વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 34-2

॥ઋષય ઊચુઃ ॥
એવં પ્રજાસન્નિવેશં શ્રુત્વા ચ ઋષિપુઙ્ગવઃ।
પપ્રચ્છ નિપુણઃ સૂતં પૃથિવ્યાયામ વિસ્તરૌ

કતિ દ્વીપાઃ સમુદ્રા વા પર્વતાશ્ચ કતિ પ્રભોઃ।
કિયન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ કાઃ સ્મૃતાઃ

મહાભૂતપ્રમાણઞ્ચ લોકા લોકૌ તથૈવ ચ।
પર્યાયપારિમાણ્યઞ્ચ ગતિશ્ચન્દ્રાર્કયોસ્તથા।
એતત્ પ્રબ્રૂહિ નઃ સર્વં વિસ્તરેણ યથા તથા

॥સૂત ઉવાચ॥
અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પૃથિવ્યાયામવિસ્તરમ્।
સઙ્ખ્યાશ્ચૈવ સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાઞ્ચૈવ વિસ્તરમ્

યાવન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ યાઃ સ્મૃતાઃ।
મહાભૂતપ્રમાણઞ્ચ લોકાલોકૌ તથૈવ ચ।
પર્યાયપારિમાણ્યઞ્ચ ગતિશ્ચન્દ્રાર્કયોસ્તથા

દ્વીપભેદસહસ્રાણિ સપ્તસ્વન્તર્ગતાનિ વૈ।
ન શક્યન્તે પ્રમાણેન વક્તું વર્ષશતૈરપિ

સપ્તદ્વીપન્તુ વક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યગ્રહૈઃ સહ।
યેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે

અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેણ ભાવયેત્।
પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ચ તન્નિત્યઞ્ચ પ્રજક્ષ્યતે

નવવર્ષં પ્રવક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથા તથા ।
વિસ્તરાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનૈસ્તન્નિબોધત

શતમેકં સહસ્રાણાં યોજનાનાં પ્રમાણતઃ।
નાનાજનપદાકીર્ણૈઃ પુરૈશ્ચ વિવિધૈઃ શુભૈઃ

સિદ્ધચારણગન્ધર્વપર્વતૈરુપશોભિતમ્।
સર્વધાતુનિબદ્ધૈશ્ચ શિલાજાલસમુદ્ભવૈઃ ।
પર્વતપ્રભવાભિશ્ચ નદીભિઃ પર્વતૈસ્તથા

જમ્બૂદ્વીપઃ પૃથુઃ શ્રીમાન્ સર્વ્વતઃ પરિવારિતઃ।
નવભિશ્ચાવૃતઃ સર્વ્વૈર્ભુવનૈર્ભૂતભાવનૈઃ।
લાવણેન સમુદ્રેણ સર્વ્વતઃ પરિવારિતઃ

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ।
જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ।
પ્રાગાયતાઃ સુપર્વાણઃ ષડિમે વર્ષપર્વ્વતાઃ।
અવગાઢા ઉભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્વિમૌ

હિમપ્રાયશ્ચ હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ હેમવાન્।
તરુણાદિત્યવર્ણાભો હૈરણ્યો નિષધઃ સ્મૃતઃ

ચાતુર્વર્ણસ્તુ સૌવર્ણો મેરુશ્ચોચ્યતમઃ સ્મૃતઃ।
પ્લુતાકૃતિપ્રમાણશ્ચ ચતુરસ્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ

નાનાવર્ણસ્તુ પાર્શ્વેષુ પ્રજાપતિગુણાન્વિતઃ।
નાભિવન્ધનસમ્ભૂતો બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ

પૂર્વ્વતઃ શ્વેતવર્ણોઽસૌ બ્રહ્મણ્યસ્તસ્ય તેન તત્।
પીતશ્ચ દક્ષિણેનાસૌ તેન વૈશ્યત્વમિષ્યતે

ભૃઙ્ગપત્રનિભશ્વાસૌ પક્ષ્વિમેન મહાબલઃ।
તેનાસ્ય શૂદ્રતા દૃષ્ટા મેરોર્નાનાર્થકારણાત્

