિઘ્નન્ સર્વ્વભૂતાનિ માનુષાનેવ સર્વ્વશઃ

કૃત્વા બીજાવશેષાન્તુ મહીં ક્રૂરેણ કર્મ્મણા।
સંશાતયિત્વા વૃષલાન્ પ્રાયશસ્તાનધાર્મ્મિકાન્

તતઃ સ વૈ તદા કલ્કિશ્ચરિતાર્થઃ સસૈનિકઃ।
કર્મણા નિહતા યે તુ સિદ્ધાસ્તે તુ પુનઃ સ્વયમ્

અકસ્માત્ કુપિતાન્યોન્યં ભવિષ્યન્તિ ચ મોહિતાઃ ।
ક્ષપયિત્વા તુ તાન્ સર્વાન્ બાવિનાર્થેન ચોદિતાન્

ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે નિષ્ઠાં પ્રાપ્સ્યતિ સાનુગઃ।
તતો વ્યતીતે કલ્કૌ તુ સામાન્યૈઃ સહ સૈનિકૈઃ

નૃપેષ્વથ વિનષ્ટેષુ તદા ત્વપ્રગ્રહાઃ પ્રજાઃ।
રક્ષણે વિનિવૃત્તે તુ હત્વા ચાન્યોન્યમાહવે

પરસ્પરહૃતાશ્વાસા નિરાક્રન્દાઃ સુદુઃખિતાઃ।
પુરાણિ હિત્વા ગ્રામાંશ્ચ તુલ્યાસ્તા નિષ્પરિગ્રહાઃ

પ્રનષ્ટશ્રુતિધર્માશ્ચ નષ્ટધર્માશ્રમાસ્તથા।
હ્રસ્વા અલ્પાયુષશ્ચૈવ વનૌકસ ઇમે સ્મૃતાઃ

સરિત્પર્વતસેવિન્યઃ પત્રમૂલફલાશનાઃ।
ચીર પત્રાજિનધરાઃ સઙ્કરં ઘોરમાસ્થિતાઃ

અલ્પાયુષો નષ્ટવાર્ત્તા બહ્વાબાધાઃ સુદુઃખિતાઃ।
એવં કષ્ટમનુપ્રાપ્તાઃ કલિસન્ધ્યંશકે તદા

પ્રજાઃ ક્ષયં પ્રયાસ્યન્તિ સાર્દ્ધં કલિયુગેન તુ ।
ક્ષીણે કલિયુગે તસ્મિન્ પ્રવૃત્તે ચ કૃતે પુનઃ

પ્રપત્સ્યન્તે યથાન્યાયં સ્વભાવાદેવ નાન્યતા।
ઇત્યેતત્ કીર્તિતં સર્વં દેવાસુરવિચેષ્ટિતમ્

યદુવંશપ્રસઙ્ગેન મહદ્વો વૈષ્ણવં યશઃ ।
તુર્વસોસ્તુ પ્રવક્ષ્યામિ પૂરોર્દ્રુહ્યોરનોસ્તથા

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે વિષ્ણુમાહાત્મ્યકથનં નામ ષટ્‌ત્રિંશોઽધ્યાયઃ