વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 31

॥ઋષયઃ ઊચુઃ॥
મરુતેન કથં કન્યા રાજ્ઞે દત્તા મહાત્મના।
કિંવીર્યાશ્ચ મહાત્માનો જાતા મરુતકન્યકાઃ

॥સૂત ઉવાચ॥
આહવન્ તં મરુત્સોમમન્નકામઃ પ્રજેશ્વરમ્।
માસિ માસિ મહાતેજાઃ ષષ્ટિસંવત્સરાન્નૃપઃ

તેન તે મરુતસ્તસ્ય મરુત્સોમેન તોષિતાઃ।
અક્ષય્યાન્નં દદુઃ પ્રીતાઃ સર્વકામપરિચ્છદમ્

અન્નં તસ્ય સકૃત્પક્વમહોરાત્રે ન ક્ષીયતે।
કોટિશો દીયમાનં ચ સૂર્ય્યસ્યોદયનાદપિ

મિત્રાજ્યોતિસ્તુ કન્યાયાં મરુતસ્ય ચ ધીમતઃ।
તસ્માજ્જાતા મહાસત્ત્વા ધર્મજ્ઞા મોક્ષદર્શિનઃ

સંન્યસ્ય ગૃહધર્માણિ વૈરાગ્યં સમુપસ્થિતાઃ।
યતિધર્મમવાપ્યેહ બ્રહ્મભૂયાય તે ગતાઃ

અનપાયસ્તતો જાતસ્તદા ધર્મપ્રદત્તવાન્।
ક્ષત્રધર્મસ્તતો જાતઃ પ્રતિપક્ષો મહાતપાઃ

પ્રતિપક્ષસુતશ્ચાપિ સઞ્જયો નામ વિશ્રુતઃ।
સઞ્જયસ્ય જયઃ પુત્રો વિજયસ્તસ્ય જગ્મિવાન્

વિજયસ્ય જયઃ પુત્રસ્તસ્ય હર્યન્દ્વતઃ સ્મૃતઃ ।
હર્યન્દુતસ્તતો રાજા સહદેવઃ પ્રતાપવાન્

સહદેવસ્ય ધર્માત્મા અદીન ઇતિ વિશ્રુતઃ।
અદીનસ્ય જયત્સેનસ્તસ્ય પુત્રોઽથ સંકૃતિઃ

સંકૃતેરપિ ધર્માત્મા કૃતધર્મા મહાયશાઃ।
ઇત્યેતે ક્ષત્ર ધર્માણો નહુષસ્ય નિબોધત

નહુષસ્ય તુ દાયાદાઃ ષડિન્દ્રોપમતેજસઃ।
ઉત્પન્નાઃ પિતૃકન્યાયાં વિરજાયાં મહૌજસઃ

યતિર્યયાતિઃ સંયાતિરાયાતિઃ પઞ્ચ તુદ્વયઃ।
યતિર્જ્યેષ્ઠસ્તુ તેષાં વૈ યયાતિસ્તુ તતોઽવરઃ

કાકુત્સ્થકન્યાં ગાં નામ લેભે પત્નીં યતિસ્તદા।
સંયાતિર્મો ક્ષમાસ્થાય બ્રહ્મભૂતોઽભવન્મુનિઃ

તેષાં મધ્યે તુ પઞ્ચાનાં યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ।
દેવયાનિમુશનસઃ સુતાં ભાર્યામવાપ હ

શર્મિષ્ઠા માસુરીં ચૈવ તનયાં વૃષપર્વણઃ।
યદું ચ તુર્વસું ચૈવ દેવયાનિર્વ્યજાયત

દ્રુહ્યુઞ્ચાનુઞ્ચ પૂરુઞ્ચ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી ।
અજીજનન્મહાવીર્યાન્ સુતાન્દેવસુતોપમાન્

