વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 32-2

॥વાયુ રુવાચ॥
અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રણવસ્ય વિનિશ્વયમ્।
ઓઙ્કારમક્ષરં બ્રહ્મ ત્રિવર્ણઞ્ચાદિતઃ સ્મૃતમ્

યો યો યસ્ય યથા વર્ણો વિહિતો દેવતાસ્તથા।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ વાયુરગ્નિસ્તથા જલમ્

તસ્માત્તુ અક્ષરાદેવ પુનરન્યે પ્રજજ્ઞિરે।
ચતુર્દ્દશ મહાત્માનો દેવાનાં યે તુ દૈવતાઃ

તેષુ સર્વગતશ્ચૈવ સર્વગઃ સર્વયોગવિત્ ।
અનુગ્રહાય લોકાનામાદિમધ્યાન્ત ઉચ્યતે

સપ્તર્ષયસ્તથેન્દ્રા યે દેવાશ્ચ પિતૃભિઃ સહ।
અક્ષરાન્નિઃ સૃતાઃ સર્વે દેવદેવાન્મહેશ્વરાત્

ઇહામુત્ર હિતાર્થાય વદન્તિ પરમં પદમ્।
પૂર્વમેવ મયોક્તસ્તે કાલસ્તુ યુગસંજ્ઞિતઃ

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરઞ્ચ યુગાદિઃ કલિના સહ।
પરિવર્ત્તમાનૈસ્તૈરેવ ભ્રમમાણેષુ ચક્રવત્

દેવતાસ્તુ તદોદ્વિગ્નાઃ કાલસ્ય વશમાગતાઃ.
ન શક્નુવન્તિ તન્માનં સંસ્સ્થાપયિતુમાત્મના

તદા તે વાગ્યતા ભૂત્વા આદૌ મન્વન્તરસ્ય વૈ।
ઋષયશ્ચૈવ દેવાશ્ચ ઇન્દ્રશ્ચૈવ મહાતપાઃ

સમાધાય મનસ્તીવ્રં સહસ્રં પરિવત્સરાન્।
પ્રપન્નાસ્તે મહાદેવં ભીતાઃ કાલસ્ય વૈ તદા

અયં હિ કાલો દેવેશશ્ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્મુખઃ ।
કોઽસ્ય વિદ્યાન્મહાદેવ અગાધસ્ય મહેશ્વર

અથ દૃષ્ટ્વા મહાદેવસ્તં તુ કાલઞ્ચતુર્મુખમ્।
ન ભેતવ્યમિતિ પ્રાહ કો વઃ કામઃ પ્રદીયતામ્

તત્કરિષ્યામ્યહં સર્વં ન વૃથાયં પરિશ્રમઃ ।
ઉવાચ દેવો ભગવાન્ સ્વયઙ્કાલઃ સુદુર્જયઃ

યદેતસ્ય મુખં શ્વેતં ચતુર્જિહ્વં હિ લક્ષ્યતે।
એતત્ કૃતયુગં નામ તસ્ય કાલસ્ય વૈ મુખમ્।
અસૌ દેવઃ સુરશ્રેષ્ઠો બ્રહ્મા વૈવસ્વતો મુખઃ

યદેતદ્રક્તવર્ણાભં તૃતીયં વઃ સ્મૃતં મયા ।
ત્રિજિહ્વં લેલિહાનં તુ એતત્ ત્રેતાયુગં દ્વિજાઃ

અત્ર યજ્ઞપ્રવૃત્તિસ્તુ જાયતે હિ મહેશ્વરાત્।
તતોઽત્ર ઇજ્યતે યજ્ઞસ્તિસ્રો જિહ્વાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ ।
ઇષ્ટ્વા ચૈવાગ્નયો વિપ્રાઃ કાલજિહ્વા પ્રવર્ત્તતે

યદેતદ્વૈ મુખં ભીમં દ્વિજિહ્વં રક્તપિઙ્ગલમ્।
દ્વિપાદોઽત્ર ભવિષ્યામિ દ્વાપરં નામ તદ્યુગમ્

યદેતત્ કૃષ્ણવર્ણાભં તુરીયં રક્તલોચનમ્।
એકજિહ્વં પૃથુશ્યામં લેલિહાનં પુનઃ પુનઃ

તતઃ કલિયુગં ઘોરં સર્વલોકભયઙ્કરમ્।
કલ્પસ્ય તુ મુખં હ્યેતચ્ચતુર્થં નામ ભીષણમ્

ન મુખં નાપિ નિર્વાણં તસ્મિન્ ભવતિ વૈ યુગે।
કાલગ્રસ્તા પ્રજા ચાપિ યુગે તસ્મિન્ ભવિષ્યતિ

બ્રહ્મા કૃતયુગે પૂજ્યસ્ત્રેતાયાં યજ્ઞ ઇચ્યતે।
દ્વાપરે પૂજ્યતે વિષ્ણુરહમ્પૂજ્યશ્ચતુર્ષ્વપિ

