Vayu Purana · Chapter 35
manuṣyaprakṛtīn devān kīrtyamānānnibodhata /
saṅkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumnaḥ sāmba eva ca
aniruddhaśca pañcaite vaṃśavīrāḥ prakīrttitāḥ/
saptarṣayaḥ kuberaśca yakṣo maṇivarastathā
śālakī badaraścaiva vidvān dhanvantaristathā/
nandinaśca mahādevaḥ śālaṅkāyana ucyate/
ādidevastadā jiṣṇurebhiśca saha daivataiḥ
//ṛṣaya ūcuḥ //
viṣṇuḥ kimarthaṃ sambhūtaḥ smṛtāḥ sambhūtayaḥ kati/
bhaviṣyāḥ kati vānye tu prādurbhāvā mahātmanaḥ
brahmakṣetre yugānteṣu kimarthamiha jāyate /
punaḥ punarmmanuṣyeṣu tannaḥ prabrūhi pṛcchatām
vistareṇaiva sarvāṇi karmmāṇi ripughātinaḥ/
śrotumicchāmahe samyag dehaiḥ kṛṣṇasya dhīmataḥ
karmmaṇāmānupūrvyañca prādurbhāvāśca ye prabho /
yā cāsya prakṛtiḥ sūta tāścāsmān vaktumarhasi
kathaṃ sa bhagavān viṣṇuḥ sureṣvariniṣūdanaḥ/
vasudevakule dhīmān vāsudevatvamāgataḥ
amaraiḥ sūta kiṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhiralaṃkṛtam/
devalokaṃ samutsṛjya martyalokamihāgataḥ
devamānuṣayornetā bhūrbhuvaḥprasavo hariḥ/
kimarthaṃ divyamātmānaṃ mānuṣe samaveśayat
yaścakraṃ vartayatyeko manuṣyāṇāṃ manomayam/
manuṣye sa kathaṃ buddhiṃ cakre cakrabhṛtāṃ varaḥ
gopāyanaṃ yaḥ kurute jagatāṃ sārvvalaukikam/
sa kathaṃ gāṃ gato viṣṇurgopamanvakarotprabhuḥ
mahābhūtāni bhūtātmā yo dadāra cakāra ha/
śrīgarbhaḥ sa kathaṃ garbhe striyā bhūcarayā dhṛtaḥ
yena lokān kramairjittvā tribhistrīṃstridaśepsayā/
sthāpitā jagato mārgāstrivargapravarāstrayaḥ
yo'ntakāle jagatpītvā kṛtvā toyamayaṃ vapuḥ/
lokamekārṇavaṃ cakre dṛśyādṛśyena vartmanā
yaḥ purāṇe purāṇātmā vārāhaṃ vapurāsthitaḥ/
dadau jittvā vasumatīṃ surāṇāṃ surasattamaḥ
yena saiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā dvidhākṛtvā ca yatpunaḥ/
pūrvvadaityo mahāvīryyo hiraṇyakaśipurhataḥ
yaḥ purā hyanalo bhūtvā aurvvaḥ saṃvarttako vibhuḥ/
pātālastho'rṇavagataḥ papau toyamayaṃ haviḥ
sahasracaraṇaṃ devaṃ sahasrāṃśuṃ sahasraśaḥ/
sahasraśirasaṃ devaṃ yamāhurvai yuge yuge
nābhyāraṇyāḥ samudbhūtaṃ yasya paitāmahaṃ gṛham/
ekārṇavagate loke tatpaṅkajamapaṅkajam
yena te nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye/
sarvvadevamayaṃ kṛtvā sarvāyudhadharaṃ vapuḥ
garuḍasthena cotsiktaḥ kālanemirnipātitaḥ/
uttarāṃśe samudrasya kṣīrodasyāmṛtodadheḥ/
yaḥ śete śāśvataṃ yogamāsthāya timiraṃ mahat
purāṇī garbhamadhatta divyaṃ tapaḥprakarṣādaditiḥ purā yam/
śakrañca yo daityagaṇāvaruddhaṃ garbhāvamānena bhṛśaṃ cakāra
yadānilo lokapadāni hṛtvā cakāra daityān salileśayāṃstān /
