વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 35
મનુષ્યપ્રકૃતીન્ દેવાન્ કીર્ત્યમાનાન્નિબોધત ।
સઙ્કર્ષણો વાસુદેવઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સામ્બ એવ ચ
અનિરુદ્ધશ્ચ પઞ્ચૈતે વંશવીરાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ।
સપ્તર્ષયઃ કુબેરશ્ચ યક્ષો મણિવરસ્તથા
શાલકી બદરશ્ચૈવ વિદ્વાન્ ધન્વન્તરિસ્તથા।
નન્દિનશ્ચ મહાદેવઃ શાલઙ્કાયન ઉચ્યતે।
આદિદેવસ્તદા જિષ્ણુરેભિશ્ચ સહ દૈવતૈઃ
॥ઋષય ઊચુઃ ॥
વિષ્ણુઃ કિમર્થં સમ્ભૂતઃ સ્મૃતાઃ સમ્ભૂતયઃ કતિ।
ભવિષ્યાઃ કતિ વાન્યે તુ પ્રાદુર્ભાવા મહાત્મનઃ
બ્રહ્મક્ષેત્રે યુગાન્તેષુ કિમર્થમિહ જાયતે ।
પુનઃ પુનર્મ્મનુષ્યેષુ તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્
વિસ્તરેણૈવ સર્વાણિ કર્મ્માણિ રિપુઘાતિનઃ।
શ્રોતુમિચ્છામહે સમ્યગ્ દેહૈઃ કૃષ્ણસ્ય ધીમતઃ
કર્મ્મણામાનુપૂર્વ્યઞ્ચ પ્રાદુર્ભાવાશ્ચ યે પ્રભો ।
યા ચાસ્ય પ્રકૃતિઃ સૂત તાશ્ચાસ્માન્ વક્તુમર્હસિ
કથં સ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સુરેષ્વરિનિષૂદનઃ।
વસુદેવકુલે ધીમાન્ વાસુદેવત્વમાગતઃ
અમરૈઃ સૂત કિં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિરલંકૃતમ્।
દેવલોકં સમુત્સૃજ્ય મર્ત્યલોકમિહાગતઃ
દેવમાનુષયોર્નેતા ભૂર્ભુવઃપ્રસવો હરિઃ।
કિમર્થં દિવ્યમાત્માનં માનુષે સમવેશયત્
યશ્ચક્રં વર્તયત્યેકો મનુષ્યાણાં મનોમયમ્।
મનુષ્યે સ કથં બુદ્ધિં ચક્રે ચક્રભૃતાં વરઃ
ગોપાયનં યઃ કુરુતે જગતાં સાર્વ્વલૌકિકમ્।
સ કથં ગાં ગતો વિષ્ણુર્ગોપમન્વકરોત્પ્રભુઃ
મહાભૂતાનિ ભૂતાત્મા યો દદાર ચકાર હ।
શ્રીગર્ભઃ સ કથં ગર્ભે સ્ત્રિયા ભૂચરયા ધૃતઃ
યેન લોકાન્ ક્રમૈર્જિત્ત્વા ત્રિભિસ્ત્રીંસ્ત્રિદશેપ્સયા।
સ્થાપિતા જગતો માર્ગાસ્ત્રિવર્ગપ્રવરાસ્ત્રયઃ
યોઽન્તકાલે જગત્પીત્વા કૃત્વા તોયમયં વપુઃ।
લોકમેકાર્ણવં ચક્રે દૃશ્યાદૃશ્યેન વર્ત્મના
યઃ પુરાણે પુરાણાત્મા વારાહં વપુરાસ્થિતઃ।
દદૌ જિત્ત્વા વસુમતીં સુરાણાં સુરસત્તમઃ
યેન સૈંહં વપુઃ કૃત્વા દ્વિધાકૃત્વા ચ યત્પુનઃ।
પૂર્વ્વદૈત્યો મહાવીર્ય્યો હિરણ્યકશિપુર્હતઃ
યઃ પુરા હ્યનલો ભૂત્વા ઔર્વ્વઃ સંવર્ત્તકો વિભુઃ।
પાતાલસ્થોઽર્ણવગતઃ પપૌ તોયમયં હવિઃ
સહસ્રચરણં દેવં સહસ્રાંશું સહસ્રશઃ।
સહસ્રશિરસં દેવં યમાહુર્વૈ યુગે યુગે
નાભ્યારણ્યાઃ સમુદ્ભૂતં યસ્ય પૈતામહં ગૃહમ્।
એકાર્ણવગતે લોકે તત્પઙ્કજમપઙ્કજમ્
યેન તે નિહતા દૈત્યાઃ સંગ્રામે તારકામયે।
સર્વ્વદેવમયં કૃત્વા સર્વાયુધધરં વપુઃ
ગરુડસ્થેન ચોત્સિક્તઃ કાલનેમિર્નિપાતિતઃ।
ઉત્તરાંશે સમુદ્રસ્ય ક્ષીરોદસ્યામૃતોદધેઃ।
યઃ શેતે શાશ્વતં યોગમાસ્થાય તિમિરં મહત્
પુરાણી ગર્ભમધત્ત દિવ્યં તપઃપ્રકર્ષાદદિતિઃ પુરા યમ્।
શક્રઞ્ચ યો દૈત્યગણાવરુદ્ધં ગર્ભાવમાનેન ભૃશં ચકાર
યદાનિલો લોકપદાનિ હૃત્વા ચકાર દૈત્યાન્ સલિલેશયાંસ્તાન્ ।