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ યજ્ઞશ્ચ કાલસ્યૈવ કલાસ્ત્રયઃ।
સર્વેષ્વેવ હિ કાલેષુ ચતુર્મૂર્તિર્મહેશ્વરઃ

અહં જનો જનયિતા (વઃ) કાલઃ કાલપ્રવર્ત્તકઃ।
યુગકર્તા તથા ચૈવ પરં પરપરાયણઃ

તસ્માત્ કલિયુગં પ્રાપ્ય લોકાનાં હિતકારણાત્।
અભયાર્થઞ્ચ દેવાનામુભયોર્લોકયોરપિ

તદા ભવ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ ભવિષ્યામિ સુરોત્તમાઃ।
તસ્માદ્ભયં ન કાર્યં ચ કલિં પ્રાપ્ય મહૌજસઃ

એવમુક્તા સ્તતઃ સર્વા દેવતા ઋષિભિઃ સહ।
પ્રણમ્ય શિરસા દેવં પુનરૂચુર્જગત્પતિમ્

॥દેવર્ષય ઊચુઃ॥
મહાતેજા મહાકાયો મહાવીર્યો મહાદ્યુતિઃ।
ભીષણઃ સર્વભૂતાનાં કથં કાલશ્ચતુર્મુખઃ

॥મહાદેવ ઉવાચ॥
એષ કાલશ્ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્દંષ્ટ્રશ્ચતુર્મુખઃ।
લોકસંરક્ષણાર્થાય અતિક્રામતિ સર્વશઃ

નાસાધ્યં વિદ્યતે ચાસ્ય સર્વસ્મિન્ સચરાચરે।
કાલઃ સૃજતિ ભૂતાનિ પુનઃસંહરતિ ક્રમાત્

સર્વે કાલસ્ય વશગા ન કાલઃ કસ્યચિદ્વશે।
તસ્માત્તુ સર્વભૂતાનિ કાલઃ કલયતે સદા

વિક્રમસ્ય પદાન્યસ્ય પૂર્વોક્તાન્યેકસપ્તતિઃ।
તાનિ મન્વન્તરાણીહ પરિવૃત્તયુગક્રમાત્

એકં પદં પરિક્રમ્ય પદાનામેકસપ્તતિઃ।
યદા કાલઃ પ્રક્રમતે તદા મન્વન્તરક્ષયઃ

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્ દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્।
નમસ્કૃતશ્ચ તૈઃ સર્વૈસ્તત્રૈવાન્તરધીયત

એવં સ કાલે ભગવાન્ દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્।
પુનઃ પુનઃ સંહરતે સૃજતે ચ પુનઃ પુનઃ

અતો મન્વન્તરે ચૈવ દેવર્ષિપિતૃદાનવૈઃ।
પૂજ્યતે ભગવાનીશો ભયાત્ કાલસ્ય તસ્ય વૈ

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન કલૌ કુર્યાત્તપો દ્વિજઃ।
પ્રપન્નસ્ય મહાદેવં તસ્ય પુણ્યફલં મહત્।
તસ્માદ્દેવા દિવં ગત્વા અવતીર્ય ચ ભૂતલે

ઋષયશ્ચૈવ દેવાશ્ચ કલિમ્પ્રાપ્ય સુદારુણમ્।
તપ ઇચ્છન્તિ ભૂયિષ્ઠં કર્ત્તું ધર્મપરાયણાઃ।
અવતારાન્ કલિં પ્રાપ્ય કરોતિ ચ પુનઃ પુનઃ

એવં કાલાન્તરે સર્વે યેઽતીતા વૈ સહસ્રશઃ।
વૈવસ્વતેઽન્તરે તસ્મિન્ દેવરાજર્ષયસ્તથા

દેવાપિઃ પોરવો રાજા મનુશ્વેક્ષ્વાકુવંશજાઃ।
મહાયોગબલોપેતાઃ કાલાન્તરમુપાસતે

ક્ષીણે કલિયુગે તસ્મિસ્તિષ્યે ત્રેતાયુગે કૃતે।
સપ્તર્ષિભિશ્ચૈવ સાર્દ્ધં ભાવ્યે ત્રેતાયુગે પુનઃ
ગોત્રાણાં ક્ષત્રિયાણાઞ્ચ ભવિષ્યાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩૨.૪૦।
દ્વાપરાન્તે પ્રતિષ્ઠન્તે ક્ષત્રિયા ઋષિભિઃ સહ।
કૃતે ત્રેતાયુગે ચૈવ તથા ક્ષીણે ચ દ્વાપરે।
નરાઃ પાતકિનો યે વૈ વર્ત્તન્તે તે કલૌ સ્મૃતાઃ

મન્વન્તરાણાં સપ્તાનાં સાન્તાનાર્થા શ્રુતિઃ સ્મૃતિઃ।
એવમેતેષુ સર્વેષુ યુગક્ષયક્રમસ્તથા

પરસ્પરં યુગાનાઞ્ચ બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય ચોદ્ભવઃ।
યથા વૈ પ્રકૃતિસ્તેભ્યઃ પ્રવૃત્તાનાં યથા ક્ષયમ્