kṛtvādidevastridivasya devāṃścakre sureśaṃ puruhūtameva
gārhapatyena vidhinā anvāhāryyeṇa karmmaṇā/
agnimāhavanīyañca vediñcaiva kuśasravam
prokṣaṇīyaṃ sruvañcaiva avabhṛthaṃ tathaiva ca/
atha trīniha yaścakre havyabhāga pradānmakhe
havyādāṃśca surāṃścakre kavyādāṃśca pitṝnapi/
bhogārthaṃ yajñavidhinā yo yajño yajñakarmmaṇi
yūpān samitsruvaṃ somaṃ pavitraṃ paridhīnapi/
yajñiyāni ca dravyāṇi yajñīyāṃśca tathānalān
sadasyān yajamānāṃśca aśvamedhān kratūttamān/
vibabhrāja purā yaśca pārameṣṭhyena karmmaṇā
yugānurūpaṃ yaḥ kṛtvā trīllom̐kān hi yathākramam/
kṣaṇā nimeṣāḥ kāṣṭhāśca kalāstraikālameva ca
muhūrttāstithayo māsā dinasaṃvatsarāstathā/
ṛtavaḥ kālayogāśca pramāṇaṃ trividhantathā
āyuḥ kṣetrāṇyupacayaṃ lakṣaṇaṃ rūpasauṣṭhavam/
medhā vittaṃ ca śauryyañca śāstrasyaiva ca pāraṇam
trayo varṇāstrayo lokāstraividyaṃ pāvakāstrayaḥ/
traikālyaṃ trīṇi karmmāṇi tisro māyāstrayo guṇāḥ
sṛṣṭā lokāḥ surāścaiva yenātyantena karmmaṇā/
sarvvabhūtagaṇāḥ sṛṣṭāḥ sarvvabhūtagaṇātmanā
nṛṇāmindriyapūrvveṇa yogena ramate ca yaḥ /
gatāgatānāṃ yo netā sarvvatra vividheśvaraḥ
yo gatirdharmayuktānāmagatiḥ pāpakarmmaṇām/
cāturvarṇyasya prabhavaścāturvarṇyasya rakṣitā
cāturvidyasya yo vettā caturāśramasaṃśrayaḥ/
digantaraṃ nabho bhūmirāpo vāyurvibhāvasuḥ
candrasūryyadvayaṃ jyotiryugeśaḥ kṣaṇadācaraḥ/
yaḥ paraḥ śrūyate devo yaḥ paraṃ śrūyate tapaḥ
yaḥ parantapasaḥ prāhuryaḥ paramparamātmavān/
ādityādistu yo devo yaśca daityāntako vibhuḥ
yugānteṣvantako yaśca yaśca lokāntakāntakaḥ/
seturyo lokasetūnāṃ medhyo yo medhyakarmmaṇām
vedyo yo vedaviduṣāṃ prabhuryaḥ prabhavātmanām/
somabhūtastu bhūtānāmagnibhūto'gnivarcasām
manuṣyāṇāṃ manobhūtastapobhūtastapasvinām /
vinayo nayatṛptānāṃ tejastejasvināmapi
vigraho vigrahāṇāṃ yo gatirgatimatāmapi/
ākāśa prabhavo vāyurvāyuprāṇā hutāśanaḥ
divā hutāśanaprāṇāḥ prāṇo'gnermadhusūdanaḥ/
raso'bhavacchoṇitaṃ vai śoṇitānmāṃsamucyate
māṃsāttu medaso janma medaso'sthi nirūpyate/
asthnā majjā samabhavanmajjātaḥ śukrasambhavaḥ
śukrādgharbhaḥ samabhavadrasamūlena karmmaṇā/
tatrāpi prathamañcāpastāḥ saumyarāśirucyate
garbhoṣmasambhavo jñeyo dvitīyo rāśirucyate/
śukraṃ somātmakaṃ vidyādārttavaṃ pāvakātmakam
bhāvau rasānugāvetau vīryye ca śaśipāvakau/
kaphavarge'bhavacchukraṃ pittavarge ca śoṇitam
kaphasya hṛdayaṃ sthānaṃ nābhyāṃ pittaṃ pratiṣṭhitam/
dehasya madhye hṛdayaṃ sthānantu manasaḥ smṛtam
nābikoṣṭhāntaraṃ yattu tatra devo hutāśanaḥ/
manaḥ prajāpatirjñeyaṃ kaphaḥ somo vibhāvyate