પાર્શ્વમુત્તરતસ્તસ્ય રક્તવર્ણં સ્વભાવતઃ।
તેનાસ્ય ક્ષત્રતા ચસ્યાદિતિ વર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ।
વ્યક્તઃ સ્વભાવતઃ પ્રોક્તો વર્ણતઃ પરિમાણતઃ

નીલશ્ચ વૈઢૂર્ય્યમયઃ શ્વેતશ્રૃઙ્ગો હિરણ્મયઃ।
મયૂરબર્હવર્ણસ્તુ શાતકૌમ્ભસ્તુ શ્રૃઙ્ગવાન્

એતે પર્વ્વતરાજાનઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ।
તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો નવસાહસ્ર ઉચ્યતે

મધ્યે ત્વિલાવૃતં યસ્તુ મહામેરોઃ સમન્તતઃ।
નવૈવ તુ સહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ પર્વ્વતસ્તુ સઃ।
મધ્યે તસ્ય મહામેરોર્નિર્ધૂમ ઇવ પાવકઃ

વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણં મેરોરુત્તરાર્દ્ધં તથોત્તરમ્।
વર્ષાણિ યાનિ સપ્તાત્ર તેષાં યે વર્ષપર્વ્વતાઃ।
દ્વે દ્વે સહસ્રે વિસ્તીર્ણા યોજનાનિ સમુચ્છ્રયાત્

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્તેષામાયામ ઉચ્યતે।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ શતે દ્વે મધ્યમૌ ગિરી

નીલશ્ચ નિષધશ્ચૈવ તાભ્યાં હીનાસ્તુ યેઽપરે।
શ્વેતશ્ચ હેમકૂટશ્ચ હિમવાન્ શ્રૃઙ્ગવાંશ્ચ યઃ

નવતિર્દ્વીવશીતિર્દ્વૌ સહસ્રાણ્યાયતાસ્તુ યે ।
તેષાં મધ્યે જનપદાસ્તાનિ વર્ષાણિ સપ્ત વૈ

સમ્પાતવિષમૈસ્તૈસ્તુ પર્વ્વતૈરાવૃતાનિ ચ।
સન્તતાનિ નદીભેદૈરગમ્યાનિ પરસ્પરમ્।
વસન્તિ તેષુ સત્વાનિ નાના જાતીનિ ભાગશઃ

ઇદં હૈમવતં વર્ષં ભારતં નામ વિશ્રુતમ્।
હેમકૂટં પરં તસ્માન્નામ્ના કિમ્પુરુષં સ્મૃતમ્

નૈષધં હેમકૂટન્તુ હરિવર્ષં તદુચ્યતે।
હરિવર્ષાત્પરઞ્ચૈવ મેરોશ્ચ તદિલાવૃતમ્

ઇલાવૃતપરં નીલં રમ્યકં નામ વિશ્રુતમ્।
રમ્યાત્પરતરં શ્વેતં વિશ્રુતન્તદ્ધિરણ્મયમ્।
હિરણ્મયાત્પરઞ્ચાપિ શ્રૃઙ્ગવાંસ્તુ કુરુસ્મૃતમ્

ધનુઃસંસ્થે ચ વિજ્ઞેયે દ્વે વર્ષે દક્ષિણોત્તરે।
દીર્ઘાણિ તત્ર ચત્વારિ મધ્યમન્તદિલાવૃતમ્

અર્વાક્ ચ નિષધસ્યાથ વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણં સ્મૃતમ્।
પરં નીલવતો યચ્ચ વેદ્યર્દ્ધન્તુ તદુત્તરમ્।
વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણે ત્રીણિ વર્ષાણિ ત્રીણિ ચોત્તરે

તયોર્મધ્યે તુ વિજ્ઞેયં મેરુમધ્યમિલાવૃતમ્।
દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ

ઉદગાયતો મહાશૈલો માલ્યવાન્ નામ પર્વ્વતઃ।
યોજનાનાં સહસ્રોરુરાનીલનિષધાયતઃ।
આયામતશ્વતુસ્ત્રિશત્સહસ્રાણિ પ્રકીર્તિતઃ