કૃત્વાદિદેવસ્ત્રિદિવસ્ય દેવાંશ્ચક્રે સુરેશં પુરુહૂતમેવ
ગાર્હપત્યેન વિધિના અન્વાહાર્ય્યેણ કર્મ્મણા।
અગ્નિમાહવનીયઞ્ચ વેદિઞ્ચૈવ કુશસ્રવમ્
પ્રોક્ષણીયં સ્રુવઞ્ચૈવ અવભૃથં તથૈવ ચ।
અથ ત્રીનિહ યશ્ચક્રે હવ્યભાગ પ્રદાન્મખે
હવ્યાદાંશ્ચ સુરાંશ્ચક્રે કવ્યાદાંશ્ચ પિતૄનપિ।
ભોગાર્થં યજ્ઞવિધિના યો યજ્ઞો યજ્ઞકર્મ્મણિ
યૂપાન્ સમિત્સ્રુવં સોમં પવિત્રં પરિધીનપિ।
યજ્ઞિયાનિ ચ દ્રવ્યાણિ યજ્ઞીયાંશ્ચ તથાનલાન્
સદસ્યાન્ યજમાનાંશ્ચ અશ્વમેધાન્ ક્રતૂત્તમાન્।
વિબભ્રાજ પુરા યશ્ચ પારમેષ્ઠ્યેન કર્મ્મણા
યુગાનુરૂપં યઃ કૃત્વા ત્રીલ્લોઁકાન્ હિ યથાક્રમમ્।
ક્ષણા નિમેષાઃ કાષ્ઠાશ્ચ કલાસ્ત્રૈકાલમેવ ચ
મુહૂર્ત્તાસ્તિથયો માસા દિનસંવત્સરાસ્તથા।
ઋતવઃ કાલયોગાશ્ચ પ્રમાણં ત્રિવિધન્તથા
આયુઃ ક્ષેત્રાણ્યુપચયં લક્ષણં રૂપસૌષ્ઠવમ્।
મેધા વિત્તં ચ શૌર્ય્યઞ્ચ શાસ્ત્રસ્યૈવ ચ પારણમ્
ત્રયો વર્ણાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રૈવિદ્યં પાવકાસ્ત્રયઃ।
ત્રૈકાલ્યં ત્રીણિ કર્મ્માણિ તિસ્રો માયાસ્ત્રયો ગુણાઃ
સૃષ્ટા લોકાઃ સુરાશ્ચૈવ યેનાત્યન્તેન કર્મ્મણા।
સર્વ્વભૂતગણાઃ સૃષ્ટાઃ સર્વ્વભૂતગણાત્મના
નૃણામિન્દ્રિયપૂર્વ્વેણ યોગેન રમતે ચ યઃ ।
ગતાગતાનાં યો નેતા સર્વ્વત્ર વિવિધેશ્વરઃ
યો ગતિર્ધર્મયુક્તાનામગતિઃ પાપકર્મ્મણામ્।
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રભવશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા
ચાતુર્વિદ્યસ્ય યો વેત્તા ચતુરાશ્રમસંશ્રયઃ।
દિગન્તરં નભો ભૂમિરાપો વાયુર્વિભાવસુઃ
ચન્દ્રસૂર્ય્યદ્વયં જ્યોતિર્યુગેશઃ ક્ષણદાચરઃ।
યઃ પરઃ શ્રૂયતે દેવો યઃ પરં શ્રૂયતે તપઃ
યઃ પરન્તપસઃ પ્રાહુર્યઃ પરમ્પરમાત્મવાન્।
આદિત્યાદિસ્તુ યો દેવો યશ્ચ દૈત્યાન્તકો વિભુઃ
યુગાન્તેષ્વન્તકો યશ્ચ યશ્ચ લોકાન્તકાન્તકઃ।
સેતુર્યો લોકસેતૂનાં મેધ્યો યો મેધ્યકર્મ્મણામ્
વેદ્યો યો વેદવિદુષાં પ્રભુર્યઃ પ્રભવાત્મનામ્।
સોમભૂતસ્તુ ભૂતાનામગ્નિભૂતોઽગ્નિવર્ચસામ્
મનુષ્યાણાં મનોભૂતસ્તપોભૂતસ્તપસ્વિનામ્ ।
વિનયો નયતૃપ્તાનાં તેજસ્તેજસ્વિનામપિ
વિગ્રહો વિગ્રહાણાં યો ગતિર્ગતિમતામપિ।
આકાશ પ્રભવો વાયુર્વાયુપ્રાણા હુતાશનઃ
દિવા હુતાશનપ્રાણાઃ પ્રાણોઽગ્નેર્મધુસૂદનઃ।
રસોઽભવચ્છોણિતં વૈ શોણિતાન્માંસમુચ્યતે
માંસાત્તુ મેદસો જન્મ મેદસોઽસ્થિ નિરૂપ્યતે।
અસ્થ્ના મજ્જા સમભવન્મજ્જાતઃ શુક્રસમ્ભવઃ
શુક્રાદ્ઘર્ભઃ સમભવદ્રસમૂલેન કર્મ્મણા।
તત્રાપિ પ્રથમઞ્ચાપસ્તાઃ સૌમ્યરાશિરુચ્યતે
ગર્ભોષ્મસમ્ભવો જ્ઞેયો દ્વિતીયો રાશિરુચ્યતે।
શુક્રં સોમાત્મકં વિદ્યાદાર્ત્તવં પાવકાત્મકમ્
ભાવૌ રસાનુગાવેતૌ વીર્ય્યે ચ શશિપાવકૌ।
કફવર્ગેઽભવચ્છુક્રં પિત્તવર્ગે ચ શોણિતમ્
કફસ્ય હૃદયં સ્થાનં નાભ્યાં પિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્।
દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનન્તુ મનસઃ સ્મૃતમ્
નાબિકોષ્ઠાન્તરં યત્તુ તત્ર દેવો હુતાશનઃ।
મનઃ પ્રજાપતિર્જ્ઞેયં કફઃ સોમો વિભાવ્યતે
પિત્તમગ્નિઃ સ્મૃતાવેતાવગ્નિસોમાત્મકં જગત્।
એવં પ્રવર્ત્તિતો ગર્ભો વર્ત્તતેઽમ્બુદસન્નિભઃ
વાયુઃ પ્રવેશનં ચક્રે સઙ્ગતઃ પરમાત્મના।
સ પઞ્ચધા શરીરસ્થો વિદ્યતે વર્દ્ધયેત્ પુનઃ
પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ।
પ્રાણોઽસ્ય પરમાત્માનં વર્દ્ધયન્ પરિવર્ત્તતે
અપાનઃ પશ્ચિમં કાયમુદાનોર્દ્ધ્વશરીરગઃ।
વ્યાનો વ્યાનસ્યતે યેન સમાનઃ સર્વ્વસન્ધિષુ
ભૂતાવાપ્તિસ્તતસ્તસ્ય જાયતેન્દ્રિયગોચરા।
પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્
સર્વ્વેન્દ્રિયા નિવિષ્ટાસ્તં સ્વં સ્વં યોગં પ્રચક્રિરે।
પાર્થિવં દેહમાહુસ્તં પ્રાણાત્માનં ચ મારુતમ્
છિદ્રાણ્યાકાશયોનીનિ જલાસ્રાવં પ્રવર્ત્તતે ।
તેજશ્ચક્ષુઃષ્વિતા જ્યોત્સ્ના તેષાં યન્નામતઃ સ્મૃતમ્।
સઙ્ગ્રામા વિષયાશ્ચૈવ યસ્ય વીર્ય્યાત્પ્રવર્ત્તિતાઃ
ઇત્યેતાન્ પુરુષઃ સર્વ્વાન્ સૃજઁલ્લોકાન્ સનાતનઃ।
નૈધનેઽસ્મિન્ કથં લોકે નરત્વં વિષ્ણુરાગતઃ
એષ નઃ સંશયો ધીમન્નેષ વૈ વિસ્મયો મહાન્ ।
કથં ગતિર્ગતિમતામાપન્નો માનુષીં તનુમ્
શ્રોતુમિચ્છામહે વિષ્ણોઃ કર્મ્માણિ ચ યથાક્રમમ્।
આશ્ચર્ય્યાણિ પરં વિષ્ણુર્વેદદેવૈશ્ચ કથ્યતે
વિષ્ણોરુત્પત્તિમાશ્ચર્ય્યં કથયસ્વ મહામતે।
એતદાશ્ચર્ય્યમાખ્યાનં કથ્યતાં વૈ સુખાવહમ્
પ્રખ્યાતબલવીર્ય્યસ્ય પ્રાદુર્ભાવા મહાત્મનઃ।
કર્મ્મણાશ્ચર્ય્યભૂતસ્ય વિષ્ણોઃ સત્ત્વમિહોચ્યતામ્
॥સૂત ઉવાચ॥
અહઞ્ચ કીર્ત્તયિષ્યામિ પ્રાદુર્ભાવં મહાત્મનઃ।
યથા સ ભગવાઞ્જાતો માનુષેષુ મહાતપાઃ
સપ્તસપ્તતપઃ પ્રોક્તા ભૃગુશાપેન માનુષે।
જાયતે ચ યુગાન્તેષુ દેવકાર્ય્યર્થસિદ્ધયે
તસ્ય દિવ્યતનું વિષ્ણોર્ગદતો મે નિબોધત।
યુગધર્મ્મે પરાવૃત્તે કાલે ચ શિથિલે પ્રભુઃ
કર્તું ધર્મ્મવ્યવસ્થાનં જાયતે માનુષેષ્વિહ।
ભૃગોઃ શાપનિમિત્તેન દેવાસુરકૃતેન ચ
॥ઋષય ઊચુઃ॥
કથં દેવાસુરકૃતે અધ્યાહારમવાપ્નુયાત્।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામો વૃત્તં દૈવાસુરં કથમ્
॥સૂત ઉવાચ॥
દૈવાસુરં યથાવૃત્તં બ્રુવતસ્તન્નિબોધત।
હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યસ્ત્રૈલોક્યં પ્રાક્ પ્રશાસતિ
બલિનાધિષ્ઠિતં રાષ્ટ્રં પુનર્લોકત્રયે ક્રમાત્।
સખ્યમાસીત્પરં તેષાં દેવાનામસુરૈઃ સહ
યુગં વૈ દશસઙ્કીર્ણમાસીદવ્યાહતં જગત્।
નિદેશસ્થાયિનશ્ચૈવ તયોર્દેવાસુરાભવન્
બલવાન્ વૈ વિવાદોઽયં સંપ્રવૃત્તઃ સુદારુણઃ।
દેવાસુરાણાં ચ તદા ઘોરક્ષયકરો મહાન્
તેષાં દાયનિમિત્તં વૈ સંગ્રાણા બહવોઽભવન્।
વારાહેઽસ્મિન્ દશ દ્વૌ ચ ષણ્ડામાર્કોત્તરાઃ સ્મૃતા
નામતસ્તુ સમાસેન શ્રૃણુધ્વં તાન્ વિવક્ષતઃ।
પ્રથમો નારસિંહસ્તુ દ્વિતીયશ્ચાપિ વામનઃ
તૃતીયઃ સ તુ વારાહશ્ચતુર્થોઽમૃતમન્ધનઃ।