pittamagniḥ smṛtāvetāvagnisomātmakaṃ jagat/
evaṃ pravarttito garbho varttate'mbudasannibhaḥ
vāyuḥ praveśanaṃ cakre saṅgataḥ paramātmanā/
sa pañcadhā śarīrastho vidyate varddhayet punaḥ
prāṇāpānau samānaśca udāno vyāna eva ca/
prāṇo'sya paramātmānaṃ varddhayan parivarttate
apānaḥ paścimaṃ kāyamudānorddhvaśarīragaḥ/
vyāno vyānasyate yena samānaḥ sarvvasandhiṣu
bhūtāvāptistatastasya jāyatendriyagocarā/
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam
sarvvendriyā niviṣṭāstaṃ svaṃ svaṃ yogaṃ pracakrire/
pārthivaṃ dehamāhustaṃ prāṇātmānaṃ ca mārutam
chidrāṇyākāśayonīni jalāsrāvaṃ pravarttate /
tejaścakṣuḥṣvitā jyotsnā teṣāṃ yannāmataḥ smṛtam/
saṅgrāmā viṣayāścaiva yasya vīryyātpravarttitāḥ
ityetān puruṣaḥ sarvvān sṛjam̐llokān sanātanaḥ/
naidhane'smin kathaṃ loke naratvaṃ viṣṇurāgataḥ
eṣa naḥ saṃśayo dhīmanneṣa vai vismayo mahān /
kathaṃ gatirgatimatāmāpanno mānuṣīṃ tanum
śrotumicchāmahe viṣṇoḥ karmmāṇi ca yathākramam/
āścaryyāṇi paraṃ viṣṇurvedadevaiśca kathyate
viṣṇorutpattimāścaryyaṃ kathayasva mahāmate/
etadāścaryyamākhyānaṃ kathyatāṃ vai sukhāvaham
prakhyātabalavīryyasya prādurbhāvā mahātmanaḥ/
karmmaṇāścaryyabhūtasya viṣṇoḥ sattvamihocyatām
//sūta uvāca//
ahañca kīrttayiṣyāmi prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ/
yathā sa bhagavāñjāto mānuṣeṣu mahātapāḥ
saptasaptatapaḥ proktā bhṛguśāpena mānuṣe/
jāyate ca yugānteṣu devakāryyarthasiddhaye
tasya divyatanuṃ viṣṇorgadato me nibodhata/
yugadharmme parāvṛtte kāle ca śithile prabhuḥ
kartuṃ dharmmavyavasthānaṃ jāyate mānuṣeṣviha/
bhṛgoḥ śāpanimittena devāsurakṛtena ca
//ṛṣaya ūcuḥ//
kathaṃ devāsurakṛte adhyāhāramavāpnuyāt/
etadveditumicchāmo vṛttaṃ daivāsuraṃ katham
//sūta uvāca//
daivāsuraṃ yathāvṛttaṃ bruvatastannibodhata/
hiraṇyakaśipurdaityastrailokyaṃ prāk praśāsati
balinādhiṣṭhitaṃ rāṣṭraṃ punarlokatraye kramāt/
sakhyamāsītparaṃ teṣāṃ devānāmasuraiḥ saha
yugaṃ vai daśasaṅkīrṇamāsīdavyāhataṃ jagat/
nideśasthāyinaścaiva tayordevāsurābhavan
balavān vai vivādo'yaṃ saṃpravṛttaḥ sudāruṇaḥ/
devāsurāṇāṃ ca tadā ghorakṣayakaro mahān
teṣāṃ dāyanimittaṃ vai saṃgrāṇā bahavo'bhavan/
vārāhe'smin daśa dvau ca ṣaṇḍāmārkottarāḥ smṛtā
nāmatastu samāsena śrṛṇudhvaṃ tān vivakṣataḥ/
prathamo nārasiṃhastu dvitīyaścāpi vāmanaḥ
tṛtīyaḥ sa tu vārāhaścaturtho'mṛtamandhanaḥ/
saṃgrāmaḥ pañcamaścaiva sughorastārakāmayaḥ
ṣaṣṭho hyāḍībakasteṣāṃ saptamastraipuraḥ smṛtaḥ/
andhakāro'ṣṭamasteṣāṃ dhvajaśca navamaḥ smṛtaḥ