જામદગ્ન્યેન રામેણ ક્ષત્રે નિરવશોષિતે।
ક્રિયન્તે કુલટાઃ સર્વાઃ ક્ષત્રિયૈર્વસુધાધિપૈઃ।
દિવં ગતાનહં તુભ્યં કીર્ત્તયિષ્યે નિબોધત

ઐડમિક્ષ્વાકુવંશસ્ય પ્રકૃતિં પરિચક્ષતે।
રાજાનઃ શ્રેણિબન્ધાસ્તુ તક્ષાન્યે ક્ષત્રિયા ભુવિ

ઐડવંશેઽથ સમ્ભૂતા યથા ચેક્ષ્વાકવો નૃપાઃ।
તેભ્ય એવ શતં પૂર્ણં કુલાનામભિષેચિતમ્

તાવદેવ તુ ભોજાનાં વિસ્તરો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ ।
ભોજન્તુ ત્રિશતં ક્ષત્રં ચતુર્દ્ધા તદ્યથાદિશમ્

તેષ્વતીતાસ્તુ રાજાનો બ્રુવતસ્તાન્નિબોધત।
શતં વૈ પ્રતિવિન્ધ્યાનાં હૈહયાનાં તથા શતમ્

ધાર્ત્તરાષ્ટ્રાસ્ત્વેકશતં અશીતિર્જનમેજયાઃ।
શતં વૈ બ્રહ્મદત્તાનાં કુલાનાં વીર્યિણાં શતમ્

તતઃ શતન્તુ પૌલાનાં શતં કાશિકુશાદયઃ ।
તથાપરં સહસ્રન્તુ યેઽતીતાઃ શશબિન્દવઃ।
ઇજાનાસ્તેઽશ્વમેધૈસ્તુ સર્વે નિયુતદક્ષિણૈઃ ॥ ૩૨.૫૦।
એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા ન શક્યા વિસ્તરેણ તુ।
વક્તું રાજર્ષયઃ કૃત્સ્ના યેઽતીતાસ્તૈર્યુકૈઃસહ

એતે યયાતિવંશસ્ય બભૂવુર્વંશવર્દ્ધનાઃ।
કીર્તિતા દ્યુતિમન્તસ્તે યે લોકાન્ ધારયન્તિ વૈ

લભન્તે ચ વરાન્ પઞ્ચ દુર્લભાન્ બ્રહ્મલૌકિકાન્ ।
આયુઃ પુત્રા ધનં કીર્તિરૈશ્વર્યં ભૂતિરેવ ચ

ધારણાચ્છ્રવણાચ્ચૈવ પઞ્ચવર્ગસ્ય ધીમતામ્।
તથોક્તા લૌકિકાશ્ચૈવ બ્રહ્મલોકં વ્રજન્તિ વૈ

ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં ચ કૃતં યુગમ્ ।
તસ્ય તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ

કૃતે વૈ પ્રક્રિયાપાદશ્ચતુઃસાહસ્ર ઉચ્યતે।
તસ્માચ્ચતુઃશતં સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ યથાવિધઃ

ત્રેતાદીનિ સહસ્રાણિ સંખ્યયા મુનિભિઃ સહ।
તસ્યાપિ ત્રિશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશસ્ત્રિશતઃ સ્મૃતઃ

અનુષઙ્ગપાદસ્ત્રેતાયાસ્ત્રિસાહસ્રસ્તુ સઙ્ખ્યયા।
દ્વાપરે દ્વે સહસ્રે તુ વર્ષાણાં સમ્પ્રકીર્તિતમ્

તસ્યાપિ દ્વિશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશો દ્વિશતસ્તથા।
ઉપોદ્વાતસ્તૃતીયસ્તુ દ્વાપરે પાદ ઉચ્યતે

કલિં વર્ષસહસ્રન્તુ પ્રાહુઃ સઙ્ખ્યાવિદો જનાઃ।
તસ્યાપિ શતિકા સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશઃ શતમેવ ચ

સંહારપાદઃ સંખ્યાતશ્વતુર્થો વૈ કલૌ યુગે।
સસન્ધ્યાનિ સહાંશાનિ ચત્વારિ તુ યુગાનિ વૈ

એતદ્ દ્વાદશસાહસ્રં ચતુર્યુગમિતિ સ્મૃતમ્।
એવં પાદૈઃ સહસ્રાણિ શ્લોકાનાં પઞ્ચ પઞ્ચ ચ

સન્ધ્યાસન્ધ્યાંશકૈરેવ દ્વે સહસ્રે તથાઽપરે।
એવં દ્વાદશસાહસ્રં પુરાણં કવયો વિદુઃ

યથા વેદશ્ચતુષ્પાદશ્ચતુષ્પાદં તથા યુગમ્।
યથા યુગં ચતુષ્પાદં વિધાત્રા વિહિતં સ્વયમ્।
છચતુષ્પાદં સુરાણાન્તુ બ્રહ્મણા વિહિતં પુરા

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે યુગધર્મનિરૂપણં નામ દ્વાત્રિંશો ઽધ્યાયઃ