Scripture Library

Vayu Purana · Chapter 31

31.31.1

//ṛṣayaḥ ūcuḥ//
marutena kathaṃ kanyā rājñe dattā mahātmanā/
kiṃvīryāśca mahātmāno jātā marutakanyakāḥ

31.31.2

//sūta uvāca//
āhavan taṃ marutsomamannakāmaḥ prajeśvaram/
māsi māsi mahātejāḥ ṣaṣṭisaṃvatsarānnṛpaḥ

31.31.3

tena te marutastasya marutsomena toṣitāḥ/
akṣayyānnaṃ daduḥ prītāḥ sarvakāmaparicchadam

31.31.4

annaṃ tasya sakṛtpakvamahorātre na kṣīyate/
koṭiśo dīyamānaṃ ca sūryyasyodayanādapi

31.31.5

mitrājyotistu kanyāyāṃ marutasya ca dhīmataḥ/
tasmājjātā mahāsattvā dharmajñā mokṣadarśinaḥ

31.31.6

saṃnyasya gṛhadharmāṇi vairāgyaṃ samupasthitāḥ/
yatidharmamavāpyeha brahmabhūyāya te gatāḥ

31.31.7

anapāyastato jātastadā dharmapradattavān/
kṣatradharmastato jātaḥ pratipakṣo mahātapāḥ

31.31.8

pratipakṣasutaścāpi sañjayo nāma viśrutaḥ/
sañjayasya jayaḥ putro vijayastasya jagmivān

31.31.9

vijayasya jayaḥ putrastasya haryandvataḥ smṛtaḥ /
haryandutastato rājā sahadevaḥ pratāpavān

31.31.10

sahadevasya dharmātmā adīna iti viśrutaḥ/
adīnasya jayatsenastasya putro'tha saṃkṛtiḥ

31.31.11

saṃkṛterapi dharmātmā kṛtadharmā mahāyaśāḥ/
ityete kṣatra dharmāṇo nahuṣasya nibodhata

31.31.12

nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍindropamatejasaḥ/
utpannāḥ pitṛkanyāyāṃ virajāyāṃ mahaujasaḥ

31.31.13

yatiryayātiḥ saṃyātirāyātiḥ pañca tudvayaḥ/
yatirjyeṣṭhastu teṣāṃ vai yayātistu tato'varaḥ

31.31.14

kākutsthakanyāṃ gāṃ nāma lebhe patnīṃ yatistadā/
saṃyātirmo kṣamāsthāya brahmabhūto'bhavanmuniḥ

31.31.15

teṣāṃ madhye tu pañcānāṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ/
devayānimuśanasaḥ sutāṃ bhāryāmavāpa ha

31.31.16

śarmiṣṭhā māsurīṃ caiva tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ/
yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānirvyajāyata

31.31.17

druhyuñcānuñca pūruñca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī /
ajījananmahāvīryān sutāndevasutopamān

31.31.18

rathantasmai dadau rudraḥ prītaḥ paramabhāsvaram/
asaṅgaṃ kāñcanaṃ divyamakṣayau ca maheṣudhī

31.31.19

yuktaṃ mano javairaśvairyena kanyāṃ samudvahat/
sa tena rathamukhyena jigāya ca tato mahīm

31.31.20

yayātiryudhi durddharṣo devadānavamānavaiḥ /
pauravāṇāṃ nṛpāṇāñca sarveṣāṃ so'bhavadrathaḥ

31.31.21

yovatsudeśaprabhavaḥ kauravo janamejayaḥ/
kuroḥ putrasya rājñastu rājñaḥ pārikṣitasya ha/
jagāma sa ratho nāśaṃ śāpādgārgyasya dhīmataḥ

31.31.22

gārgyasya hi sutaṃ bālaḥ sa rājā janamejayaḥ/
durbuddhirhiṃsayāmāsa lohagandhaṃ narādhipam

31.31.23

sa lohagandho rājarṣiḥ paridhāvannitastataḥ/
paurajānapadaistyakto na lebhe śarma karhicit

31.31.24

tataḥ sa duḥkhasantapto nālabhatsaṃvidaṃ kvacit/
śaśāpa hetukamṛṣiṃ śaraṇyaṃ vyathitastadā

31.31.25

īndroto nāma vikhyāto yo'sau munirudāradhīḥ/
yojayāmāsa cendrotaḥ śaunako janamejayam/
aśvamedhena rājānaṃ pāvanārthaṃ dvijottamaḥ