તસ્ય પ્રતીચ્યાં વિજ્ઞેયઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ।
આયામાદથ વિસ્તારાન્ માલ્યવાનિતિ વિશ્રુતઃ

પરિમણ્ડલયોર્મધ્યે મેરુરુત્તમપર્વતઃ ।
ચતુર્વર્ણઃ સુસૌવર્ણશ્ચતુરસ્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ।
અવ્યક્તા ધાતવઃ સર્વ્વે સમુત્પન્ના જલાદયઃ

અવ્યક્તાત્ પૃથિવી પદ્મં મેરુપર્વતકર્ણિકમ્।
ચતુષ્પથં સમુત્પન્નં વ્યક્તં પઞ્ચગુણં મહત્

તતઃ સર્વ્વાઃ સમુત્પન્ના વૃત્તયો દ્વિજસત્તમાઃ।
નૈકકલ્પાર્જિતૈઃ પુણ્યૌર્વે વિધૈઃ પ્રાગુપાર્જિતૈઃ

કૃતાત્મભિર્વિનીતાત્મા મહાત્મા પુરુષોત્તમઃ।
મહાદેવો મહાયોગી જગજ્જ્યેષ્ઠો મહેશ્વરઃ ।
સર્વલોકગતોઽનન્તો હ્યમૂર્તિત્વાદજાયત

ન તસ્ય પ્રાકૃતી મૂર્ત્તિર્માંસમેદોઽસ્થિસમ્ભવા ।
યોગાચ્ચૈવેશ્વરત્વાચ્ચ સર્વ્વાત્માગત એવ સઃ

તન્નિમિત્તં સમુત્પન્નં લોકપદ્મં સનાતનમ્।
કલ્પશેષસ્ય તસ્યાદૌ કાલસ્ય ગતિરીદૃશી

તસ્મિન્ પદ્મે સમુત્પન્નો દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ।
પ્રજાપતિપતિર્બ્રહ્મા ઈશાનો જગતઃ પ્રભુઃ

તસ્ય બીજાનિ સર્ગો હિ પુષ્કરસ્ય યથાર્થવત્।
કૃત્સ્નઃ પ્રજાનિસર્ગેણ વિસ્તરેણેહ કથ્યતે

યદબ્જં વૈષ્ણવં કાર્ય્યં તતસ્તન્નાભિતોઽભવત્।
પદ્માકારા સમુત્પન્ના પૃથિવી સવનદ્રુમા

તદસ્ય લોકપદ્મસ્ય વિસ્તરેણ પ્રકાશિતમ્।
વર્ણમાનં વિભાગેન ક્રમશઃ શ્રૃણુત દ્વિજાઃ

મહાદ્વીપાસ્તુ વિખ્યાતાશ્ચત્વારઃ પત્રસંસ્થિતાઃ।
તતઃ કર્ણિકસંસ્થાનો મેરુર્નામ મહાબલઃ

નાનાવર્ણેષુ પાર્શ્વેષુ પૂર્વતઃ શ્વેત ઉચ્યતે।
પીતન્તુ દક્ષિણં તસ્ય શૃઙ્ગં કૃષ્ણં તથાપરમ્

ઉત્તરં તસ્ય રક્તં વૈ શોભિવર્ણસમન્વિતમ્।
મેરુસ્તુ શોભતે શુભ્રો રાજવત્સ તુ ધિષ્ઠિતઃ

તરુણાદિત્યવર્ણાભો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ।
ચતુરશીતિસાહસ્ર ઉત્સેધેન પ્રકીર્ત્તિતઃ

પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્વિસ્તૃતસ્તાવદેવ તુ ।
સ શરાવસ્થિતઃ પૂર્વં દ્વાત્રિંશન્મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતઃ

વિસ્તારાત્ ત્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહઃ સમન્તતઃ।
મણ્ડલેન પ્રમાણેન ત્ર્યસ્રેઽર્દ્ધન્તુ તદિષ્યતે

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ યોજનાનાં સમન્તતઃ।
અષ્ટાભિરધિકાનિ સ્યુસ્ત્ર્યસ્રે માને પ્રકીર્ત્તિતમ્