vārttaśca daśamo jñeyastato hālā halaḥ smṛtaḥ/
smṛto dvādaśamasteṣāṃ ghorakolāhalo'paraḥ
hiraṇyakaśipurdaityo narasiṃhena sūditaḥ/
vāmanena balirvaddhastrailokyākramaṇe kṛte
hiraṇyākṣo hato dvandve prativāde tu daivataiḥ/
mahābalo mahāsattvaḥ saṃgrāmeṣvaparājitaḥ
daṃṣṭrāyāntu varāheṇa samudrādbhūryadā kṛtā /
prāhlādo nirjito yuddhe indreṇāmṛtamanthane
virocanastu prāhlādirnityamindravadhodyataḥ/
indreṇaiva sa vikramya nihatastārakāmaye
bhavādavadhyatāṃ prāpya viśeṣāstrādibhistu yaḥ/
sañjabho nihataḥ ṣaṣṭhe śakrāviṣṭena viṣṇunā
aśaknuvanto deveṣu puraṃ goptuṃ tridaivatam /
nihatā dānavāḥ sarve tripurastryambakeṇa tu
aṣṭame tvasurāścaivaṃ rākṣasāścāndhakārakāḥ/
jitadevamanuṣyaistu pitṛbhiścaiva saṅgatān
saṃvṛtān dānavāṃścaiva saṅgatān kṛtsnaśaśca tān /
tathā viṣṇusahāyena mahendreṇa nibarhitāḥ
hato dhvajo mahendreṇa māyācchannaśca yodhayan/
dhvaje lakṣyaṃ samāviśya vipravarttirmahābhujaḥ
daityāṃśca dānavāṃścaiva saṃhatān kṛtsnaśaśca tān/
rajiḥ kolāhale sarvān devaiḥ parivṛto'jayat/
yajñāmṛtena vijitau ṣaṇḍāmārkau tu daivataiḥ
ete daivāsurā vṛttāḥ saṃgrāmā dvādaśaiva tu/
devāsurakṣayakarāḥ prajānāmaśivāya ca
hiraṇyakaśipū rājā varṣāṇāmarbudaṃ babhau/
tathā śatasahasrāṇi hyadikāni dvisaptatiḥ /
aśītiṃ ca sahasrāṇi trailokyasyeśvaro'bhavat
paryāye tasya rājā'nu balirvarṣārbudaṃ punaḥ /
ṣaṣṭiṃ caiva sahasrāṇi triṃśataṃ niyutāni ca
bale rājyādhikārastu yāvatkālaṃ babhūva ha/
prahlādena gṛhīto'bhūttāvatkālaṃ tadāsuraiḥ
indrāstrayaste vikhyātā asurāṇāṃ mahaujasaḥ /
daityasaṃsthamidaṃ sarvamāsīddaśayugaṃ kila
asapatnaṃ tataḥ sarvaṃ rāṣṭraṃ daśayugaṃ purā/
trailokyamavyayamidaṃ mahendreṇa tu pālyate
prahlādasya tataścādastrailokyaṃ kālaparyayāt /
paryāyeṇa ca saṃprāpte trailokye pākaśāsanaḥ
tato'surān parityajya yajñe devā upāgaman /
yajñe devānatha gate kāvyaṃ te hyasurābruvan
kṛtaṃ no miṣatāṃ rāṣṭraṃ tyaktvā yajñaṃ punargatāḥ/
sthātuṃ na śaknumo hyadya praviśāmo rasātalam
evamukto'bravīdetān viṣaṇṇaḥ sāntvayan girā/
mābhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena cāsurāḥ
vṛṣṭiroṣadhayaścaiva rasā vasu ca yadvayam/
kṛtsnā mayi ca tiṣṭhanti pādasteṣāṃ sureṣu vai/
yuṣmadarthaṃ pradāsyāmi tatsarvaṃ dhāryate mayā
tato devāsurān dṛṣṭvā dhṛtān kāvyena dhīmatā/
amantrayaṃstadā te vai saṃvignā vijigīṣayā
eṣa kāvya idaṃ sarvaṃ vyāvarttayati no balāt /
sādhu gacchāmahe tūrṇaṃ kṣīṇānnāpyāyayasva tān /
prasahya hatvā śiṣṭān vai pātālaṃ prāpayāmahe
tato devāḥ susaṃrabdhā dānavānabhisṛtya vai/
