Vayu Purana · Verses 34-2

//ṛṣaya ūcuḥ //
evaṃ prajāsanniveśaṃ śrutvā ca ṛṣipuṅgavaḥ/
papraccha nipuṇaḥ sūtaṃ pṛthivyāyāma vistarau

kati dvīpāḥ samudrā vā parvatāśca kati prabhoḥ/
kiyanti caiva varṣāṇi teṣu nadyaśca kāḥ smṛtāḥ

mahābhūtapramāṇañca lokā lokau tathaiva ca/
paryāyapārimāṇyañca gatiścandrārkayostathā/
etat prabrūhi naḥ sarvaṃ vistareṇa yathā tathā

//sūta uvāca//
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi pṛthivyāyāmavistaram/
saṅkhyāścaiva samudrāṇāṃ dvīpānāñcaiva vistaram

yāvanti caiva varṣāṇi teṣu nadyaśca yāḥ smṛtāḥ/
mahābhūtapramāṇañca lokālokau tathaiva ca/
paryāyapārimāṇyañca gatiścandrārkayostathā

dvīpabhedasahasrāṇi saptasvantargatāni vai/
na śakyante pramāṇena vaktuṃ varṣaśatairapi

saptadvīpantu vakṣyāmi candrādityagrahaiḥ saha/
yeṣāṃ manuṣyāstarkeṇa pramāṇāni pracakṣate

acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa bhāvayet/
prakṛtibhyaḥ paraṃ yacca tannityañca prajakṣyate

navavarṣaṃ pravakṣyāmi jambūdvīpaṃ yathā tathā /
vistarānmaṇḍalāccaiva yojanaistannibodhata

śatamekaṃ sahasrāṇāṃ yojanānāṃ pramāṇataḥ/
nānājanapadākīrṇaiḥ puraiśca vividhaiḥ śubhaiḥ

siddhacāraṇagandharvaparvatairupaśobhitam/
sarvadhātunibaddhaiśca śilājālasamudbhavaiḥ /
parvataprabhavābhiśca nadībhiḥ parvataistathā

jambūdvīpaḥ pṛthuḥ śrīmān sarvvataḥ parivāritaḥ/
navabhiścāvṛtaḥ sarvvairbhuvanairbhūtabhāvanaiḥ/
lāvaṇena samudreṇa sarvvataḥ parivāritaḥ

jambūdvīpasya vistārāt samena tu samantataḥ/
jambūdvīpasya vistārāt samena tu samantataḥ/
prāgāyatāḥ suparvāṇaḥ ṣaḍime varṣaparvvatāḥ/
avagāḍhā ubhayataḥ samudrau pūrvapaśvimau

himaprāyaśca himavān hemakūṭaśca hemavān/
taruṇādityavarṇābho hairaṇyo niṣadhaḥ smṛtaḥ

cāturvarṇastu sauvarṇo meruścocyatamaḥ smṛtaḥ/
plutākṛtipramāṇaśca caturasraḥ samucchritaḥ

nānāvarṇastu pārśveṣu prajāpatiguṇānvitaḥ/
nābhivandhanasambhūto brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ

pūrvvataḥ śvetavarṇo'sau brahmaṇyastasya tena tat/
pītaśca dakṣiṇenāsau tena vaiśyatvamiṣyate

bhṛṅgapatranibhaśvāsau pakṣvimena mahābalaḥ/
tenāsya śūdratā dṛṣṭā merornānārthakāraṇāt

pārśvamuttaratastasya raktavarṇaṃ svabhāvataḥ/
tenāsya kṣatratā casyāditi varṇāḥ prakīrtitāḥ/
vyaktaḥ svabhāvataḥ prokto varṇataḥ parimāṇataḥ

nīlaśca vaiḍhūryyamayaḥ śvetaśrṛṅgo hiraṇmayaḥ/
mayūrabarhavarṇastu śātakaumbhastu śrṛṅgavān