રથન્તસ્મૈ દદૌ રુદ્રઃ પ્રીતઃ પરમભાસ્વરમ્।
અસઙ્ગં કાઞ્ચનં દિવ્યમક્ષયૌ ચ મહેષુધી

યુક્તં મનો જવૈરશ્વૈર્યેન કન્યાં સમુદ્વહત્।
સ તેન રથમુખ્યેન જિગાય ચ તતો મહીમ્

યયાતિર્યુધિ દુર્દ્ધર્ષો દેવદાનવમાનવૈઃ ।
પૌરવાણાં નૃપાણાઞ્ચ સર્વેષાં સોઽભવદ્રથઃ

યોવત્સુદેશપ્રભવઃ કૌરવો જનમેજયઃ।
કુરોઃ પુત્રસ્ય રાજ્ઞસ્તુ રાજ્ઞઃ પારિક્ષિતસ્ય હ।
જગામ સ રથો નાશં શાપાદ્ગાર્ગ્યસ્ય ધીમતઃ

ગાર્ગ્યસ્ય હિ સુતં બાલઃ સ રાજા જનમેજયઃ।
દુર્બુદ્ધિર્હિંસયામાસ લોહગન્ધં નરાધિપમ્

સ લોહગન્ધો રાજર્ષિઃ પરિધાવન્નિતસ્તતઃ।
પૌરજાનપદૈસ્ત્યક્તો ન લેભે શર્મ કર્હિચિત્

તતઃ સ દુઃખસન્તપ્તો નાલભત્સંવિદં ક્વચિત્।
શશાપ હેતુકમૃષિં શરણ્યં વ્યથિતસ્તદા

ઈન્દ્રોતો નામ વિખ્યાતો યોઽસૌ મુનિરુદારધીઃ।
યોજયામાસ ચેન્દ્રોતઃ શૌનકો જનમેજયમ્।
અશ્વમેધેન રાજાનં પાવનાર્થં દ્વિજોત્તમઃ

સ લોહગન્ધો વ્યનશત્તસ્યાવસથમેત્ય હ।
સ ચ દિવ્યો રથસ્તસ્માદ્વસોશ્ચેદિપતેસ્તથા

તતઃ શક્રેણ તુષ્ટેન લેભે તસ્માદ્બૃહદ્રથઃ।
તતો હત્વા જરાસન્ધં ભીમસ્તં રથમુત્તમમ્।
પ્રદદૌ વાસુદેવાય પ્રીત્યા કૌરવનન્દનઃ

સ જરાં પ્રાપ્ય રાજર્ષિર્યયાતિર્નહુષાત્મજઃ।
પુત્રં જ્યેષ્ઠં વરિષ્ઠઞ્ચ યદુમિત્યબ્રવીદ્વચઃ

જરાવલી ચ માં તાત પલિતાનિ ચ પર્યગુઃ ।
કાવ્યસ્યોશનસઃ શાપાન્ન ચ તૃપ્તોઽસ્મિ યૌવને

ત્વં યદો પ્રતિપદ્યસ્વ પાપ્માનં જરયા સહ।
જરાં મે પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ તં યદુઃ પ્રત્યુવાચ હ

અનિર્દિષ્ટા મયા ભિક્ષા બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિશ્રુતા ।
સા ચ વ્યાયામસાધ્યા વૈ ન ગ્રહીષ્યામિ તે જરામ્

જરાયા બહવો દોષા પાનભોજનકારિણઃ।
તસ્માજ્જરાન્ન તે રાજન્ ગ્રહીતુમહમુત્સહે

સિતશ્મશ્રુધરો દીનો જરયા શિથિલીકૃતઃ।
બલી સન્નતગાત્રશ્ચ દુર્દ્દશો દુર્બલાકૃતિઃ

અશક્તઃ કાર્યકરણે પરિભૂતસ્તુ યૌવને।
મહોપભીતિભિશ્ચૈવ તાં જરાન્નાભિકામયે

સન્તિ તે બહવઃ પુત્રા મત્તઃ પ્રિયતરા નૃપ।
પ્રતિગૃહ્ણન્તુ ધર્મજ્ઞ પુત્રમન્યં વૃણીષ્વ વૈ

સ એવમુક્તો યદુના તીવ્રકોપસમન્વિતઃ।
ઉવાચ વદતાં શ્રેષ્છો જ્યેષ્ઠં તં ગર્હયન્ સુતમ્

આશ્રમઃ કશ્ચ વાન્યોઽસ્તિ કો વા ધર્મવિધિસ્તવ।
મામનાદૃત્ય દુર્બુદ્ધે યદાત્થ નવદેશિક

એવમુક્ત્વા યદું રાજા શશાપૈનં સ મન્યુમાન્ ।
યસ્ત્વં મે હૃદયાજ્જાતો વયઃ સ્વં ન પ્રયચ્છસિ