31.31.26

sa lohagandho vyanaśattasyāvasathametya ha/
sa ca divyo rathastasmādvasoścedipatestathā

31.31.27

tataḥ śakreṇa tuṣṭena lebhe tasmādbṛhadrathaḥ/
tato hatvā jarāsandhaṃ bhīmastaṃ rathamuttamam/
pradadau vāsudevāya prītyā kauravanandanaḥ

31.31.28

sa jarāṃ prāpya rājarṣiryayātirnahuṣātmajaḥ/
putraṃ jyeṣṭhaṃ variṣṭhañca yadumityabravīdvacaḥ

31.31.29

jarāvalī ca māṃ tāta palitāni ca paryaguḥ /
kāvyasyośanasaḥ śāpānna ca tṛpto'smi yauvane

31.31.30

tvaṃ yado pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha/
jarāṃ me pratigṛhṇīṣva taṃ yaduḥ pratyuvāca ha

31.31.31

anirdiṣṭā mayā bhikṣā brāhmaṇasya pratiśrutā /
sā ca vyāyāmasādhyā vai na grahīṣyāmi te jarām

31.31.32

jarāyā bahavo doṣā pānabhojanakāriṇaḥ/
tasmājjarānna te rājan grahītumahamutsahe

31.31.33

sitaśmaśrudharo dīno jarayā śithilīkṛtaḥ/
balī sannatagātraśca durddaśo durbalākṛtiḥ

31.31.34

aśaktaḥ kāryakaraṇe paribhūtastu yauvane/
mahopabhītibhiścaiva tāṃ jarānnābhikāmaye

31.31.35

santi te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa/
pratigṛhṇantu dharmajña putramanyaṃ vṛṇīṣva vai

31.31.36

sa evamukto yadunā tīvrakopasamanvitaḥ/
uvāca vadatāṃ śreṣcho jyeṣṭhaṃ taṃ garhayan sutam

31.31.37

āśramaḥ kaśca vānyo'sti ko vā dharmavidhistava/
māmanādṛtya durbuddhe yadāttha navadeśika

31.31.38

evamuktvā yaduṃ rājā śaśāpainaṃ sa manyumān /
yastvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi

31.31.39

tasmānna rājyabhāg mūḍha prajā te vai bhaviṣyati/
turvaso pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha

31.31.40

turvasuruvāca//
na kāmaye jarāṃ tāta sāmabhogapraṇāśinīm/
jarāyā bahavo doṣāḥ pānabhojanakāriṇaḥ/
tasmājjarāṃ na te rājan grahītumahamutsahe

31.31.41

yayātiruvāca//
yastvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svanna prayacchasi/
tasmāt prajā samucchedaṃ turvaso tava yāsyati

31.31.42

asaṅkīrṇā ca dharmeṇa pratilomavareṣu ca/
piśitādiṣu cānyeṣu mūḍha rājā bhaviṣyasi

31.31.43

guru dāraprasakteṣu tiryagyonigateṣu vā/
paśudharmeṣu mleccheṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ

31.31.44

sūta uvāca/
evantu turvasuṃ śaptvā yayātiḥ sutamātmanaḥ/
śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ druhyumidaṃ vacanamabravīt

31.31.45

druhyo tvaṃ pratipadyasva varṇarūpavināśinīm/
jarāṃ varṣasahasraṃ vai yauvanaṃ svandadasva me

31.31.46

pūrṇe varṣasahasre te pratidāsyāmi yauvanam/
svañcādāsyāmi būyo'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha

31.31.47

druhyuruvāca//
na gajaṃ na rathaṃ nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na ca striyam //
na saṅgaścāsya bhavati na jarāṃ tena kāmaye

31.31.48

yayātiruvāca//
yastvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svanna prayacchasi/
tasmād druhyo priyaḥ kāmo na te sampatsyate kvacit

31.31.49

nauplavottarasañcārastatra nityaṃ bhaviṣyati/
arājabhrājavaṃśastvaṃ tatra nityaṃ bhaviṣyasi

31.31.50

ano tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha/
evaṃ varṣasahasrantu careyaṃ yauvanena te

31.31.51

anuruvāca//
jīrṇaḥ śiśuvaraṃ datte jarayā hyaśuciḥ sadā//
na juhoti sa kāle'gni tāṃ jarānnābikāmaye