ચતુરસ્રેણ માનેન પરિણાહઃ સમન્તતઃ।
ચતુઃષષ્ટિસહસ્રાણિ યોજનાનાં વિધીયતે

સ પર્વતો મહાદિવ્યો દિવ્યૌષધિસમન્વિતઃ।
ભુવનૈરાવૃતઃ સર્વો જાતરૂપમયૈઃ શુભૈઃ

તત્ર દેવગણાઃ સર્વે ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ ।
શૈલરાજૈઃ પ્રદૃશ્યન્તે શુભાશ્ચાપ્સરસાઙ્ગણાઃ

સ તુમેરુઃ પરિવૃતો ભુવનૈર્ભૂતભાવનઃ।
ચત્વારો યસ્ય દેશા વૈ નાનાપાર્શ્વેષ્વધિષ્ઠિતાઃ

ભદ્રાશ્વો ભરતશ્ચૈવ કેતુમાલશ્ચ પશ્ચિમઃ।
ઉત્તરાઃ કુરવશ્ચૈવ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ

કર્ણિકા તસ્ય પદ્મસ્ય સમન્તાત્પરિમણ્ડલા।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ નવતિઃ ષટ્ પ્રકીર્ત્તિતાઃ।
ચત્વારશ્ચાપ્યશીતિશ્ચ અન્તરાન્તર ધિષ્ઠિતાઃ

ત્રિશતઞ્ચ સહસ્રાણિ યોજનાનાં પ્રમાણતઃ।
તસ્ય કેશરજાલાનિ વિસ્તીર્ણાનિ સમન્તતઃ

શતસાહસ્રિકાયામા સાશીતિપૃથુલાયતા।
ચત્વારિ તસ્ય પત્રાણિ યોજનાનાં ચતુર્દ્દિશમ્

તત્ર યાસૌ મયા પૂર્વં કર્ણિકેત્યભિશબ્દિતા।
તાં વર્ણ્યમાનામેકાગ્રાઃ સમાસેન નિબોધત

શતાશ્રિમેનં મેનેઽત્રિઃ સહસ્રાશ્રિમૃષિર્ભૃગુઃ।
અષ્ટાશ્રિમેનં સાવર્ણિશ્ચતુરસ્રન્તુ ભાગુરિઃ

વાર્ષાયણિસ્તુ સામુદ્રં શરાવઞ્ચૈવ ગાલવઃ।
ઊર્દ્ધ્વવેણીકૃતં ગાર્ગ્યઃ ક્રોષ્ટકિઃ પરિમણ્ડલમ્

યદ્યદ્યસ્ય હિ યત્પાર્શ્ચ પર્વતાધિપતેરૃષિઃ।
તત્તદેવાસ્ય વેદાસૌ બ્રહ્મૈનં વેદ કૃત્સ્નશઃ

મણિરત્નમયં ચિત્રં નાનાવર્ણપ્રભાયુતમ્।
અનેકવર્ણનિચયં સૌવર્ણમરુણપ્રભમ્

કાન્તં સહસ્રપર્વાણં સહસ્રોદકકન્દરમ્।
સહસ્ર શતપત્રન્તં વિદ્ધિ મેરું નગોત્તમમ્

મણિરત્નાર્પિતસ્તમ્ભૈર્મણિચિત્રિતવેદિકૈઃ।
સુવર્ણમણિચિત્રાઙ્ગં તથા વિદ્રુમતોરણૈઃ

વિમાનયાનૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ શતસઙ્ખ્યૈર્દિવૌકસામ્।
પ્રભાદીપિતપર્યન્તં મેરું પર્વણિ પર્વણિ

તસ્ય પર્વસહસ્રેઽસ્મિન્ નાનાશ્રયવિભૂષિતે।
સર્વદેવ નિકાયાનિ સન્નિવિષ્ટાન્યનેકશઃ

તમાવસચ્ચોર્દ્ધ્વતલે દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ।
બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો વરિષ્ઠસ્ત્રિદિવૌકસામ્

મહાભુવનસમ્પૂર્ણૈઃ સર્વ્વૈઃ કામફલપ્રદૈઃ ।
મહાસુરસહસ્રૈસ્તં દિક્ષ્વનેકસમાકુલમ્

તત્ર બ્રહ્મસભા રમ્યા બ્રહ્મર્ષિગણસેવિતા ।
નામ્ના મનોવતી નામ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતા

તત્રેશાનસ્ય દેવસ્ય સહસ્રાદિત્યવર્ચસમ્।
મહાવિમાનં સંસ્થાપ્ય મહિમ્ના વર્તતે સદા

તત્ર સર્ષિગણા દેવાશ્ચતુર્વક્ત્રસ્ય તે તદા।
તદેવ તેજસાં રાશિર્દેવાનાં તત્ર કીર્ત્ત્યતે

તત્રાસ્તે શ્રીપતિઃ શ્રીમાન્ સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ।
ઉપાસ્યમાનસ્ત્રિદશૈર્મહાયોગૈઃ સુરર્ષિભિઃ

તત્ર લોકપતેઃ સ્થાનમાદિત્યસમવર્ચસઃ।
મહેન્દ્રસ્ય મહારાજ્ઞઃ સર્વ્વસિદ્ધૈર્નમસ્કૃતમ્

તમિન્દ્રલોકં લોકસ્ય ઋદ્ધ્યા પરમયા યુતમ્।
દીપ્યતે ત્વમરશ્રેષ્ઠૈસ્ત્રિદશૈર્નિત્યસેવિતમ્

દ્વિતીયેઽપ્યન્તરતટે વૈદિશ્યે પૂર્વ્વદક્ષિણે।
નાનાધાતુશતશ્ચિત્રૈઃ સુરમ્યમતિતેજસમ્

નૈકરત્નાર્થિતતલમનેકસ્તમ્ભસંયુતમ્।
જામ્બૂનદકૃતોદ્યાનં નાનારત્નસુવેદિકમ્

કૂટાગારૈર્વિનિક્ષિપ્તમનેકૈર્ભવનોત્તમૈઃ ।
મહાવિમાનં પ્રથિતં ભાસ્કરં જાતવેદસમ્

સા હિ તેજોવતી નામ હુતાશસ્ય મહાસભા।
સાક્ષાત્તત્ર સુરશ્રેષ્ઠઃ સર્વદેવમુખોઽનલઃ

શિખાશતસહસ્રાઢ્યો જ્વાલામાલી વિભા વસુઃ।
સ્તૂયતે હૂયતે ચૈવ તત્ર સર્ષિગણૈઃ સુરૈઃ

અધિદૈવકૃતં વિપ્રૈર્વિશેષઃ સ તુ ઉચ્યતે।
સ વિભાગઞ્ચ તેજશ્ચ સર્વ એવ ન સંશયઃ

ભોગાન્તરમનુપ્રાપ્ત એકતેજો વિભુઃ સ્મૃતઃ।
પૃથક્‌ત્વઞ્ચ હિ યુક્ત્યા તુ કાર્યકારણમિશ્રિતમ્

તમગ્નિં લોકલોકજ્ઞૈસ્તદ્વીર્યૈંસ્તત્પરા ક્રમૈઃ ।
મહાત્મભિર્મહાસિદ્ધૈર્મહાભાગૈર્નમસ્કૃતમ્

તૃતીયેઽપ્યન્તરતટે એવમેવ મહાસભા।
વૈવસ્વતસ્ય વિજ્ઞેયા લોકે ખ્યાતા સુસંયમા

તથા ચતુર્થદિગ્દેશે નૈરૃત્યાધિપતેઃ સભા।
નામ્ના કૃષ્ણાઙ્ગના નામ વિરૂપાક્ષસ્ય ધીમતઃ

પઞ્ચમેઽપ્યન્તરતટે એવમેવ મહાસભા।
વૈવસ્વતસ્ય વિજ્ઞેયા નામ્ના શુભવતી સતી।
ઉદકાધિપતેઃ ખ્યાતા વરુણસ્ય મહાત્મનઃ

પરોત્તરે તથા દેશે ષષ્ઠેઽન્તરતટે શિવે।
વાયોર્ગન્ધવતી નામ સભા સર્વગુણોત્તરા

સપ્ત મેઽપ્યન્તરતટે નક્ષત્રાધિપતેઃ સભા।
નામ્ના મહોદયા નામ શુદ્ધવૈઢૂર્ય્યવેદિકા