તસ્માન્ન રાજ્યભાગ્ મૂઢ પ્રજા તે વૈ ભવિષ્યતિ।
તુર્વસો પ્રતિપદ્યસ્વ પાપ્માનં જરયા સહ

તુર્વસુરુવાચ॥
ન કામયે જરાં તાત સામભોગપ્રણાશિનીમ્।
જરાયા બહવો દોષાઃ પાનભોજનકારિણઃ।
તસ્માજ્જરાં ન તે રાજન્ ગ્રહીતુમહમુત્સહે

યયાતિરુવાચ॥
યસ્ત્વં મે હૃદયાજ્જાતો વયઃ સ્વન્ન પ્રયચ્છસિ।
તસ્માત્ પ્રજા સમુચ્છેદં તુર્વસો તવ યાસ્યતિ

અસઙ્કીર્ણા ચ ધર્મેણ પ્રતિલોમવરેષુ ચ।
પિશિતાદિષુ ચાન્યેષુ મૂઢ રાજા ભવિષ્યસિ

ગુરુ દારપ્રસક્તેષુ તિર્યગ્યોનિગતેષુ વા।
પશુધર્મેષુ મ્લેચ્છેષુ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

સૂત ઉવાચ।
એવન્તુ તુર્વસું શપ્ત્વા યયાતિઃ સુતમાત્મનઃ।
શર્મિષ્ઠાયાઃ સુતં દ્રુહ્યુમિદં વચનમબ્રવીત્

દ્રુહ્યો ત્વં પ્રતિપદ્યસ્વ વર્ણરૂપવિનાશિનીમ્।
જરાં વર્ષસહસ્રં વૈ યૌવનં સ્વન્દદસ્વ મે

પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તે પ્રતિદાસ્યામિ યૌવનમ્।
સ્વઞ્ચાદાસ્યામિ બૂયોઽહં પાપ્માનં જરયા સહ

દ્રુહ્યુરુવાચ॥
ન ગજં ન રથં નાશ્વં જીર્ણો ભુઙ્ક્તે ન ચ સ્ત્રિયમ્ ॥
ન સઙ્ગશ્ચાસ્ય ભવતિ ન જરાં તેન કામયે

યયાતિરુવાચ॥
યસ્ત્વં મે હૃદયાજ્જાતો વયઃ સ્વન્ન પ્રયચ્છસિ।
તસ્માદ્ દ્રુહ્યો પ્રિયઃ કામો ન તે સમ્પત્સ્યતે ક્વચિત્

નૌપ્લવોત્તરસઞ્ચારસ્તત્ર નિત્યં ભવિષ્યતિ।
અરાજભ્રાજવંશસ્ત્વં તત્ર નિત્યં ભવિષ્યસિ

અનો ત્વં પ્રતિપદ્યસ્વ પાપ્માનં જરયા સહ।
એવં વર્ષસહસ્રન્તુ ચરેયં યૌવનેન તે

અનુરુવાચ॥
જીર્ણઃ શિશુવરં દત્તે જરયા હ્યશુચિઃ સદા॥
ન જુહોતિ સ કાલેઽગ્નિ તાં જરાન્નાબિકામયે

યયાતિરુવાચ॥
યસ્ત્વં મે હૃદયાજ્જાતો વયઃ સ્વન્ન પ્રયચ્છસિ।
જરાદોષસ્ત્વયોક્તોઽયં તસ્માત્તે પ્રતિપત્સ્યતે

પ્રજા ચ યૌવનં પ્રાપ્તા વિનશિષ્યત્યતસ્તવ।
અગ્નિપ્રસ્કન્દનપરસ્ત્વં ચાપ્યેવ ભવિષ્યસિ

પૂરો ત્વં પ્રતિપદ્યસ્વ પાપ્માનઞ્જરયા સહ।
જરાવલી ચ માન્તાત પલિતાનિ ચ પર્યગુઃ

કાવ્યસ્યોશનસઃ શાપાન્ન ચ તૃપ્તોઽસ્મિ યૌવને।
કઞ્ચિત્કાલઞ્જરેયં વૈ વિષયાન્ વયસા તવ

પૂર્ણેં વર્ષસહસ્રે તે પ્રતિદાસ્યામિ યૌવનમ્।
સ્વઞ્ચૈવ પ્રતિપત્સ્યામિ પાપ્માનઞ્જરયા સહ

