વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 31-2

॥સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યેષા સમનુજ્ઞાતા કથા પાપપ્રણાશિની।
યા દક્ષમધિકૃત્યેહ કથા શર્વાદુપાગતા

પિતૃવંશપ્રસઙ્ગેન કથા હ્યેષા પ્રકીર્તિતા।
પિતૄણામાનુપૂર્વ્યેણ દેવાન્ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્

ત્રેતાયુગમુખે પૂર્વમાસન્ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।
દેવા યામા ઇતિ ખ્યાતાઃ પૂર્વં યે યજ્ઞસૂનવઃ

અજિતા બ્રહ્મણઃ પુત્રા જિતા જિદજિતાશ્ચ યે।
પુત્રાઃ સ્વાયમ્ભુવસ્યૈતે શુક્રનામ્ના માનસાઃ

તૃપ્તિમન્તો ગણા હ્યેતે દેવાનાન્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
છન્દોગાસ્તુ ત્રયસ્ત્રિંશત્સર્વે સ્વાયમ્ભુવસ્ય હ

યદુર્યયાતિર્દ્વૌ દેવૌ દીધયઃ સ્રવસો મતિઃ।
વિભાસશ્ચ ક્રતુશ્ચૈવ પ્રજાતિર્વિશતો દ્યુતિઃ

વાયસો મઙ્ગલશ્ચૈવ યામા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ।
અભિમન્યુરુગ્રદૃષ્ટિઃ સમયોઽથ શુચિશ્રવાઃ।
કેવલો વિશ્વરૂપશ્ચ સુપક્ષો મધુપસ્તથા

તુરીયો નિર્હપુશ્ચૈવ યુક્તો ગ્રાવાજિનસ્તુ તે।
યમિનો વિશ્વદેવાદ્યં યવિષ્ઠોઽમૃતવાનપિ

અજિરો વિભુર્વિભાવશ્ચ મૃલિકોઽથ દિદેહકઃ।
શ્રુતિશ્રૃણો બૃહચ્છુક્રો દેવા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ

આસન્ સ્વાયમ્ભુવસ્યૈતે અન્તરે સોમપાયિનઃ।
ત્વિષિમન્તો ગણા હ્યેતે વીર્યવન્તો મહાબલાઃ

તેષામિન્દ્રઃ સદા હ્યાસીદ્વિશ્વભુક્ પ્રથમો વિભુઃ।
અસુરા યેતદા તેષામાસન્ દાયાદબાન્ધવાઃ

સુપર્ણયક્ષગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ।
અષ્ટૌ તે પિતૃભિઃ સાર્દ્ધં નાસત્યા દેવયોનયઃ

સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરેઽતીતાઃ પ્રજાસ્ત્વાસાં સહસ્રશઃ।
પ્રભાવરૂપસમ્પન્ના આયુષા ચ બલેન ચ

વિસ્તરાદિહ નોચ્યન્તે મા પ્રસઙ્ગો ભવત્વિહ।
સ્વાયમ્ભુવો નિસર્ગશ્ચ વિજ્ઞેયઃ સામ્પ્રતં મનુઃ

અતીતે વર્ત્તમાનેન દૃષ્ટો વૈવસ્વતેન સઃ।
પ્રજાભિર્દેવતાભિશ્ચ ઋષિભિઃ પિતૃભિઃ સહ

તેષાં સપ્તર્ષયઃ પૂર્વમાસન્યે તાન્ નિબોધત।
ભૃગ્વઙ્ગિરા મરીચિશ્ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ

અત્રિશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ સપ્ત સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે।
અગ્નીધ્રશ્ચાતિબાહુશ્ચ મેધા મેધાતિથિર્વસુઃ

જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્ હવ્યઃ સવનઃ પુત્ર એવ ચ ॥
મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્યૈતે દશ પુત્રા મહૌજસઃ

વાયુપ્રોક્તા મહાસત્ત્વા રાજાનઃ પ્રથમેઽન્તરે।
સાસુરન્તત્સગન્ધર્વં સયક્ષોરગરાક્ષસમ્।
સપિશાચમનુષ્યઞ્ચ સુપર્ણાપ્સરસાઙ્ગણમ્

નો શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ વક્તું વર્ષશતૈરપિ।
બહુત્વાન્નામધેયાનાં સઙ્ખ્યા તેષાં કુલે તથા

યા વૈ વ્રજકુલાખ્યાસ્તુ આસન્ સ્વાયમ્બુવેઽન્તરે।
કાલેન બહુનાતીતા અયનાબ્દયુગક્રમૈઃ

॥ઋષય ઊચુઃ॥
ક એષ ભગવાન્ કાલઃ સર્વભૂતાપહારકઃ।
કસ્ય યોનિઃ કિમાદિશ્ચ કિન્તત્ત્વં સ કિમાત્મજઃ