jadhnustai rvadhyamānāste kāvyamevābhidudruvuḥ
tataḥ kāvyastu tāndṛṣṭvā tūrṇaṃ devairabhidrutān/
samare'ktrakṣatārttāṃstān devebhyastān diteḥ sutān
kāvyo dṛṣṭvā sthitān devān tatra devo'bhyacintayat/
tānuvāca tato dhyātvā pūrvavṛttamanusmaran
trailokyaṃ vijitaṃ sarvaṃ vāmanena tribhiḥ kramaiḥ /
balirbaddho hato jambho nihataśca virocanaḥ
mahārheṣu dvādaśasu saṃgrāmeṣu surairhatāḥ/
taistairupāyairbhūyiṣṭhā nihatā ye pradhānataḥ
kiñcicchiṣṭāstu vai yūyaṃ yuddheṣvantyeṣu vai svayam/
nītiṃ vo hi vidhāsyāmi kālaḥ kaścitpratīkṣyatām
yāsyāmyahaṃ mahādevaṃ mantrārthe vijayāya vaḥ/
agnimāpyāyayeddhotā mantraireva bṛhaspatiḥ
tato yāsyāmyahaṃ devaṃ mantrārthe nīlalohitam/
yuṣmānanugrahīṣyāmi punaḥ paścādihāgataḥ
yūyaṃ tapaścaradhvaṃ vai saṃvṛtā valkalairvane/
na vai devā vadhiṣyanti yāvadāgamanaṃ mama
apratīpāṃstato mantrān devāt prāpya maheśvarāt/
yotsyāmahe punardevāṃstataḥ prāpsyatha vai jayam
tataste kṛtasaṃvādā devānūcustato'surāḥ/
nyastavādā vayaṃ sarve lokān yūyaṃ kramantu vai
vayaṃ tapaścariṣyāmaḥ saṃvṛtā valkalairvane/
prahlādasya vacaḥ śrutvā satyavyāharaṇaṃ tu tat
tato devā nivṛttā vai vijvarā muditāśca ha/
nyastaśastreṣu daityeṣu svān vai jagmuryathāgatān
tatastānabravītkāvyaḥ kañcitkālamupāsyatām/
nirutsukaistapoyuktaiḥ kālaṃ kāryārthasādhakaiḥ/
piturmamāśramasthā vai sarve devāḥ savāsavāḥ
sa sandiśyāsurān kāvyo mahādevaṃ prapadya ca/
praṇamyenasuvācātha jagatprabhavamīśvaram
mantrānicchāmyahaṃ deva me nasanti bṛhaspatau/
parābhavāya devānāmasureṣvabhayāvahān
evamukto'bravīddevo mantrānicchasi vai dvija/
vrataṃ cara mayo ddiṣṭaṃ brahmacārī samāhitaḥ
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ vai kuṇḍadhūmamavākśirāḥ/
yadyupāsyasi bhadrante matto mantramavāpsyasi
tathokto deva devena sa śukrastu mahātapāḥ/
pādau saṃspṛśya devasya bāḍhamityabhyabhāṣata
vrataṃ carāmyahaṃ śeṣaṃ yathoddiṣṭo'smi vai prabho/
tato niyukto devena kuṇḍadhāro'sya dhūmakṛt
asurāṇāṃ hitārthāya tasmiñchukre gate tadā/
mantrārthaṃ tatra vasati brahmacarye maheśvaraḥ
tadbuddhvā nātipūrvantu rājyaṃ nyastaṃ tadāsuraiḥ/
tasmiñchidre tadāmarṣā devāstān samabhidravan/
niśitāttāyudhāḥ sarve bṛhaspatipurogamāḥ
dṛṣṭvāsuragaṇā devān pragṛhītāyudhān punaḥ/
utpetuḥ sahasā sarve santrastāste tato'bhavan
nyastaśastre jaye datte ācāryavratamāsthite/
santyajya. samayaṃ devāste sapatnajighāṃsavaḥ
anācāryāstu bhadraṃ vo viśvastāstapasi sthitāḥ/
cīravalkājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ
raṇe vijetuṃ devān vai naśakṣyāmaḥ kathañcana/