સૂત ઉવાચ॥
એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ પુત્રઃ પિતરમઞ્જસા।
યથાનુમન્યસે તાત કરિષ્યામિ તથૈવ ચ

પ્રતિપત્સ્યામિ તે રાજન્ પાપ્માનં જરયા સહ।
ગૃહાણ યૌવનં મત્તશ્ચર કામાન્ યથેપ્સિતાન્

જરયાહં પ્રતિચ્છન્નો વયોરૂપધરસ્તવ।
યૌવનં ભવતે દત્ત્વા ચરિષ્યામિ યથાર્તવત્

યયાતિરુવાચ॥
પૂરો પ્રીતોઽસ્મિ ભદ્રન્તે પ્રીતશ્ચેદં દદામિ તે।
સર્વકામસમૃદ્ધા તે પ્રજા રાજ્યે ભવિષ્યતિ

સૂત ઉવાચ॥
પૂરોરનુમતો રાજા યયાતિઃ સ્વાં જરાન્તતઃ।
સંક્રામયામાસ તદા પ્રસાદાદ્ભાર્ગવસ્ય તુ

યૌવનેનાથ વયસા યયાતિરનહુષાત્મજઃ ।
પ્રીતિયુક્તો નરશ્રેષ્ઠશ્ચચાર વિષયાન્ સ્વકાન્

યથાકામં યથોત્સાહં યથાકાલં યથાસુખમ્।
ધર્મ્માવિરોધાદ્રાજેન્દ્રો યથાર્હતિ સ એવ હિ

દેવાનતર્પયદ્યજ્ઞૈઃ પિતૄઞ્છ્રાદ્ધૈસ્તથૈવ ચ।
દીનાંશ્ચાનુગ્રહૈરિષ્ટૈઃ કામૈશ્ચ દ્વિજસત્તમાન્

અતિથીનન્નપાનૈશ્ચ વૈશ્યાંશ્ચ પરિપાલનૈઃ।
આનૃશંસ્યેન શૂદ્રાંશ્ચ દસ્યૂન્ સંનિગ્રહેણ ચ

ધર્મ્મેણ ચ પ્રજાઃ સર્વ્વા યથાવદનુરઞ્જયન્।
યયાતિઃ પાલયામાસ સાક્ષાદિન્દ્ર ઇવાપરઃ

સ રાજા સિંહવિક્રાન્તો યુવા વિષયગોચરઃ।
અવિરોધેન ધર્મસ્ય ચચાર સુખમુત્તમમ્

સ માર્ગમાણઃ કામાનામન્તર્દોષનિદર્શનાત્।
વિશ્વાસહેતો રેમે વૈ વૈબ્રાજે નન્દને વને

અપશ્યત્સ યદા તાં વૈ વર્દ્ધમાનાં નૃપસ્તદા।
ગત્વા પૂરોઃ સકાશં વૈ સ્વાં જરા પ્રત્યપદ્યત

સ સમ્પ્રાપ્ય તુ તાન્ કામાંસ્તૃપ્તઃ ખિન્નશ્ચ પાર્થિવઃ।
કાલં વર્ષસહસ્રં વૈ સસ્માર મનુજાધિપઃ।

પરિસઙ્ખ્યાય કાલઞ્ચ કલાકાષ્ઠાસ્તથૈવ ચ।
પૂર્ણં મત્ત્વા તતઃ કાલં પૂરું પુત્રમુવાચ હ

યથાસુખં યથોત્સાહં યથાકાલમરિંદમ।
સેવિતા વિષયાઃ પુત્ર યૌવનેન મયા તવ

પૂરો પ્રીતોઽસ્મિ ભદ્રં તે ગૃહાણ ત્વં સ્વયૌવનમ્।
રાષ્ટ્રઞ્ચ નૃપં પૂરું પુત્રં કનીયસમ્।
બ્રાહ્મણપ્રમુખા વર્ણા ઇદં વચનમબ્રુવન્