સંગ્રામઃ પઞ્ચમશ્ચૈવ સુઘોરસ્તારકામયઃ
ષષ્ઠો હ્યાડીબકસ્તેષાં સપ્તમસ્ત્રૈપુરઃ સ્મૃતઃ।
અન્ધકારોઽષ્ટમસ્તેષાં ધ્વજશ્ચ નવમઃ સ્મૃતઃ
વાર્ત્તશ્ચ દશમો જ્ઞેયસ્તતો હાલા હલઃ સ્મૃતઃ।
સ્મૃતો દ્વાદશમસ્તેષાં ઘોરકોલાહલોઽપરઃ
હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યો નરસિંહેન સૂદિતઃ।
વામનેન બલિર્વદ્ધસ્ત્રૈલોક્યાક્રમણે કૃતે
હિરણ્યાક્ષો હતો દ્વન્દ્વે પ્રતિવાદે તુ દૈવતૈઃ।
મહાબલો મહાસત્ત્વઃ સંગ્રામેષ્વપરાજિતઃ
દંષ્ટ્રાયાન્તુ વરાહેણ સમુદ્રાદ્ભૂર્યદા કૃતા ।
પ્રાહ્લાદો નિર્જિતો યુદ્ધે ઇન્દ્રેણામૃતમન્થને
વિરોચનસ્તુ પ્રાહ્લાદિર્નિત્યમિન્દ્રવધોદ્યતઃ।
ઇન્દ્રેણૈવ સ વિક્રમ્ય નિહતસ્તારકામયે
ભવાદવધ્યતાં પ્રાપ્ય વિશેષાસ્ત્રાદિભિસ્તુ યઃ।
સઞ્જભો નિહતઃ ષષ્ઠે શક્રાવિષ્ટેન વિષ્ણુના
અશક્નુવન્તો દેવેષુ પુરં ગોપ્તું ત્રિદૈવતમ્ ।
નિહતા દાનવાઃ સર્વે ત્રિપુરસ્ત્ર્યમ્બકેણ તુ
અષ્ટમે ત્વસુરાશ્ચૈવં રાક્ષસાશ્ચાન્ધકારકાઃ।
જિતદેવમનુષ્યૈસ્તુ પિતૃભિશ્ચૈવ સઙ્ગતાન્
સંવૃતાન્ દાનવાંશ્ચૈવ સઙ્ગતાન્ કૃત્સ્નશશ્ચ તાન્ ।
તથા વિષ્ણુસહાયેન મહેન્દ્રેણ નિબર્હિતાઃ
હતો ધ્વજો મહેન્દ્રેણ માયાચ્છન્નશ્ચ યોધયન્।
ધ્વજે લક્ષ્યં સમાવિશ્ય વિપ્રવર્ત્તિર્મહાભુજઃ
દૈત્યાંશ્ચ દાનવાંશ્ચૈવ સંહતાન્ કૃત્સ્નશશ્ચ તાન્।
રજિઃ કોલાહલે સર્વાન્ દેવૈઃ પરિવૃતોઽજયત્।
યજ્ઞામૃતેન વિજિતૌ ષણ્ડામાર્કૌ તુ દૈવતૈઃ
એતે દૈવાસુરા વૃત્તાઃ સંગ્રામા દ્વાદશૈવ તુ।
દેવાસુરક્ષયકરાઃ પ્રજાનામશિવાય ચ
હિરણ્યકશિપૂ રાજા વર્ષાણામર્બુદં બભૌ।
તથા શતસહસ્રાણિ હ્યદિકાનિ દ્વિસપ્તતિઃ ।
અશીતિં ચ સહસ્રાણિ ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરોઽભવત્
પર્યાયે તસ્ય રાજાઽનુ બલિર્વર્ષાર્બુદં પુનઃ ।
ષષ્ટિં ચૈવ સહસ્રાણિ ત્રિંશતં નિયુતાનિ ચ
બલે રાજ્યાધિકારસ્તુ યાવત્કાલં બભૂવ હ।
પ્રહ્લાદેન ગૃહીતોઽભૂત્તાવત્કાલં તદાસુરૈઃ
ઇન્દ્રાસ્ત્રયસ્તે વિખ્યાતા અસુરાણાં મહૌજસઃ ।
દૈત્યસંસ્થમિદં સર્વમાસીદ્દશયુગં કિલ
અસપત્નં તતઃ સર્વં રાષ્ટ્રં દશયુગં પુરા।
ત્રૈલોક્યમવ્યયમિદં મહેન્દ્રેણ તુ પાલ્યતે
પ્રહ્લાદસ્ય તતશ્ચાદસ્ત્રૈલોક્યં કાલપર્યયાત્ ।
પર્યાયેણ ચ સંપ્રાપ્તે ત્રૈલોક્યે પાકશાસનઃ
તતોઽસુરાન્ પરિત્યજ્ય યજ્ઞે દેવા ઉપાગમન્ ।
યજ્ઞે દેવાનથ ગતે કાવ્યં તે હ્યસુરાબ્રુવન્
કૃતં નો મિષતાં રાષ્ટ્રં ત્યક્ત્વા યજ્ઞં પુનર્ગતાઃ।
સ્થાતું ન શક્નુમો હ્યદ્ય પ્રવિશામો રસાતલમ્
એવમુક્તોઽબ્રવીદેતાન્ વિષણ્ણઃ સાન્ત્વયન્ ગિરા।
માભૈષ્ટ ધારયિષ્યામિ તેજસા સ્વેન ચાસુરાઃ
વૃષ્ટિરોષધયશ્ચૈવ રસા વસુ ચ યદ્વયમ્।
કૃત્સ્ના મયિ ચ તિષ્ઠન્તિ પાદસ્તેષાં સુરેષુ વૈ।
યુષ્મદર્થં પ્રદાસ્યામિ તત્સર્વં ધાર્યતે મયા
તતો દેવાસુરાન્ દૃષ્ટ્વા ધૃતાન્ કાવ્યેન ધીમતા।
અમન્ત્રયંસ્તદા તે વૈ સંવિગ્ના વિજિગીષયા
એષ કાવ્ય ઇદં સર્વં વ્યાવર્ત્તયતિ નો બલાત્ ।
