Vayu Purana · Verses 32-2
//vāyu ruvāca//
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi praṇavasya viniśvayam/
oṅkāramakṣaraṃ brahma trivarṇañcāditaḥ smṛtam
yo yo yasya yathā varṇo vihito devatāstathā/
ṛco yajūṃṣi sāmāni vāyuragnistathā jalam
tasmāttu akṣarādeva punaranye prajajñire/
caturddaśa mahātmāno devānāṃ ye tu daivatāḥ
teṣu sarvagataścaiva sarvagaḥ sarvayogavit /
anugrahāya lokānāmādimadhyānta ucyate
saptarṣayastathendrā ye devāśca pitṛbhiḥ saha/
akṣarānniḥ sṛtāḥ sarve devadevānmaheśvarāt
ihāmutra hitārthāya vadanti paramaṃ padam/
pūrvameva mayoktaste kālastu yugasaṃjñitaḥ
kṛtaṃ tretā dvāparañca yugādiḥ kalinā saha/
parivarttamānaistaireva bhramamāṇeṣu cakravat
devatāstu tadodvignāḥ kālasya vaśamāgatāḥ.
na śaknuvanti tanmānaṃ saṃssthāpayitumātmanā
tadā te vāgyatā bhūtvā ādau manvantarasya vai/
ṛṣayaścaiva devāśca indraścaiva mahātapāḥ
samādhāya manastīvraṃ sahasraṃ parivatsarān/
prapannāste mahādevaṃ bhītāḥ kālasya vai tadā
ayaṃ hi kālo deveśaścaturmūrtiścaturmukhaḥ /
ko'sya vidyānmahādeva agādhasya maheśvara
atha dṛṣṭvā mahādevastaṃ tu kālañcaturmukham/
na bhetavyamiti prāha ko vaḥ kāmaḥ pradīyatām
tatkariṣyāmyahaṃ sarvaṃ na vṛthāyaṃ pariśramaḥ /
uvāca devo bhagavān svayaṅkālaḥ sudurjayaḥ
yadetasya mukhaṃ śvetaṃ caturjihvaṃ hi lakṣyate/
etat kṛtayugaṃ nāma tasya kālasya vai mukham/
asau devaḥ suraśreṣṭho brahmā vaivasvato mukhaḥ
yadetadraktavarṇābhaṃ tṛtīyaṃ vaḥ smṛtaṃ mayā /
trijihvaṃ lelihānaṃ tu etat tretāyugaṃ dvijāḥ
atra yajñapravṛttistu jāyate hi maheśvarāt/
tato'tra ijyate yajñastisro jihvāstrayo'gnayaḥ /
iṣṭvā caivāgnayo viprāḥ kālajihvā pravarttate
yadetadvai mukhaṃ bhīmaṃ dvijihvaṃ raktapiṅgalam/
dvipādo'tra bhaviṣyāmi dvāparaṃ nāma tadyugam
yadetat kṛṣṇavarṇābhaṃ turīyaṃ raktalocanam/
ekajihvaṃ pṛthuśyāmaṃ lelihānaṃ punaḥ punaḥ
tataḥ kaliyugaṃ ghoraṃ sarvalokabhayaṅkaram/
kalpasya tu mukhaṃ hyetaccaturthaṃ nāma bhīṣaṇam
na mukhaṃ nāpi nirvāṇaṃ tasmin bhavati vai yuge/
kālagrastā prajā cāpi yuge tasmin bhaviṣyati
brahmā kṛtayuge pūjyastretāyāṃ yajña icyate/
dvāpare pūjyate viṣṇurahampūjyaścaturṣvapi
brahmā viṣṇuśca yajñaśca kālasyaiva kalāstrayaḥ/
sarveṣveva hi kāleṣu caturmūrtirmaheśvaraḥ
ahaṃ jano janayitā (vaḥ) kālaḥ kālapravarttakaḥ/
yugakartā tathā caiva paraṃ paraparāyaṇaḥ
tasmāt kaliyugaṃ prāpya lokānāṃ hitakāraṇāt/
abhayārthañca devānāmubhayorlokayorapi
tadā bhavyaśca pūjyaśca bhaviṣyāmi surottamāḥ/
tasmādbhayaṃ na kāryaṃ ca kaliṃ prāpya mahaujasaḥ
evamuktā stataḥ sarvā devatā ṛṣibhiḥ saha/
praṇamya śirasā devaṃ punarūcurjagatpatim
//devarṣaya ūcuḥ//
mahātejā mahākāyo mahāvīryo mahādyutiḥ/
bhīṣaṇaḥ sarvabhūtānāṃ kathaṃ kālaścaturmukhaḥ
//mahādeva uvāca//
eṣa kālaścaturmūrtiścaturdaṃṣṭraścaturmukhaḥ/
lokasaṃrakṣaṇārthāya atikrāmati sarvaśaḥ
nāsādhyaṃ vidyate cāsya sarvasmin sacarācare/
kālaḥ sṛjati bhūtāni punaḥsaṃharati kramāt
sarve kālasya vaśagā na kālaḥ kasyacidvaśe/
tasmāttu sarvabhūtāni kālaḥ kalayate sadā
vikramasya padānyasya pūrvoktānyekasaptatiḥ/
tāni manvantarāṇīha parivṛttayugakramāt
ekaṃ padaṃ parikramya padānāmekasaptatiḥ/
yadā kālaḥ prakramate tadā manvantarakṣayaḥ
evamuktvā tu bhagavān devarṣipitṛdānavān/
namaskṛtaśca taiḥ sarvaistatraivāntaradhīyata
evaṃ sa kāle bhagavān devarṣipitṛdānavān/
punaḥ punaḥ saṃharate sṛjate ca punaḥ punaḥ