ete parvvatarājānaḥ siddhacāraṇasevitāḥ/
teṣāmantaraviṣkambho navasāhasra ucyate

madhye tvilāvṛtaṃ yastu mahāmeroḥ samantataḥ/
navaiva tu sahasrāṇi vistīrṇaḥ parvvatastu saḥ/
madhye tasya mahāmerornirdhūma iva pāvakaḥ

vedyarddhaṃ dakṣiṇaṃ meroruttarārddhaṃ tathottaram/
varṣāṇi yāni saptātra teṣāṃ ye varṣaparvvatāḥ/
dve dve sahasre vistīrṇā yojanāni samucchrayāt

jambūdvīpasya vistārātteṣāmāyāma ucyate/
yojanānāṃ sahasrāṇi śate dve madhyamau girī

nīlaśca niṣadhaścaiva tābhyāṃ hīnāstu ye'pare/
śvetaśca hemakūṭaśca himavān śrṛṅgavāṃśca yaḥ

navatirdvīvaśītirdvau sahasrāṇyāyatāstu ye /
teṣāṃ madhye janapadāstāni varṣāṇi sapta vai

sampātaviṣamaistaistu parvvatairāvṛtāni ca/
santatāni nadībhedairagamyāni parasparam/
vasanti teṣu satvāni nānā jātīni bhāgaśaḥ

idaṃ haimavataṃ varṣaṃ bhārataṃ nāma viśrutam/
hemakūṭaṃ paraṃ tasmānnāmnā kimpuruṣaṃ smṛtam

naiṣadhaṃ hemakūṭantu harivarṣaṃ taducyate/
harivarṣātparañcaiva merośca tadilāvṛtam

ilāvṛtaparaṃ nīlaṃ ramyakaṃ nāma viśrutam/
ramyātparataraṃ śvetaṃ viśrutantaddhiraṇmayam/
hiraṇmayātparañcāpi śrṛṅgavāṃstu kurusmṛtam

dhanuḥsaṃsthe ca vijñeye dve varṣe dakṣiṇottare/
dīrghāṇi tatra catvāri madhyamantadilāvṛtam

arvāk ca niṣadhasyātha vedyarddhaṃ dakṣiṇaṃ smṛtam/
paraṃ nīlavato yacca vedyarddhantu taduttaram/
vedyarddhaṃ dakṣiṇe trīṇi varṣāṇi trīṇi cottare

tayormadhye tu vijñeyaṃ merumadhyamilāvṛtam/
dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu

udagāyato mahāśailo mālyavān nāma parvvataḥ/
yojanānāṃ sahasrorurānīlaniṣadhāyataḥ/
āyāmataśvatustriśatsahasrāṇi prakīrtitaḥ

tasya pratīcyāṃ vijñeyaḥ parvato gandhamādanaḥ/
āyāmādatha vistārān mālyavāniti viśrutaḥ

parimaṇḍalayormadhye meruruttamaparvataḥ /
caturvarṇaḥ susauvarṇaścaturasraḥ samucchritaḥ/
avyaktā dhātavaḥ sarvve samutpannā jalādayaḥ

avyaktāt pṛthivī padmaṃ meruparvatakarṇikam/
catuṣpathaṃ samutpannaṃ vyaktaṃ pañcaguṇaṃ mahat

tataḥ sarvvāḥ samutpannā vṛttayo dvijasattamāḥ/
naikakalpārjitaiḥ puṇyaurve vidhaiḥ prāgupārjitaiḥ

kṛtātmabhirvinītātmā mahātmā puruṣottamaḥ/
mahādevo mahāyogī jagajjyeṣṭho maheśvaraḥ /
sarvalokagato'nanto hyamūrtitvādajāyata

na tasya prākṛtī mūrttirmāṃsamedo'sthisambhavā /
yogāccaiveśvaratvācca sarvvātmāgata eva saḥ

tannimittaṃ samutpannaṃ lokapadmaṃ sanātanam/
kalpaśeṣasya tasyādau kālasya gatirīdṛśī