aśuddhena prapadyāmaḥ śaraṇaṃ kāvyamātaram
jñāpayāmastatamidaṃ yāvadāgamanaṃ guroḥ/
vinivṛtte tataḥ kāvye yotsyāmo yudhi tān surān
evamuktvā surān yogyaṃ śaraṇaṃ kāvyamātaram/
prāpadyanta tato bhītāstadā caiva tadā'bhayam
dattanteṣāntu bhītānāṃ daityā nāmabhayārthinām/
na bhetavyaṃ na bhetavya bhayantyajata dānavāḥ
matsannidhau vartatāṃ vo na bhīrbhavitumarhati/
bhayāccāpyabhipannāṃstān dṛṣṭvā devāsurāṃstadā
abhijagmuḥ prasahyaitānavicārya balābalam/
tāṃstrastān vadhyamānāṃśca devairdṛṣṭvāsurāṃstadā
devī kruddhābravīdenānanindratvaṃ karomyaham/
saṃstabhya śīghraṃ saṃrambhādindraṃ sā'bhyacarattataḥ
tataḥ saṃstambhitaṃ dṛṣṭvā śakraṃdevāstu yūpavat/
vyadravanta tato bhītā dṛṣṭvā śakraṃ vaśīkṛtam
gateṣu surasaṅgheṣu viṣṇurindramabhāṣata/
māṃtvaṃ praviśa bhadrante neṣyāmi tvāṃ sureśvara
evamuktastato viṣṇuṃ praviveśa purandaraḥ/
viṣṇunā rakṣitaṃ dṛṣṭvā devī kruddhā vaco'vadat
eṣā tvāṃ viṣṇunā sārddhaṃ dahāmi maghavāniva/
miṣatāṃ sarvabhūtānāṃ dṛśyatāṃ me tapobalam
tayābhibhūtau tau devāvindraviṣṇū jajalpatuḥ/
kathaṃ mucyeva sahitau viṣṇurindramabhāṣata
indro'bravījjahi hyenāṃ yāvannau na dahedvibho/
viśeṣeṇābhibhūto'hamatastvañca hi mā ciram
tataḥ samīkṣya tāṃ viṣṇuḥ strīvadhaṃ karttumāsthitaḥ/
abhidhyāya tataścakramāpannaḥ satvaraṃ prabhuḥ
tasyāḥ satvaramāṇāyāḥ śīghrakārī surārihā/
striyā viṣṇustato devyā krūraṃ buddhvā cikīrṣitam/
kruddhastadastramāviddhya śiraściccheda mādhavaḥ
taṃ dṛṣṭvā strīvadhaṃ ghoraṃ cukopa bhṛgurīśvaraḥ/
tato'bhiśasto bhṛguṇā viṣṇurbhāryāvadhe tadā
yasmātte jānatā dharmānavadhyā strī niṣūditā/
tasmāttvaṃ saptakṛtvo vai mānuṣeṣu prapatsyasi
tatastenābhiśāpena naṣṭe dharme punaḥ punaḥ/
loke sarvahitārthāya jāyate mānuṣeṣviha
anuvyāhṛtya viṣṇuṃ sa tadādāya śiraḥ svayam/
samānīya tataḥ kāye apo gṛhyedamabravīt
eṣa tvāṃ viṣṇunā satye hatāṃ saṃjīvayāmyaham /
yadi kṛtsno mayā dharmaścarito jñāyate'pi vā/
tena satyena jīvasva yadi satyaṃ bravīmyaham
satyābhivyāhṛtā tasyā devī saṃjīvitā tadā/
tadā tāṃ prokṣya śītābhiradbhirjīveti so'bravīt
tatastāṃ sarvabhūtāni dṛṣṭvā suptotthitāmiva/
sādhu sādhvityadṛśyānāṃ vācastāḥ sasvarurdiśaḥ
dṛṣṭvā sañjīvitāmevaṃ devīṃ tāṃ bhṛguṇā tadā/
miṣatāṃ sarvabhūtānāṃ tadadbhutamivābhavat
asaṃbhrāntena bhṛguṇā patnīṃ sañjīvitāṃ tataḥ/
dṛṣṭvā śakro na lebhe'tha śarma kāvyabhayāttataḥ
prajāgare tataścendro jayantīmātmanaḥ sutām/
provāca matimān vākyaṃ svāṃ kanyāṃ pākaśāsanaḥ
eṣa kāvyo hyanindrāya carate dāruṇaṃ tapaḥ/