સાધુ ગચ્છામહે તૂર્ણં ક્ષીણાન્નાપ્યાયયસ્વ તાન્ ।
પ્રસહ્ય હત્વા શિષ્ટાન્ વૈ પાતાલં પ્રાપયામહે
તતો દેવાઃ સુસંરબ્ધા દાનવાનભિસૃત્ય વૈ।
જધ્નુસ્તૈ ર્વધ્યમાનાસ્તે કાવ્યમેવાભિદુદ્રુવુઃ
તતઃ કાવ્યસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા તૂર્ણં દેવૈરભિદ્રુતાન્।
સમરેઽક્ત્રક્ષતાર્ત્તાંસ્તાન્ દેવેભ્યસ્તાન્ દિતેઃ સુતાન્
કાવ્યો દૃષ્ટ્વા સ્થિતાન્ દેવાન્ તત્ર દેવોઽભ્યચિન્તયત્।
તાનુવાચ તતો ધ્યાત્વા પૂર્વવૃત્તમનુસ્મરન્
ત્રૈલોક્યં વિજિતં સર્વં વામનેન ત્રિભિઃ ક્રમૈઃ ।
બલિર્બદ્ધો હતો જમ્ભો નિહતશ્ચ વિરોચનઃ
મહાર્હેષુ દ્વાદશસુ સંગ્રામેષુ સુરૈર્હતાઃ।
તૈસ્તૈરુપાયૈર્ભૂયિષ્ઠા નિહતા યે પ્રધાનતઃ
કિઞ્ચિચ્છિષ્ટાસ્તુ વૈ યૂયં યુદ્ધેષ્વન્ત્યેષુ વૈ સ્વયમ્।
નીતિં વો હિ વિધાસ્યામિ કાલઃ કશ્ચિત્પ્રતીક્ષ્યતામ્
યાસ્યામ્યહં મહાદેવં મન્ત્રાર્થે વિજયાય વઃ।
અગ્નિમાપ્યાયયેદ્ધોતા મન્ત્રૈરેવ બૃહસ્પતિઃ
તતો યાસ્યામ્યહં દેવં મન્ત્રાર્થે નીલલોહિતમ્।
યુષ્માનનુગ્રહીષ્યામિ પુનઃ પશ્ચાદિહાગતઃ
યૂયં તપશ્ચરધ્વં વૈ સંવૃતા વલ્કલૈર્વને।
ન વૈ દેવા વધિષ્યન્તિ યાવદાગમનં મમ
અપ્રતીપાંસ્તતો મન્ત્રાન્ દેવાત્ પ્રાપ્ય મહેશ્વરાત્।
યોત્સ્યામહે પુનર્દેવાંસ્તતઃ પ્રાપ્સ્યથ વૈ જયમ્
તતસ્તે કૃતસંવાદા દેવાનૂચુસ્તતોઽસુરાઃ।
ન્યસ્તવાદા વયં સર્વે લોકાન્ યૂયં ક્રમન્તુ વૈ
વયં તપશ્ચરિષ્યામઃ સંવૃતા વલ્કલૈર્વને।
પ્રહ્લાદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સત્યવ્યાહરણં તુ તત્
તતો દેવા નિવૃત્તા વૈ વિજ્વરા મુદિતાશ્ચ હ।
ન્યસ્તશસ્ત્રેષુ દૈત્યેષુ સ્વાન્ વૈ જગ્મુર્યથાગતાન્
તતસ્તાનબ્રવીત્કાવ્યઃ કઞ્ચિત્કાલમુપાસ્યતામ્।
નિરુત્સુકૈસ્તપોયુક્તૈઃ કાલં કાર્યાર્થસાધકૈઃ।
પિતુર્મમાશ્રમસ્થા વૈ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ
સ સન્દિશ્યાસુરાન્ કાવ્યો મહાદેવં પ્રપદ્ય ચ।
પ્રણમ્યેનસુવાચાથ જગત્પ્રભવમીશ્વરમ્
મન્ત્રાનિચ્છામ્યહં દેવ મે નસન્તિ બૃહસ્પતૌ।
પરાભવાય દેવાનામસુરેષ્વભયાવહાન્
એવમુક્તોઽબ્રવીદ્દેવો મન્ત્રાનિચ્છસિ વૈ દ્વિજ।
વ્રતં ચર મયો દ્દિષ્ટં બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ
પૂર્ણં વર્ષસહસ્રં વૈ કુણ્ડધૂમમવાક્શિરાઃ।
યદ્યુપાસ્યસિ ભદ્રન્તે મત્તો મન્ત્રમવાપ્સ્યસિ
તથોક્તો દેવ દેવેન સ શુક્રસ્તુ મહાતપાઃ।
પાદૌ સંસ્પૃશ્ય દેવસ્ય બાઢમિત્યભ્યભાષત
વ્રતં ચરામ્યહં શેષં યથોદ્દિષ્ટોઽસ્મિ વૈ પ્રભો।
તતો નિયુક્તો દેવેન કુણ્ડધારોઽસ્ય ધૂમકૃત્
અસુરાણાં હિતાર્થાય તસ્મિઞ્છુક્રે ગતે તદા।
મન્ત્રાર્થં તત્ર વસતિ બ્રહ્મચર્યે મહેશ્વરઃ
તદ્બુદ્ધ્વા નાતિપૂર્વન્તુ રાજ્યં ન્યસ્તં તદાસુરૈઃ।
તસ્મિઞ્છિદ્રે તદામર્ષા દેવાસ્તાન્ સમભિદ્રવન્।
નિશિતાત્તાયુધાઃ સર્વે બૃહસ્પતિપુરોગમાઃ
દૃષ્ટ્વાસુરગણા દેવાન્ પ્રગૃહીતાયુધાન્ પુનઃ।