ato manvantare caiva devarṣipitṛdānavaiḥ/
pūjyate bhagavānīśo bhayāt kālasya tasya vai
tasmāt sarvaprayatnena kalau kuryāttapo dvijaḥ/
prapannasya mahādevaṃ tasya puṇyaphalaṃ mahat/
tasmāddevā divaṃ gatvā avatīrya ca bhūtale
ṛṣayaścaiva devāśca kalimprāpya sudāruṇam/
tapa icchanti bhūyiṣṭhaṃ karttuṃ dharmaparāyaṇāḥ/
avatārān kaliṃ prāpya karoti ca punaḥ punaḥ
evaṃ kālāntare sarve ye'tītā vai sahasraśaḥ/
vaivasvate'ntare tasmin devarājarṣayastathā
devāpiḥ poravo rājā manuśvekṣvākuvaṃśajāḥ/
mahāyogabalopetāḥ kālāntaramupāsate
kṣīṇe kaliyuge tasmistiṣye tretāyuge kṛte/
saptarṣibhiścaiva sārddhaṃ bhāvye tretāyuge punaḥ
gotrāṇāṃ kṣatriyāṇāñca bhaviṣyāste prakīrtitāḥ // ३२.४०/
dvāparānte pratiṣṭhante kṣatriyā ṛṣibhiḥ saha/
kṛte tretāyuge caiva tathā kṣīṇe ca dvāpare/
narāḥ pātakino ye vai varttante te kalau smṛtāḥ
manvantarāṇāṃ saptānāṃ sāntānārthā śrutiḥ smṛtiḥ/
evameteṣu sarveṣu yugakṣayakramastathā
parasparaṃ yugānāñca brahmakṣatrasya codbhavaḥ/
yathā vai prakṛtistebhyaḥ pravṛttānāṃ yathā kṣayam
jāmadagnyena rāmeṇa kṣatre niravaśoṣite/
kriyante kulaṭāḥ sarvāḥ kṣatriyairvasudhādhipaiḥ/
divaṃ gatānahaṃ tubhyaṃ kīrttayiṣye nibodhata
aiḍamikṣvākuvaṃśasya prakṛtiṃ paricakṣate/
rājānaḥ śreṇibandhāstu takṣānye kṣatriyā bhuvi
aiḍavaṃśe'tha sambhūtā yathā cekṣvākavo nṛpāḥ/
tebhya eva śataṃ pūrṇaṃ kulānāmabhiṣecitam
tāvadeva tu bhojānāṃ vistaro dviguṇaḥ smṛtaḥ /
bhojantu triśataṃ kṣatraṃ caturddhā tadyathādiśam
teṣvatītāstu rājāno bruvatastānnibodhata/
śataṃ vai prativindhyānāṃ haihayānāṃ tathā śatam
dhārttarāṣṭrāstvekaśataṃ aśītirjanamejayāḥ/
śataṃ vai brahmadattānāṃ kulānāṃ vīryiṇāṃ śatam
tataḥ śatantu paulānāṃ śataṃ kāśikuśādayaḥ /
tathāparaṃ sahasrantu ye'tītāḥ śaśabindavaḥ/
ijānāste'śvamedhaistu sarve niyutadakṣiṇaiḥ // ३२.५०/
evaṃ saṃkṣepataḥ proktā na śakyā vistareṇa tu/
vaktuṃ rājarṣayaḥ kṛtsnā ye'tītāstairyukaiḥsaha
ete yayātivaṃśasya babhūvurvaṃśavarddhanāḥ/
kīrtitā dyutimantaste ye lokān dhārayanti vai
labhante ca varān pañca durlabhān brahmalaukikān /
āyuḥ putrā dhanaṃ kīrtiraiśvaryaṃ bhūtireva ca
dhāraṇācchravaṇāccaiva pañcavargasya dhīmatām/
tathoktā laukikāścaiva brahmalokaṃ vrajanti vai
catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ ca kṛtaṃ yugam /
tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
kṛte vai prakriyāpādaścatuḥsāhasra ucyate/
tasmāccatuḥśataṃ sandhyā sandhyāṃśaśca yathāvidhaḥ
tretādīni sahasrāṇi saṃkhyayā munibhiḥ saha/
tasyāpi triśatī sandhyā sandhyāṃśastriśataḥ smṛtaḥ
anuṣaṅgapādastretāyāstrisāhasrastu saṅkhyayā/
dvāpare dve sahasre tu varṣāṇāṃ samprakīrtitam
tasyāpi dviśatī sandhyā sandhyāṃśo dviśatastathā/
upodvātastṛtīyastu dvāpare pāda ucyate
kaliṃ varṣasahasrantu prāhuḥ saṅkhyāvido janāḥ/
tasyāpi śatikā sandhyā sandhyāṃśaḥ śatameva ca
saṃhārapādaḥ saṃkhyātaśvaturtho vai kalau yuge/
sasandhyāni sahāṃśāni catvāri tu yugāni vai
etad dvādaśasāhasraṃ caturyugamiti smṛtam/
evaṃ pādaiḥ sahasrāṇi ślokānāṃ pañca pañca ca
sandhyāsandhyāṃśakaireva dve sahasre tathā'pare/
evaṃ dvādaśasāhasraṃ purāṇaṃ kavayo viduḥ
yathā vedaścatuṣpādaścatuṣpādaṃ tathā yugam/
yathā yugaṃ catuṣpādaṃ vidhātrā vihitaṃ svayam/
chacatuṣpādaṃ surāṇāntu brahmaṇā vihitaṃ purā
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte yugadharmanirūpaṇaṃ nāma dvātriṃśo 'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0