tenāhaṃ vyākulaḥ putri kṛto dhṛtimatā dṛḍham
gaccha sambhāvayasvainaṃ śramāpanayanaiḥ śubhaiḥ/
taistairmanonukūlaiśca hyupacārairatandritā
devī sā hīndratuhitā jayantī śubhacāriṇī/
yuktadhyānañca śāmyaṃ taṃ durbalaṃ dhṛtimāsthitam
pitrā yathoktaṃ kāvyaṃ sā kāvye kṛtavatī tadā/
gīrbhiścaivānukūlābhiḥ stuvatī valgubhāṣiṇī
gātrasaṃvāhanaiḥ kāle sevamānā sukhāvahaiḥ /
śuśrūṣantyanukūlā ca uvāsa bahulāḥ samāḥ
pūrṇe dhūmavrate cāpi ghore varṣasahasrike /
vareṇa cchandayāmāsa kāvyaṃ prīto'bhavattadā
evaṃ bruvaṃstvayaikena cīrṇaṃ nānyena kenacit/
tasmāttvaṃ tapasā buddhyā śrutena ca balena ca
tejasā cāpi vibudhān sarvānabhibhaviṣyasi/
yacca kiñcinmama brahman vidyate bhṛgunandana
sāṅgañca sarahasyañca yajñopaniṣadāntathā/
pratibhāsyati te sarvaṃ taccādyantaṃ na kasyacit
sarvābhibhāvī tena tvaṃ dvijaśreṣṭho bhaviṣyasi/
evaṃ dattvā varāṃstasmai bhārgavāya punaḥ punaḥ
ajeyatvaṃ dhaneśatvamavadhyatvaṃ ca vai dadau/
etān labdhvā varān kāvyaḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ
harṣāt prādurbabhau tasya devastotraṃ maheśvaram/
tadā tiryaksthitastvevaṃ tuṣṭuve nīlalohitam
namo'stu śitikaṇṭhāya surāpāya suvarcase/
ririhāṇāya lopāya vatsarāya jagatpate
kapardine hyūrddhvaromṇe hayāya karaṇāya ca/
saṃskṛtāya sutīrthāya devadevāya raṃhase
uṣṇīṣiṇe suvakrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe/
vasuretāya rudrāya tapase cīravāsase
hrasvāya muktakeśāya senānye rohitāya ca
kavaye rājavṛddhāya takṣakakrīḍanāya ca/
giriśāyārkanetrāya yatine jāmbavāya ca/
suvṛttāya suhastāya dhanvine bhārgavāya ca
sahasrabāhave caiva sahasrāmalacakṣuṣe/
sahasrakukṣaye caiva sahasracaraṇāya ca
sahasraśirase caiva bahurūpāya vedhase/
bhavāya viśvarūpāya śvetāya puruṣāya ca
niṣaṅgiṇe kavacine sūkṣmāya kṣapaṇāya ca/
tāmrāya caiva bhīmāya ugrāya ca śivāya ca
babhrave ca piśaṅgāya piṅgalāyāruṇāya ca/
mahādevāya śarvvāya viśvarūpaśivāya ca
hiraṇyāya ca śiṣṭāya śreṣṭhāya madhyamāya ca /
pinākine ceṣumate citrāya rohitāya ca
dundubhyāyaikapādāya arhāya buddhaye tathā/
mṛgavyādhāya sarpāya sthāṇave bhīṣaṇāya ca
bahurūpāya cogrāya trinetrāyeśvarāya ca/
kapilāyaikavīrāya mṛtyave tryambakāya ca
vāstoṣpate vinākāya śaṅkarāya śivāya ca/
āraṇyāya guhasthāya yatine brahmacāriṇe
sāṅkhyāya caiva yogāya dhyānine dīkṣitāya ca/
antarhitāya śarvvāya mānyāya māline tathā
buddhāya caiva puṇyāya dhārmikāya śubhāya ca/
rodhase cekitānāya brahmiṣṭhāya maharṣaye
catuṣpādāya medhyāya dharmiṇe śīghragāya ca/