ઉત્પેતુઃ સહસા સર્વે સન્ત્રસ્તાસ્તે તતોઽભવન્
ન્યસ્તશસ્ત્રે જયે દત્તે આચાર્યવ્રતમાસ્થિતે।
સન્ત્યજ્ય. સમયં દેવાસ્તે સપત્નજિઘાંસવઃ
અનાચાર્યાસ્તુ ભદ્રં વો વિશ્વસ્તાસ્તપસિ સ્થિતાઃ।
ચીરવલ્કાજિનધરા નિષ્ક્રિયા નિષ્પરિગ્રહાઃ
રણે વિજેતું દેવાન્ વૈ નશક્ષ્યામઃ કથઞ્ચન।
અશુદ્ધેન પ્રપદ્યામઃ શરણં કાવ્યમાતરમ્
જ્ઞાપયામસ્તતમિદં યાવદાગમનં ગુરોઃ।
વિનિવૃત્તે તતઃ કાવ્યે યોત્સ્યામો યુધિ તાન્ સુરાન્
એવમુક્ત્વા સુરાન્ યોગ્યં શરણં કાવ્યમાતરમ્।
પ્રાપદ્યન્ત તતો ભીતાસ્તદા ચૈવ તદાઽભયમ્
દત્તન્તેષાન્તુ ભીતાનાં દૈત્યા નામભયાર્થિનામ્।
ન ભેતવ્યં ન ભેતવ્ય ભયન્ત્યજત દાનવાઃ
મત્સન્નિધૌ વર્તતાં વો ન ભીર્ભવિતુમર્હતિ।
ભયાચ્ચાપ્યભિપન્નાંસ્તાન્ દૃષ્ટ્વા દેવાસુરાંસ્તદા
અભિજગ્મુઃ પ્રસહ્યૈતાનવિચાર્ય બલાબલમ્।
તાંસ્ત્રસ્તાન્ વધ્યમાનાંશ્ચ દેવૈર્દૃષ્ટ્વાસુરાંસ્તદા
દેવી ક્રુદ્ધાબ્રવીદેનાનનિન્દ્રત્વં કરોમ્યહમ્।
સંસ્તભ્ય શીઘ્રં સંરમ્ભાદિન્દ્રં સાઽભ્યચરત્તતઃ
તતઃ સંસ્તમ્ભિતં દૃષ્ટ્વા શક્રંદેવાસ્તુ યૂપવત્।
વ્યદ્રવન્ત તતો ભીતા દૃષ્ટ્વા શક્રં વશીકૃતમ્
ગતેષુ સુરસઙ્ઘેષુ વિષ્ણુરિન્દ્રમભાષત।
માંત્વં પ્રવિશ ભદ્રન્તે નેષ્યામિ ત્વાં સુરેશ્વર
એવમુક્તસ્તતો વિષ્ણું પ્રવિવેશ પુરન્દરઃ।
વિષ્ણુના રક્ષિતં દૃષ્ટ્વા દેવી ક્રુદ્ધા વચોઽવદત્
એષા ત્વાં વિષ્ણુના સાર્દ્ધં દહામિ મઘવાનિવ।
મિષતાં સર્વભૂતાનાં દૃશ્યતાં મે તપોબલમ્
તયાભિભૂતૌ તૌ દેવાવિન્દ્રવિષ્ણૂ જજલ્પતુઃ।
કથં મુચ્યેવ સહિતૌ વિષ્ણુરિન્દ્રમભાષત
ઇન્દ્રોઽબ્રવીજ્જહિ હ્યેનાં યાવન્નૌ ન દહેદ્વિભો।
વિશેષેણાભિભૂતોઽહમતસ્ત્વઞ્ચ હિ મા ચિરમ્
તતઃ સમીક્ષ્ય તાં વિષ્ણુઃ સ્ત્રીવધં કર્ત્તુમાસ્થિતઃ।
અભિધ્યાય તતશ્ચક્રમાપન્નઃ સત્વરં પ્રભુઃ
તસ્યાઃ સત્વરમાણાયાઃ શીઘ્રકારી સુરારિહા।
સ્ત્રિયા વિષ્ણુસ્તતો દેવ્યા ક્રૂરં બુદ્ધ્વા ચિકીર્ષિતમ્।
ક્રુદ્ધસ્તદસ્ત્રમાવિદ્ધ્ય શિરશ્ચિચ્છેદ માધવઃ
તં દૃષ્ટ્વા સ્ત્રીવધં ઘોરં ચુકોપ ભૃગુરીશ્વરઃ।
તતોઽભિશસ્તો ભૃગુણા વિષ્ણુર્ભાર્યાવધે તદા
યસ્માત્તે જાનતા ધર્માનવધ્યા સ્ત્રી નિષૂદિતા।
તસ્માત્ત્વં સપ્તકૃત્વો વૈ માનુષેષુ પ્રપત્સ્યસિ
તતસ્તેનાભિશાપેન નષ્ટે ધર્મે પુનઃ પુનઃ।
લોકે સર્વહિતાર્થાય જાયતે માનુષેષ્વિહ
અનુવ્યાહૃત્ય વિષ્ણું સ તદાદાય શિરઃ સ્વયમ્।
સમાનીય તતઃ કાયે અપો ગૃહ્યેદમબ્રવીત્
એષ ત્વાં વિષ્ણુના સત્યે હતાં સંજીવયામ્યહમ્ ।
યદિ કૃત્સ્નો મયા ધર્મશ્ચરિતો જ્ઞાયતેઽપિ વા।
તેન સત્યેન જીવસ્વ યદિ સત્યં બ્રવીમ્યહમ્
સત્યાભિવ્યાહૃતા તસ્યા દેવી સંજીવિતા તદા।
તદા તાં પ્રોક્ષ્ય શીતાભિરદ્ભિર્જીવેતિ સોઽબ્રવીત્
તતસ્તાં સર્વભૂતાનિ દૃષ્ટ્વા સુપ્તોત્થિતામિવ।
સાધુ સાધ્વિત્યદૃશ્યાનાં વાચસ્તાઃ સસ્વરુર્દિશઃ
દૃષ્ટ્વા સઞ્જીવિતામેવં દેવીં તાં ભૃગુણા તદા।
મિષતાં સર્વભૂતાનાં તદદ્ભુતમિવાભવત્