31.31.52

yayātiruvāca//
yastvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svanna prayacchasi/
jarādoṣastvayokto'yaṃ tasmātte pratipatsyate

31.31.53

prajā ca yauvanaṃ prāptā vinaśiṣyatyatastava/
agnipraskandanaparastvaṃ cāpyeva bhaviṣyasi

31.31.54

pūro tvaṃ pratipadyasva pāpmānañjarayā saha/
jarāvalī ca māntāta palitāni ca paryaguḥ

31.31.55

kāvyasyośanasaḥ śāpānna ca tṛpto'smi yauvane/
kañcitkālañjareyaṃ vai viṣayān vayasā tava

31.31.56

pūrṇeṃ varṣasahasre te pratidāsyāmi yauvanam/
svañcaiva pratipatsyāmi pāpmānañjarayā saha

31.31.57

sūta uvāca//
evamuktaḥ pratyuvāca putraḥ pitaramañjasā/
yathānumanyase tāta kariṣyāmi tathaiva ca

31.31.58

pratipatsyāmi te rājan pāpmānaṃ jarayā saha/
gṛhāṇa yauvanaṃ mattaścara kāmān yathepsitān

31.31.59

jarayāhaṃ praticchanno vayorūpadharastava/
yauvanaṃ bhavate dattvā cariṣyāmi yathārtavat

31.31.60

yayātiruvāca//
pūro prīto'smi bhadrante prītaścedaṃ dadāmi te/
sarvakāmasamṛddhā te prajā rājye bhaviṣyati

31.31.61

sūta uvāca//
pūroranumato rājā yayātiḥ svāṃ jarāntataḥ/
saṃkrāmayāmāsa tadā prasādādbhārgavasya tu

31.31.62

yauvanenātha vayasā yayātiranahuṣātmajaḥ /
prītiyukto naraśreṣṭhaścacāra viṣayān svakān

31.31.63

yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukham/
dharmmāvirodhādrājendro yathārhati sa eva hi

31.31.64

devānatarpayadyajñaiḥ pitṝñchrāddhaistathaiva ca/
dīnāṃścānugrahairiṣṭaiḥ kāmaiśca dvijasattamān

31.31.65

atithīnannapānaiśca vaiśyāṃśca paripālanaiḥ/
ānṛśaṃsyena śūdrāṃśca dasyūn saṃnigraheṇa ca

31.31.66

dharmmeṇa ca prajāḥ sarvvā yathāvadanurañjayan/
yayātiḥ pālayāmāsa sākṣādindra ivāparaḥ

31.31.67

sa rājā siṃhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ/
avirodhena dharmasya cacāra sukhamuttamam

31.31.68

sa mārgamāṇaḥ kāmānāmantardoṣanidarśanāt/
viśvāsaheto reme vai vaibrāje nandane vane

31.31.69

apaśyatsa yadā tāṃ vai varddhamānāṃ nṛpastadā/
gatvā pūroḥ sakāśaṃ vai svāṃ jarā pratyapadyata

31.31.70

sa samprāpya tu tān kāmāṃstṛptaḥ khinnaśca pārthivaḥ/
kālaṃ varṣasahasraṃ vai sasmāra manujādhipaḥ/

31.31.71

parisaṅkhyāya kālañca kalākāṣṭhāstathaiva ca/
pūrṇaṃ mattvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putramuvāca ha

31.31.72

yathāsukhaṃ yathotsāhaṃ yathākālamariṃdama/
sevitā viṣayāḥ putra yauvanena mayā tava

31.31.73

pūro prīto'smi bhadraṃ te gṛhāṇa tvaṃ svayauvanam/
rāṣṭrañca nṛpaṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam/
brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanamabruvan

31.31.74

pratipede jarāṃ rājā yayātirnahuṣātmajaḥ/
yauvanaṃ pratipede ca pūruḥ svaṃ punarātmanaḥ

31.31.75

abhiṣektukāmañca nṛpaṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam/
brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanamabruvan

31.31.76

kathaṃ śukrasya naptāraṃ devayānyāḥ sutaṃ prabho/
śreṣṭhaṃ yadumatikramya pūro rājyaṃ pradāsyasi

31.31.77

yadurjyeṣṭhastava suto jātastamanu turvasuḥ/
śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyustano'nuḥ pūrureva ca

31.31.78

kathaṃ jyeṣṭhānatikramya kanīyān rājyamarhati /
ataḥ sambodhayāmi tvāṃ dharmmaṃ samanupālaya

