Scripture Library

Vayu Purana · Verses 31-2

31-2.31.1

//sūta uvāca //
ityeṣā samanujñātā kathā pāpapraṇāśinī/
yā dakṣamadhikṛtyeha kathā śarvādupāgatā

31-2.31.2

pitṛvaṃśaprasaṅgena kathā hyeṣā prakīrtitā/
pitṝṇāmānupūrvyeṇa devān vakṣyāmyataḥ param

31-2.31.3

tretāyugamukhe pūrvamāsan svāyambhuve'ntare /
devā yāmā iti khyātāḥ pūrvaṃ ye yajñasūnavaḥ

31-2.31.4

ajitā brahmaṇaḥ putrā jitā jidajitāśca ye/
putrāḥ svāyambhuvasyaite śukranāmnā mānasāḥ

31-2.31.5

tṛptimanto gaṇā hyete devānāntu trayaḥ smṛtāḥ /
chandogāstu trayastriṃśatsarve svāyambhuvasya ha

31-2.31.6

yaduryayātirdvau devau dīdhayaḥ sravaso matiḥ/
vibhāsaśca kratuścaiva prajātirviśato dyutiḥ

31-2.31.7

vāyaso maṅgalaścaiva yāmā dvādaśa kīrtitāḥ/
abhimanyurugradṛṣṭiḥ samayo'tha śuciśravāḥ/
kevalo viśvarūpaśca supakṣo madhupastathā

31-2.31.8

turīyo nirhapuścaiva yukto grāvājinastu te/
yamino viśvadevādyaṃ yaviṣṭho'mṛtavānapi

31-2.31.9

ajiro vibhurvibhāvaśca mṛliko'tha didehakaḥ/
śrutiśrṛṇo bṛhacchukro devā dvādaśa kīrtitāḥ

31-2.31.10

āsan svāyambhuvasyaite antare somapāyinaḥ/
tviṣimanto gaṇā hyete vīryavanto mahābalāḥ

31-2.31.11

teṣāmindraḥ sadā hyāsīdviśvabhuk prathamo vibhuḥ/
asurā yetadā teṣāmāsan dāyādabāndhavāḥ

31-2.31.12

suparṇayakṣagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ/
aṣṭau te pitṛbhiḥ sārddhaṃ nāsatyā devayonayaḥ

31-2.31.13

svāyambhuve'ntare'tītāḥ prajāstvāsāṃ sahasraśaḥ/
prabhāvarūpasampannā āyuṣā ca balena ca

31-2.31.14

vistarādiha nocyante mā prasaṅgo bhavatviha/
svāyambhuvo nisargaśca vijñeyaḥ sāmprataṃ manuḥ

31-2.31.15

atīte varttamānena dṛṣṭo vaivasvatena saḥ/
prajābhirdevatābhiśca ṛṣibhiḥ pitṛbhiḥ saha

31-2.31.16

teṣāṃ saptarṣayaḥ pūrvamāsanye tān nibodhata/
bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

31-2.31.17

atriścaiva vasiṣṭhaśca sapta svāyambhuve'ntare/
agnīdhraścātibāhuśca medhā medhātithirvasuḥ

31-2.31.18

jyotiṣmān dyutimān havyaḥ savanaḥ putra eva ca //
manoḥ svāyambhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ

31-2.31.19

vāyuproktā mahāsattvā rājānaḥ prathame'ntare/
sāsurantatsagandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam/
sapiśācamanuṣyañca suparṇāpsarasāṅgaṇam

31-2.31.20

no śakyamānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi/
bahutvānnāmadheyānāṃ saṅkhyā teṣāṃ kule tathā

31-2.31.21

yā vai vrajakulākhyāstu āsan svāyambuve'ntare/
kālena bahunātītā ayanābdayugakramaiḥ

31-2.31.22

//ṛṣaya ūcuḥ//
ka eṣa bhagavān kālaḥ sarvabhūtāpahārakaḥ/
kasya yoniḥ kimādiśca kintattvaṃ sa kimātmajaḥ