અસંભ્રાન્તેન ભૃગુણા પત્નીં સઞ્જીવિતાં તતઃ।
દૃષ્ટ્વા શક્રો ન લેભેઽથ શર્મ કાવ્યભયાત્તતઃ
પ્રજાગરે તતશ્ચેન્દ્રો જયન્તીમાત્મનઃ સુતામ્।
પ્રોવાચ મતિમાન્ વાક્યં સ્વાં કન્યાં પાકશાસનઃ
એષ કાવ્યો હ્યનિન્દ્રાય ચરતે દારુણં તપઃ।
તેનાહં વ્યાકુલઃ પુત્રિ કૃતો ધૃતિમતા દૃઢમ્
ગચ્છ સમ્ભાવયસ્વૈનં શ્રમાપનયનૈઃ શુભૈઃ।
તૈસ્તૈર્મનોનુકૂલૈશ્ચ હ્યુપચારૈરતન્દ્રિતા
દેવી સા હીન્દ્રતુહિતા જયન્તી શુભચારિણી।
યુક્તધ્યાનઞ્ચ શામ્યં તં દુર્બલં ધૃતિમાસ્થિતમ્
પિત્રા યથોક્તં કાવ્યં સા કાવ્યે કૃતવતી તદા।
ગીર્ભિશ્ચૈવાનુકૂલાભિઃ સ્તુવતી વલ્ગુભાષિણી
ગાત્રસંવાહનૈઃ કાલે સેવમાના સુખાવહૈઃ ।
શુશ્રૂષન્ત્યનુકૂલા ચ ઉવાસ બહુલાઃ સમાઃ
પૂર્ણે ધૂમવ્રતે ચાપિ ઘોરે વર્ષસહસ્રિકે ।
વરેણ ચ્છન્દયામાસ કાવ્યં પ્રીતોઽભવત્તદા
એવં બ્રુવંસ્ત્વયૈકેન ચીર્ણં નાન્યેન કેનચિત્।
તસ્માત્ત્વં તપસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ
તેજસા ચાપિ વિબુધાન્ સર્વાનભિભવિષ્યસિ।
યચ્ચ કિઞ્ચિન્મમ બ્રહ્મન્ વિદ્યતે ભૃગુનન્દન
સાઙ્ગઞ્ચ સરહસ્યઞ્ચ યજ્ઞોપનિષદાન્તથા।
પ્રતિભાસ્યતિ તે સર્વં તચ્ચાદ્યન્તં ન કસ્યચિત્
સર્વાભિભાવી તેન ત્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠો ભવિષ્યસિ।
એવં દત્ત્વા વરાંસ્તસ્મૈ ભાર્ગવાય પુનઃ પુનઃ
અજેયત્વં ધનેશત્વમવધ્યત્વં ચ વૈ દદૌ।
એતાન્ લબ્ધ્વા વરાન્ કાવ્યઃ સમ્પ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ
હર્ષાત્ પ્રાદુર્બભૌ તસ્ય દેવસ્તોત્રં મહેશ્વરમ્।
તદા તિર્યક્સ્થિતસ્ત્વેવં તુષ્ટુવે નીલલોહિતમ્
નમોઽસ્તુ શિતિકણ્ઠાય સુરાપાય સુવર્ચસે।
રિરિહાણાય લોપાય વત્સરાય જગત્પતે
કપર્દિને હ્યૂર્દ્ધ્વરોમ્ણે હયાય કરણાય ચ।
સંસ્કૃતાય સુતીર્થાય દેવદેવાય રંહસે
ઉષ્ણીષિણે સુવક્રાય સહસ્રાક્ષાય મીઢુષે।
વસુરેતાય રુદ્રાય તપસે ચીરવાસસે
હ્રસ્વાય મુક્તકેશાય સેનાન્યે રોહિતાય ચ
કવયે રાજવૃદ્ધાય તક્ષકક્રીડનાય ચ।
ગિરિશાયાર્કનેત્રાય યતિને જામ્બવાય ચ।
સુવૃત્તાય સુહસ્તાય ધન્વિને ભાર્ગવાય ચ
સહસ્રબાહવે ચૈવ સહસ્રામલચક્ષુષે।
સહસ્રકુક્ષયે ચૈવ સહસ્રચરણાય ચ
સહસ્રશિરસે ચૈવ બહુરૂપાય વેધસે।
ભવાય વિશ્વરૂપાય શ્વેતાય પુરુષાય ચ
નિષઙ્ગિણે કવચિને સૂક્ષ્માય ક્ષપણાય ચ।
તામ્રાય ચૈવ ભીમાય ઉગ્રાય ચ શિવાય ચ
બભ્રવે ચ પિશઙ્ગાય પિઙ્ગલાયારુણાય ચ।
મહાદેવાય શર્વ્વાય વિશ્વરૂપશિવાય ચ
હિરણ્યાય ચ શિષ્ટાય શ્રેષ્ઠાય મધ્યમાય ચ ।
પિનાકિને ચેષુમતે ચિત્રાય રોહિતાય ચ
દુન્દુભ્યાયૈકપાદાય અર્હાય બુદ્ધયે તથા।
મૃગવ્યાધાય સર્પાય સ્થાણવે ભીષણાય ચ
બહુરૂપાય ચોગ્રાય ત્રિનેત્રાયેશ્વરાય ચ।
કપિલાયૈકવીરાય મૃત્યવે ત્ર્યમ્બકાય ચ
વાસ્તોષ્પતે વિનાકાય શઙ્કરાય શિવાય ચ।
આરણ્યાય ગુહસ્થાય યતિને બ્રહ્મચારિણે
સાઙ્ખ્યાય ચૈવ યોગાય ધ્યાનિને દીક્ષિતાય ચ।
અન્તર્હિતાય શર્વ્વાય માન્યાય માલિને તથા