31.31.79

yayātiruvāca//
brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śrṛṇvantu me vacaḥ/
jyeṣṭaṃ prati yathā rārṣṭraṃ na deyaṃ me kathañcana

31.31.80

mātā pitrorvacanakṛtsa hi putraḥ praśasyate /
mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ

31.31.81

pratikūlaṃ pituryaśca na sa putraḥ satāṃ mataḥ/
sa putraḥ putravad yaśca varttate pitṛmātṛṣu

31.31.82

yadunāhamavajñātastathā turvasunāpi ca/
druhyuṇā cānunā caivamapyavajñā kṛtā bhṛśam

31.31.83

pūruṇā tu kṛtaṃ vākyaṃ mānitaśca viśeṣataḥ/
kanīyān mama dāyādo jarā yena dhṛtā mama/
sarvakāmaḥ sarvakṛtaḥ pūruṇā putrakāriṇā

31.31.84

śukreṇa ca varo dattaḥ kāvye nośanasā svayam/
putro yastvānuvartteta sa rājā te mahāmate

31.31.85

bhavato'numatopyevaṃ pūru rāṣṭre'bhiṣicyatām /
yaḥputro guṇasampanno mātāpitrorhitaḥ sadā/
sarvamarhati kalyāṇaṃ kanīyānapi sa prabhuḥ

31.31.86

arhaḥ pūruridaṃ rāṣṭraṃ yaḥ priyaḥ priyakṛttava/
varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktumuttaram

31.31.87

paurajānapadaistuṣṭairityukto nāhuṣastadā/
abhiṣicya tataḥ pūruṃ svarāṣṭre sutamātmanaḥ

31.31.88

diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ turvasuṃ tu nyaveśayat/
dakṣiṇāparato rājā yaduṃ śreṣṭhaṃ nyaveśayat

31.31.89

pratīcyāmuttarasyāñca druhyuñcānuñca tāvubhau/
saptadvīpāṃ yayātistu jittvā pṛthvīṃ sasāgarām/
vyabhajat pañcadhā rājā putrebhyo nāhuṣastadā

31.31.90

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā/
yathāpradeśaṃ dharmajñairdharmmeṇa pratipālyate

31.31.91

evaṃ visṛjya pṛthivīṃ putrebhyo nāhuṣastadā/
putrasaṃkrāmitaśrīstu prītimānabhavannṛpaḥ

31.31.92

dhanurnyasya pṛṣatkāṃśca rājyañcaiva suteṣu tu/
prītimānabhavadrājā bhāramāveśya bandhuṣu

31.31.93

atra gāthā mahārājñā purā gītā yayātinā/
yo'bhipretyāharan kāmān kūrmoṅgānīva sarvaśaḥ

31.31.94

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati/
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivarddhate

31.31.95

yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ /
nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati

31.31.96

yadā tu kurute bhāvaṃ sarvvabhūteṣu pāvakam/
karmmaṇā manasā vācā brahma sampadyate tadā

31.31.97

yadā parānna bibheti yadā tvasmānna bibhyati/
yadā necchati na dveṣṭi brahma sampadyate tadā

31.31.98

yā dustyajā durmmatibhiryā na jīryati jīryyataḥ/
doṣāprāṇāntiko rāgastāṃ tṛṣṇāntyajataḥ sukham

31.31.99

jīryyanti jīryataḥ kośā dantā jīryanti jaryitaḥ/
jīvitāśā dhanāśā ca jīryyatopi na jīryati

31.31.100

yaccākāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahat sukham/
tṛṣṇāsya ca sukhasyaiva kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

31.31.101

evamuktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prasthito vanam/
bhṛgutuṅge tapastaptvā tatraiva ca mahāyaśāḥ/
pālayitvā vrataśataṃ tatraiva svargamāpnuyāt

31.31.102

tasya vaṃśāstu pañcaite puṇyā devarṣisatkṛtāḥ/
yairvyāptā pṛthivī kṛtsnā sūryasyeva gabhastibhiḥ

31.31.103

dhanyaḥ prajāvānāyuṣmān kīrtimāṃśca bhavennaraḥ/
yayāteścaritaṃ sarvaṃ paṭhañchṛṇvan dvijottamaḥ

31.31

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte candra vaṃśakīrttanaṃ nāmaikatriṃśo'dyāyaḥ

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0