કિમસ્ય ચક્ષુઃ કા મૂર્તિઃ કે ચાસ્યાવયવાઃ સ્મૃતાઃ।
કિંનામધેયઃ કોઽસ્યાત્મા એતત્ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્

॥સૂત ઉવાચ॥
શ્રૂયતાં કાલસદ્ભાવઃ શ્રુત્વા ચૈવાવધાર્યતામ્।
સૂર્યયોનિર્નિમેષાદિઃ સઙ્ખ્યાચક્ષુઃ સ ઉચ્યતે

મૂર્ત્તિરસ્ય ત્વહોરાત્રે નિમેષાવયવશ્ચ સઃ।
સંવત્સરશતં ત્વસ્ય નામ ચાસ્ય કલાત્મકમ્।
સામ્પ્રતાનાગતાતીતકાલાત્મા સ પ્રજાપતિઃ

પઞ્ચાનાં પ્રવિભક્તાનાં કાલાવસ્થાં નિભોધત।
દિનાર્દ્ધમાસમાસૈસ્તુ ઋતુભિસ્ત્વયનૈસ્તથા

સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ।
ઇદ્વત્સરસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થશ્ચાનુવત્સરઃ

વત્સરઃ પઞ્ચમસ્તેષાં કાલઃ સ યુગસંજ્ઞિતઃ।
તેષાન્તુ તત્ત્વં વક્ષ્યામિ કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત

ઋતુરગ્નિસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ તુ સંવત્સરો મતઃ।
આદિત્યે યસ્ત્વસૌ સારઃ કાલાગ્નિઃ પરિવત્સરઃ

શુક્લકૃષ્ણા ગતિશ્ચાપિ અપાં સારમયઃ ખગઃ।
સ ઇડાવત્સરઃ સોમઃ પુરાણે નિશ્ચયો મતઃ

યશ્ચાયં તપતે લોકાંસ્તનુભિઃ સપ્તસપ્તભિઃ।
આશુકર્ત્તા ચ લોકસ્ય સવાયુરિતિ વત્સરઃ

અહઙ્કારાત્ રુદન્ રુદ્રઃ સદ્ભૂતો બ્રહ્મણસ્ત્રયઃ।
સ રુદ્રો વત્સરસ્તેષાં વિજજ્ઞે નીલલોહિતઃ।
તેષાં હિ તત્ત્વં વક્ષ્યામિ કીર્ત્યમાનં નિબોધત

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંયોગાત્ કાલાત્મા પ્રપિતામહઃ।
ઋક્સામ યજુષાં યોનિઃ પઞ્ચાનાં પતિરીશ્વરઃ

સોઽગ્નિર્યજુશ્ચ સોમશ્ચ સ ભૂતઃ સ પ્રજાપતિઃ।
પ્રોક્તઃ સંવત્સરશ્ચેતિ સૂર્યો યોઽગ્નિર્મનીષિભિઃ

યસ્માત્ કાલવિભાગાનાં માસર્ત્વયનયોરપિ।
ગ્રહનક્ષત્રશીતોષ્ણવર્ષાયુઃકર્મણાં તથા।
યોજિતઃ પ્રવિભાગાનાં દિવસાનાઞ્ચ ભાસ્કરઃ

વૈકારિકઃ પ્રસન્નાત્મા બ્રહ્મપુત્રઃ પ્રજાપતિઃ।
એકેનૈકોઽથ દિવસો માસોઽથર્તુઃ પિતામહઃ

આદિત્યઃ સવિતા ભાનુર્જીવનો બ્રહ્મસત્કૃતઃ।
પ્રભવશ્ચાત્ય યશ્ચૈવ ભૂતાનાં તેન ભાસ્કરઃ

તારાભિમાની વિજ્ઞેયસ્તૃતીયઃ પરિવત્સરઃ।
સોમઃ સર્વૌષધિપતિર્યસ્માત્સ પ્રપિતામહઃ

આજીવઃ સર્વભૂતાનાં યોગક્ષેમકૃદીશ્વરઃ।
અવેક્ષણાણઃ સતતં બિભર્તિ જગદંશુભિઃ

તિથીનાં પર્વસન્ધીનાં પૂર્ણિમાદર્શયોરપિ।
યોનિર્નિશાકરો યશ્ચ યોઽમૃતાત્મા પ્રજાપતિઃ

તસ્માત્ સ પિતૃમાન્ સોમ ઋગ્યજુશ્છન્દઆત્મકઃ।
પ્રાણાપાનસમાનાદ્યૈર્વ્યાનોદાનાત્મકૈરપિ

કર્મભિઃ પ્રાણિનાં લોકે સર્વચેષ્ટાપ્રવર્ત્તકઃ।
પ્રાણાપાનસમાનાનાં વાયૂનાઞ્ચ પ્રવર્ત્તકઃ