બુદ્ધાય ચૈવ પુણ્યાય ધાર્મિકાય શુભાય ચ।
રોધસે ચેકિતાનાય બ્રહ્મિષ્ઠાય મહર્ષયે
ચતુષ્પાદાય મેધ્યાય ધર્મિણે શીઘ્રગાય ચ।
શિખણ્ડિને કપાલાય દંષ્ટ્રિણે વિશ્વમેધસે
અપ્રતીઘાતાય દીપ્તાય ભાસ્કરાય સુમેધસે।
ક્રૂરાય વિકૃતાયૈવ બીભત્સાય શિવાય ચ
સૌમ્યાય ચૈવ પુણ્યાય ધાર્મિકાય શુભાય ચ।
અવધ્યાય મૃતાઙ્ગાય નિત્યાય શાશ્વતાય ચ
સાદ્યાય શરભાયૈવ શૂલિને ચ ત્રિચક્ષુષે।
સોમપાયાજ્યપાયૈવ ધૂમપાયોષ્મપાય ચ
શુચયે રેરિહાણાય સદ્યોજાતાય મૃત્યવે।
પિશિતાશાય ખર્વાય મેધાય વૈદ્યુતાય ચ
વ્યાશ્રિતાય શ્રવિષ્ટાય ભારતાયાન્તરિક્ષયે।
ક્ષમાય સહ માનાય સત્યાય તપનાય ચ
ત્રિપુરઘ્નાય દીપ્તાય ચક્રાય રોમશાય ચ।
તિગ્માયુધાય મેધ્યાય સિદ્ધાય ચ પુલસ્તયે
રોચમાનાય ખણ્ડાય સ્ફીતાય ઋષભાય ચ।
ભોગિને પુઞ્જમાનાય શાન્તાયૈવોર્દ્ધ્વરેતસે
અઘઘ્નાય મખ્ઘ્નાય મૃત્યવે યજ્ઞિયાય ચ।
કૃશાનવે પ્રચેતાય વહ્નયે કિશલાય ચ
સિકત્યાય પ્રસન્નાય વરેણ્યાયૈવ ચક્ષુષે।
ક્ષિપ્રેગવે સુધન્વાય પ્રમેધ્યાય પ્રિયાય ચ
રક્ષોઘ્નાય પશુઘ્નાય વિઘ્નાય શયનાય ચ।
વિભ્રાન્તાય મહન્તાય અન્તયે દુર્ગમાય ચ
દક્ષાય ચ જઘન્યાય લોકાનામીશ્વરાય ચ।
અનામયાય ચોર્દ્ધ્વાય સંહત્યાધિષ્ઠિતાય ચ
હિરણ્યબાહવે ચૈવ સત્યાય શમનાય ચ।
અસિકલ્યાય માઘાય રીરિણ્યાયૈકચક્ષુષે
શ્રેષ્ઠાય વામદેવાય ઈશાનાય ચ ધીમતે।
મહાકલ્પાય દીપ્તાય રાદેનાય હસાય ચ
વૃતધન્વને કવિચિને રથિને ચ વરૂથિને।
ભૃગુનાથાય શુક્રાય વહ્નિરિષ્ટાય ધીમતે
અઘાય અઘશંસાય વિપ્રિયાય પ્રિયાય ચ ।
દિગ્વાસઃકૃત્તિવાસાય ભગઘ્નાય નમોઽસ્તુ તે
પશૂનાં પતયે ચૈવ ભૂતાનાં પતયે નમઃ।
પ્રણને ઋગ્યજુઃસામ્ને સ્વધાયૈ ચ સુધાય ચ
વષટ્કારતમાયૈવ તુભ્યમન્તાત્મને નમઃ ।
સ્રષ્ટ્રે ધાત્રે તથા હોત્રે હર્ત્રે ચ ક્ષપણાય ચ
ભૂતભવ્યભવાયૈવ તુભ્યં કાલાત્મને નમઃ।
વસવે ચૈવ સાધ્યાય રુદ્રાદિત્યાશ્વિનાય ચ
વિશ્વાય મરુતે ચૈવ તુભ્યન્દેવાત્મને નમઃ।
અગ્નિસોમર્ત્વિગિજ્યાય પશુમન્ત્રૌષધાય ચ
દક્ષિણાવભૃથાયૈવ તુભ્યં યજ્ઞાત્મને નમઃ ।
તપસે ચૈવ સત્યાય ત્યાગાય ચ શમાય ચ
અહિંસાયાપ્યલોભાય સુવેશાયાતિશાય ચ।
સર્વભૂતાત્મભૂતાય તુભ્યં યોગાત્મને નમઃ
પૃથિવ્યૈ ચાન્તરિક્ષાય દિવાય ચ મહાય ચ।
જનસ્તપાય સત્યાય તુભ્યં લોકાત્મને નમઃ
અવ્યક્તાયાથ મહતે ભૂતાયૈવોન્દ્રિયાય ચ ।
તન્માત્રાય મહાન્તાય તુભ્યં તત્ત્વાત્મને નમઃ
નિત્યાય ચાર્થલિઙ્ગાય સૂક્ષ્માય ચેતનાય ચ।
શુદ્ધાય વિભવે ચૈવ તુભ્યં નિત્યાત્મને નમઃ
નમસ્તે ત્રિષુ લોકેષુ સ્વરાન્તેષુ ભવાદિષુ।
સત્યાન્તેષુ મહાન્તેષુ ચતુર્ષુ ચ નમોઽસ્તુ તે
નમઃસ્તોત્રે મયા હ્યસ્મિન્ સદસદ્વ્યાહૃતં વિભો।
મદ્ભક્ત ઇતિ બ્રહ્મણ્ય સર્વન્તત્ ક્ષન્તુમર્હસિ
ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે વિષ્ણુમાહાત્મ્યે શમ્ભુસ્તવકીર્ત્તનં નામ પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0