tasmin padme samutpanno devadevaścaturmukhaḥ/
prajāpatipatirbrahmā īśāno jagataḥ prabhuḥ

tasya bījāni sargo hi puṣkarasya yathārthavat/
kṛtsnaḥ prajānisargeṇa vistareṇeha kathyate

yadabjaṃ vaiṣṇavaṃ kāryyaṃ tatastannābhito'bhavat/
padmākārā samutpannā pṛthivī savanadrumā

tadasya lokapadmasya vistareṇa prakāśitam/
varṇamānaṃ vibhāgena kramaśaḥ śrṛṇuta dvijāḥ

mahādvīpāstu vikhyātāścatvāraḥ patrasaṃsthitāḥ/
tataḥ karṇikasaṃsthāno merurnāma mahābalaḥ

nānāvarṇeṣu pārśveṣu pūrvataḥ śveta ucyate/
pītantu dakṣiṇaṃ tasya śṛṅgaṃ kṛṣṇaṃ tathāparam

uttaraṃ tasya raktaṃ vai śobhivarṇasamanvitam/
merustu śobhate śubhro rājavatsa tu dhiṣṭhitaḥ

taruṇādityavarṇābho vidhūma iva pāvakaḥ/
caturaśītisāhasra utsedhena prakīrttitaḥ

praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastādvistṛtastāvadeva tu /
sa śarāvasthitaḥ pūrvaṃ dvātriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ

vistārāt triguṇaścāsya pariṇāhaḥ samantataḥ/
maṇḍalena pramāṇena tryasre'rddhantu tadiṣyate

catvāriṃśatsahasrāṇi yojanānāṃ samantataḥ/
aṣṭābhiradhikāni syustryasre māne prakīrttitam

caturasreṇa mānena pariṇāhaḥ samantataḥ/
catuḥṣaṣṭisahasrāṇi yojanānāṃ vidhīyate

sa parvato mahādivyo divyauṣadhisamanvitaḥ/
bhuvanairāvṛtaḥ sarvo jātarūpamayaiḥ śubhaiḥ

tatra devagaṇāḥ sarve gandharvoragarākṣasāḥ /
śailarājaiḥ pradṛśyante śubhāścāpsarasāṅgaṇāḥ

sa tumeruḥ parivṛto bhuvanairbhūtabhāvanaḥ/
catvāro yasya deśā vai nānāpārśveṣvadhiṣṭhitāḥ

bhadrāśvo bharataścaiva ketumālaśca paścimaḥ/
uttarāḥ kuravaścaiva kṛtapuṇyapratiśrayāḥ

karṇikā tasya padmasya samantātparimaṇḍalā/
yojanānāṃ sahasrāṇi navatiḥ ṣaṭ prakīrttitāḥ/
catvāraścāpyaśītiśca antarāntara dhiṣṭhitāḥ

triśatañca sahasrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ/
tasya keśarajālāni vistīrṇāni samantataḥ

śatasāhasrikāyāmā sāśītipṛthulāyatā/
catvāri tasya patrāṇi yojanānāṃ caturddiśam

tatra yāsau mayā pūrvaṃ karṇiketyabhiśabditā/
tāṃ varṇyamānāmekāgrāḥ samāsena nibodhata

śatāśrimenaṃ mene'triḥ sahasrāśrimṛṣirbhṛguḥ/
aṣṭāśrimenaṃ sāvarṇiścaturasrantu bhāguriḥ

vārṣāyaṇistu sāmudraṃ śarāvañcaiva gālavaḥ/
ūrddhvaveṇīkṛtaṃ gārgyaḥ kroṣṭakiḥ parimaṇḍalam

yadyadyasya hi yatpārśca parvatādhipaterṛṣiḥ/
tattadevāsya vedāsau brahmainaṃ veda kṛtsnaśaḥ

maṇiratnamayaṃ citraṃ nānāvarṇaprabhāyutam/
anekavarṇanicayaṃ sauvarṇamaruṇaprabham