31-2.31.23

kimasya cakṣuḥ kā mūrtiḥ ke cāsyāvayavāḥ smṛtāḥ/
kiṃnāmadheyaḥ ko'syātmā etat prabrūhi pṛcchatām

31-2.31.24

//sūta uvāca//
śrūyatāṃ kālasadbhāvaḥ śrutvā caivāvadhāryatām/
sūryayonirnimeṣādiḥ saṅkhyācakṣuḥ sa ucyate

31-2.31.25

mūrttirasya tvahorātre nimeṣāvayavaśca saḥ/
saṃvatsaraśataṃ tvasya nāma cāsya kalātmakam/
sāmpratānāgatātītakālātmā sa prajāpatiḥ

31-2.31.26

pañcānāṃ pravibhaktānāṃ kālāvasthāṃ nibhodhata/
dinārddhamāsamāsaistu ṛtubhistvayanaistathā

31-2.31.27

saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ/
idvatsarastṛtīyastu caturthaścānuvatsaraḥ

31-2.31.28

vatsaraḥ pañcamasteṣāṃ kālaḥ sa yugasaṃjñitaḥ/
teṣāntu tattvaṃ vakṣyāmi kīrttyamānaṃ nibodhata

31-2.31.29

ṛturagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ/
āditye yastvasau sāraḥ kālāgniḥ parivatsaraḥ

31-2.31.30

śuklakṛṣṇā gatiścāpi apāṃ sāramayaḥ khagaḥ/
sa iḍāvatsaraḥ somaḥ purāṇe niścayo mataḥ

31-2.31.31

yaścāyaṃ tapate lokāṃstanubhiḥ saptasaptabhiḥ/
āśukarttā ca lokasya savāyuriti vatsaraḥ

31-2.31.32

ahaṅkārāt rudan rudraḥ sadbhūto brahmaṇastrayaḥ/
sa rudro vatsarasteṣāṃ vijajñe nīlalohitaḥ/
teṣāṃ hi tattvaṃ vakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodhata

31-2.31.33

aṅgapratyaṅgasaṃyogāt kālātmā prapitāmahaḥ/
ṛksāma yajuṣāṃ yoniḥ pañcānāṃ patirīśvaraḥ

31-2.31.34

so'gniryajuśca somaśca sa bhūtaḥ sa prajāpatiḥ/
proktaḥ saṃvatsaraśceti sūryo yo'gnirmanīṣibhiḥ

31-2.31.35

yasmāt kālavibhāgānāṃ māsartvayanayorapi/
grahanakṣatraśītoṣṇavarṣāyuḥkarmaṇāṃ tathā/
yojitaḥ pravibhāgānāṃ divasānāñca bhāskaraḥ

31-2.31.36

vaikārikaḥ prasannātmā brahmaputraḥ prajāpatiḥ/
ekenaiko'tha divaso māso'thartuḥ pitāmahaḥ

31-2.31.37

ādityaḥ savitā bhānurjīvano brahmasatkṛtaḥ/
prabhavaścātya yaścaiva bhūtānāṃ tena bhāskaraḥ

31-2.31.38

tārābhimānī vijñeyastṛtīyaḥ parivatsaraḥ/
somaḥ sarvauṣadhipatiryasmātsa prapitāmahaḥ

31-2.31.39

ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ yogakṣemakṛdīśvaraḥ/
avekṣaṇāṇaḥ satataṃ bibharti jagadaṃśubhiḥ

31-2.31.40

tithīnāṃ parvasandhīnāṃ pūrṇimādarśayorapi/
yonirniśākaro yaśca yo'mṛtātmā prajāpatiḥ

31-2.31.41

tasmāt sa pitṛmān soma ṛgyajuśchandaātmakaḥ/
prāṇāpānasamānādyairvyānodānātmakairapi

31-2.31.42

karmabhiḥ prāṇināṃ loke sarvaceṣṭāpravarttakaḥ/
prāṇāpānasamānānāṃ vāyūnāñca pravarttakaḥ