પઞ્ચાનાઞ્ચેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસ્મૃતિ જલાત્મનામ્।
સમાનકાલકરણઃ ક્રિયાઃ સમ્પાદયન્નિવ

સર્વાત્મા સર્વલોકાનામાવહઃ પ્રવહાદિભિઃ।
વિધાતા સર્વભૂતાનાં ક્ષમી નિત્યં પ્રભઞ્જનઃ

યોનિરગ્નેરપાં ભૂમે રવેશ્ચન્દ્રમસશ્ચયઃ।
વાયુઃ પ્રજાપિર્ભૂતં લોકાત્મા પ્રપિતામહઃ

પ્રજાપતિ મુખૈર્દેવૈઃ સમ્યગિષ્ટફલાર્થિભિઃ।
ત્રિભિરેવ કપાલૈસ્તુ અમ્બકૈરોષધિક્ષયે।
ઇજ્યતે ભગવાન્ યસ્માત્તસ્માત્ ત્ર્યમ્બક ઉચ્યતે

ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ ચ જગતી ચૈવ યા સ્મૃતા।
ત્ર્યમ્બકા નામતઃ પ્રોક્તા યોનયઃ સવનસ્ય તાઃ

તાભિરેકત્વભૂતાભિસ્ત્રિવિધાભિઃ સ્વવીર્યતઃ।
ત્રિસાધનપુરોડાશસ્ત્રિ કપાલઃ સ વૈ સ્મૃતઃ

ઇત્યેતત્પઞ્ચવર્ષં હિ યુગં પ્રોક્તં મનીષિભિઃ।
યચ્ચૈવ પઞ્ચધાત્મા વૈ પ્રોક્તઃ સંવત્સરો દ્વિજૈઃ।
સૈકં ષટ્કં વિજજ્ઞેઽથ મધ્વાદીનૃતવઃકિલ

ઋતુપુત્રાર્ત્તવઃ પઞ્ચ ઇતિ સર્ગઃ સમાસતઃ।
ઇત્યેષ પવમાનો વૈ પ્રાણિનાં જીવિતાનિ તુ

નદી વેગસમાયુક્તં કાલો ધાવતિ સંહરન્।
અહોરાત્રકરસ્તસ્માત્ સ વાયુરભવત્પુનઃ

એતે પ્રજાનાં પતયઃ પ્રધાનાઃ સર્વદેહિનામ્ ।
પિતરઃ સર્વ લોકાનાં લોકાત્માનઃ પ્રકીર્તિતાઃ

ધ્યાયતો બ્રહ્મણો વક્રાદુદ્યન્ સમભવદ્ભવઃ।
ઋષિર્વિપ્રો મહાદેવો ભૂતાત્મા પ્રપિતામહઃ

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં પ્રણવાયોપપદ્યતે।
આત્મવેશેન ભૂતાનામઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસમ્ભવઃ

અગ્નિઃ સંવત્સરઃ સૂર્યશ્ચન્દ્રમા વાયુરેવ ચ।
યુગાભિમાની કાલાત્મા નિત્યં સંક્ષેપકૃદ્વિભુઃ।
ઉન્માદકોઽનુગ્રહકૃત્સ ઇદ્વત્સર ઉચ્યતે

રુદ્રાવિષ્ટો ભગવતા જગત્યસ્મિન્ સ્વતેજસા।
આશ્રયાશ્રયસંયોગાત્તનુભિર્નામભિસ્તથા

તતસ્તસ્ય તુ વીર્યેણ લોકાનુગ્રહકારકમ્।
દ્વિતીયં ભદ્રસંયોગં સન્તતસ્યૈકકારકમ્

દેવત્વઞ્ચ પિતૃત્વઞ્ચ કાલત્વઞ્ચાસ્ય યત્પરમ્।
તસ્માદ્વૈ સર્વથા ભદ્રસ્તદ્વદ્ભિરભિપૂજ્યતે

પતિઃ પતીનાં ભગવાન્ પ્રજેશાનાં પ્રજાપતિઃ।
ભવનઃ સર્વભૂતાનાં સર્વેષાં નીલલોહિતઃ।
ઓષધીઃ પ્રતિસન્ધત્તે રુદ્રઃ ક્ષીણાઃ પુનઃ પુનઃ

ઇત્યેષાં યદપત્યં વૈ ન તચ્છક્યં પ્રમાણતઃ।
બહુત્વાત્ પરિસઙ્ખ્યાતું પુત્રપૌત્રમનન્તકમ્ ॥ ૩૧..૬૦ ॥
ઇમં વંશં પ્રજેશાનાં મહતાં પુણ્યકર્મણામ્।
કીર્ત્તયન્ સ્થિરકીર્ત્તીનાં મહતીં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે દેવવંશવર્ણનં નામૈ કત્રિંશોઽધ્યાયઃ