kāntaṃ sahasraparvāṇaṃ sahasrodakakandaram/
sahasra śatapatrantaṃ viddhi meruṃ nagottamam

maṇiratnārpitastambhairmaṇicitritavedikaiḥ/
suvarṇamaṇicitrāṅgaṃ tathā vidrumatoraṇaiḥ

vimānayānaiḥ śrīmadbhiḥ śatasaṅkhyairdivaukasām/
prabhādīpitaparyantaṃ meruṃ parvaṇi parvaṇi

tasya parvasahasre'smin nānāśrayavibhūṣite/
sarvadeva nikāyāni sanniviṣṭānyanekaśaḥ

tamāvasaccorddhvatale devadevaścaturmukhaḥ/
brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho variṣṭhastridivaukasām

mahābhuvanasampūrṇaiḥ sarvvaiḥ kāmaphalapradaiḥ /
mahāsurasahasraistaṃ dikṣvanekasamākulam

tatra brahmasabhā ramyā brahmarṣigaṇasevitā /
nāmnā manovatī nāma sarvalokeṣu viśrutā

tatreśānasya devasya sahasrādityavarcasam/
mahāvimānaṃ saṃsthāpya mahimnā vartate sadā

tatra sarṣigaṇā devāścaturvaktrasya te tadā/
tadeva tejasāṃ rāśirdevānāṃ tatra kīrttyate

tatrāste śrīpatiḥ śrīmān sahasrākṣaḥ purandaraḥ/
upāsyamānastridaśairmahāyogaiḥ surarṣibhiḥ

tatra lokapateḥ sthānamādityasamavarcasaḥ/
mahendrasya mahārājñaḥ sarvvasiddhairnamaskṛtam

tamindralokaṃ lokasya ṛddhyā paramayā yutam/
dīpyate tvamaraśreṣṭhaistridaśairnityasevitam

dvitīye'pyantarataṭe vaidiśye pūrvvadakṣiṇe/
nānādhātuśataścitraiḥ suramyamatitejasam

naikaratnārthitatalamanekastambhasaṃyutam/
jāmbūnadakṛtodyānaṃ nānāratnasuvedikam

kūṭāgārairvinikṣiptamanekairbhavanottamaiḥ /
mahāvimānaṃ prathitaṃ bhāskaraṃ jātavedasam

sā hi tejovatī nāma hutāśasya mahāsabhā/
sākṣāttatra suraśreṣṭhaḥ sarvadevamukho'nalaḥ

śikhāśatasahasrāḍhyo jvālāmālī vibhā vasuḥ/
stūyate hūyate caiva tatra sarṣigaṇaiḥ suraiḥ

adhidaivakṛtaṃ viprairviśeṣaḥ sa tu ucyate/
sa vibhāgañca tejaśca sarva eva na saṃśayaḥ

bhogāntaramanuprāpta ekatejo vibhuḥ smṛtaḥ/
pṛthak‌tvañca hi yuktyā tu kāryakāraṇamiśritam

tamagniṃ lokalokajñaistadvīryaiṃstatparā kramaiḥ /
mahātmabhirmahāsiddhairmahābhāgairnamaskṛtam

tṛtīye'pyantarataṭe evameva mahāsabhā/
vaivasvatasya vijñeyā loke khyātā susaṃyamā

tathā caturthadigdeśe nairṛtyādhipateḥ sabhā/
nāmnā kṛṣṇāṅganā nāma virūpākṣasya dhīmataḥ

pañcame'pyantarataṭe evameva mahāsabhā/
vaivasvatasya vijñeyā nāmnā śubhavatī satī/
udakādhipateḥ khyātā varuṇasya mahātmanaḥ

parottare tathā deśe ṣaṣṭhe'ntarataṭe śive/
vāyorgandhavatī nāma sabhā sarvaguṇottarā

sapta me'pyantarataṭe nakṣatrādhipateḥ sabhā/
nāmnā mahodayā nāma śuddhavaiḍhūryyavedikā