śikhaṇḍine kapālāya daṃṣṭriṇe viśvamedhase
apratīghātāya dīptāya bhāskarāya sumedhase/
krūrāya vikṛtāyaiva bībhatsāya śivāya ca
saumyāya caiva puṇyāya dhārmikāya śubhāya ca/
avadhyāya mṛtāṅgāya nityāya śāśvatāya ca
sādyāya śarabhāyaiva śūline ca tricakṣuṣe/
somapāyājyapāyaiva dhūmapāyoṣmapāya ca
śucaye rerihāṇāya sadyojātāya mṛtyave/
piśitāśāya kharvāya medhāya vaidyutāya ca
vyāśritāya śraviṣṭāya bhāratāyāntarikṣaye/
kṣamāya saha mānāya satyāya tapanāya ca
tripuraghnāya dīptāya cakrāya romaśāya ca/
tigmāyudhāya medhyāya siddhāya ca pulastaye
rocamānāya khaṇḍāya sphītāya ṛṣabhāya ca/
bhogine puñjamānāya śāntāyaivorddhvaretase
aghaghnāya makhghnāya mṛtyave yajñiyāya ca/
kṛśānave pracetāya vahnaye kiśalāya ca
sikatyāya prasannāya vareṇyāyaiva cakṣuṣe/
kṣipregave sudhanvāya pramedhyāya priyāya ca
rakṣoghnāya paśughnāya vighnāya śayanāya ca/
vibhrāntāya mahantāya antaye durgamāya ca
dakṣāya ca jaghanyāya lokānāmīśvarāya ca/
anāmayāya corddhvāya saṃhatyādhiṣṭhitāya ca
hiraṇyabāhave caiva satyāya śamanāya ca/
asikalyāya māghāya rīriṇyāyaikacakṣuṣe
śreṣṭhāya vāmadevāya īśānāya ca dhīmate/
mahākalpāya dīptāya rādenāya hasāya ca
vṛtadhanvane kavicine rathine ca varūthine/
bhṛgunāthāya śukrāya vahniriṣṭāya dhīmate
aghāya aghaśaṃsāya vipriyāya priyāya ca /
digvāsaḥkṛttivāsāya bhagaghnāya namo'stu te
paśūnāṃ pataye caiva bhūtānāṃ pataye namaḥ/
praṇane ṛgyajuḥsāmne svadhāyai ca sudhāya ca
vaṣaṭkāratamāyaiva tubhyamantātmane namaḥ /
sraṣṭre dhātre tathā hotre hartre ca kṣapaṇāya ca
bhūtabhavyabhavāyaiva tubhyaṃ kālātmane namaḥ/
vasave caiva sādhyāya rudrādityāśvināya ca
viśvāya marute caiva tubhyandevātmane namaḥ/
agnisomartvigijyāya paśumantrauṣadhāya ca
dakṣiṇāvabhṛthāyaiva tubhyaṃ yajñātmane namaḥ /
tapase caiva satyāya tyāgāya ca śamāya ca
ahiṃsāyāpyalobhāya suveśāyātiśāya ca/
sarvabhūtātmabhūtāya tubhyaṃ yogātmane namaḥ
pṛthivyai cāntarikṣāya divāya ca mahāya ca/
janastapāya satyāya tubhyaṃ lokātmane namaḥ
avyaktāyātha mahate bhūtāyaivondriyāya ca /
tanmātrāya mahāntāya tubhyaṃ tattvātmane namaḥ
nityāya cārthaliṅgāya sūkṣmāya cetanāya ca/
śuddhāya vibhave caiva tubhyaṃ nityātmane namaḥ
namaste triṣu lokeṣu svarānteṣu bhavādiṣu/
satyānteṣu mahānteṣu caturṣu ca namo'stu te
namaḥstotre mayā hyasmin sadasadvyāhṛtaṃ vibho/
madbhakta iti brahmaṇya sarvantat kṣantumarhasi
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte viṣṇumāhātmye śambhustavakīrttanaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0