31-2.31.43

pañcānāñcendriyamanobuddhismṛti jalātmanām/
samānakālakaraṇaḥ kriyāḥ sampādayanniva

31-2.31.44

sarvātmā sarvalokānāmāvahaḥ pravahādibhiḥ/
vidhātā sarvabhūtānāṃ kṣamī nityaṃ prabhañjanaḥ

31-2.31.45

yoniragnerapāṃ bhūme raveścandramasaścayaḥ/
vāyuḥ prajāpirbhūtaṃ lokātmā prapitāmahaḥ

31-2.31.46

prajāpati mukhairdevaiḥ samyagiṣṭaphalārthibhiḥ/
tribhireva kapālaistu ambakairoṣadhikṣaye/
ijyate bhagavān yasmāttasmāt tryambaka ucyate

31-2.31.47

gāyatrī caiva triṣṭup ca jagatī caiva yā smṛtā/
tryambakā nāmataḥ proktā yonayaḥ savanasya tāḥ

31-2.31.48

tābhirekatvabhūtābhistrividhābhiḥ svavīryataḥ/
trisādhanapuroḍāśastri kapālaḥ sa vai smṛtaḥ

31-2.31.49

ityetatpañcavarṣaṃ hi yugaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ/
yaccaiva pañcadhātmā vai proktaḥ saṃvatsaro dvijaiḥ/
saikaṃ ṣaṭkaṃ vijajñe'tha madhvādīnṛtavaḥkila

31-2.31.50

ṛtuputrārttavaḥ pañca iti sargaḥ samāsataḥ/
ityeṣa pavamāno vai prāṇināṃ jīvitāni tu

31-2.31.51

nadī vegasamāyuktaṃ kālo dhāvati saṃharan/
ahorātrakarastasmāt sa vāyurabhavatpunaḥ

31-2.31.52

ete prajānāṃ patayaḥ pradhānāḥ sarvadehinām /
pitaraḥ sarva lokānāṃ lokātmānaḥ prakīrtitāḥ

31-2.31.53

dhyāyato brahmaṇo vakrādudyan samabhavadbhavaḥ/
ṛṣirvipro mahādevo bhūtātmā prapitāmahaḥ

31-2.31.54

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ praṇavāyopapadyate/
ātmaveśena bhūtānāmaṅgapratyaṅgasambhavaḥ

31-2.31.55

agniḥ saṃvatsaraḥ sūryaścandramā vāyureva ca/
yugābhimānī kālātmā nityaṃ saṃkṣepakṛdvibhuḥ/
unmādako'nugrahakṛtsa idvatsara ucyate

31-2.31.56

rudrāviṣṭo bhagavatā jagatyasmin svatejasā/
āśrayāśrayasaṃyogāttanubhirnāmabhistathā

31-2.31.57

tatastasya tu vīryeṇa lokānugrahakārakam/
dvitīyaṃ bhadrasaṃyogaṃ santatasyaikakārakam

31-2.31.58

devatvañca pitṛtvañca kālatvañcāsya yatparam/
tasmādvai sarvathā bhadrastadvadbhirabhipūjyate

31-2.31.59

patiḥ patīnāṃ bhagavān prajeśānāṃ prajāpatiḥ/
bhavanaḥ sarvabhūtānāṃ sarveṣāṃ nīlalohitaḥ/
oṣadhīḥ pratisandhatte rudraḥ kṣīṇāḥ punaḥ punaḥ

31-2.31.61

ityeṣāṃ yadapatyaṃ vai na tacchakyaṃ pramāṇataḥ/
bahutvāt parisaṅkhyātuṃ putrapautramanantakam // ३१..६० //
imaṃ vaṃśaṃ prajeśānāṃ mahatāṃ puṇyakarmaṇām/
kīrttayan sthirakīrttīnāṃ mahatīṃ siddhimāpnuyāt

31-2.31

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte devavaṃśavarṇanaṃ nāmai katriṃśo'dhyāyaḥ

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0