પ્રતિપેદે જરાં રાજા યયાતિર્નહુષાત્મજઃ।
યૌવનં પ્રતિપેદે ચ પૂરુઃ સ્વં પુનરાત્મનઃ

અભિષેક્તુકામઞ્ચ નૃપં પૂરું પુત્રં કનીયસમ્।
બ્રાહ્મણપ્રમુખા વર્ણા ઇદં વચનમબ્રુવન્

કથં શુક્રસ્ય નપ્તારં દેવયાન્યાઃ સુતં પ્રભો।
શ્રેષ્ઠં યદુમતિક્રમ્ય પૂરો રાજ્યં પ્રદાસ્યસિ

યદુર્જ્યેષ્ઠસ્તવ સુતો જાતસ્તમનુ તુર્વસુઃ।
શર્મિષ્ઠાયાઃ સુતો દ્રુહ્યુસ્તનોઽનુઃ પૂરુરેવ ચ

કથં જ્યેષ્ઠાનતિક્રમ્ય કનીયાન્ રાજ્યમર્હતિ ।
અતઃ સમ્બોધયામિ ત્વાં ધર્મ્મં સમનુપાલય

યયાતિરુવાચ॥
બ્રાહ્મણપ્રમુખા વર્ણાઃ સર્વે શ્રૃણ્વન્તુ મે વચઃ।
જ્યેષ્ટં પ્રતિ યથા રાર્ષ્ટ્રં ન દેયં મે કથઞ્ચન

માતા પિત્રોર્વચનકૃત્સ હિ પુત્રઃ પ્રશસ્યતે ।
મમ જ્યેષ્ઠેન યદુના નિયોગો નાનુપાલિતઃ

પ્રતિકૂલં પિતુર્યશ્ચ ન સ પુત્રઃ સતાં મતઃ।
સ પુત્રઃ પુત્રવદ્ યશ્ચ વર્ત્તતે પિતૃમાતૃષુ

યદુનાહમવજ્ઞાતસ્તથા તુર્વસુનાપિ ચ।
દ્રુહ્યુણા ચાનુના ચૈવમપ્યવજ્ઞા કૃતા ભૃશમ્

પૂરુણા તુ કૃતં વાક્યં માનિતશ્ચ વિશેષતઃ।
કનીયાન્ મમ દાયાદો જરા યેન ધૃતા મમ।
સર્વકામઃ સર્વકૃતઃ પૂરુણા પુત્રકારિણા

શુક્રેણ ચ વરો દત્તઃ કાવ્યે નોશનસા સ્વયમ્।
પુત્રો યસ્ત્વાનુવર્ત્તેત સ રાજા તે મહામતે

ભવતોઽનુમતોપ્યેવં પૂરુ રાષ્ટ્રેઽભિષિચ્યતામ્ ।
યઃપુત્રો ગુણસમ્પન્નો માતાપિત્રોર્હિતઃ સદા।
સર્વમર્હતિ કલ્યાણં કનીયાનપિ સ પ્રભુઃ

અર્હઃ પૂરુરિદં રાષ્ટ્રં યઃ પ્રિયઃ પ્રિયકૃત્તવ।
વરદાનેન શુક્રસ્ય ન શક્યં વક્તુમુત્તરમ્

પૌરજાનપદૈસ્તુષ્ટૈરિત્યુક્તો નાહુષસ્તદા।
અભિષિચ્ય તતઃ પૂરું સ્વરાષ્ટ્રે સુતમાત્મનઃ

દિશિ દક્ષિણપૂર્વસ્યાં તુર્વસું તુ ન્યવેશયત્।
દક્ષિણાપરતો રાજા યદું શ્રેષ્ઠં ન્યવેશયત્

પ્રતીચ્યામુત્તરસ્યાઞ્ચ દ્રુહ્યુઞ્ચાનુઞ્ચ તાવુભૌ।
સપ્તદ્વીપાં યયાતિસ્તુ જિત્ત્વા પૃથ્વીં સસાગરામ્।
વ્યભજત્ પઞ્ચધા રાજા પુત્રેભ્યો નાહુષસ્તદા

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના।
યથાપ્રદેશં ધર્મજ્ઞૈર્ધર્મ્મેણ પ્રતિપાલ્યતે

એવં વિસૃજ્ય પૃથિવીં પુત્રેભ્યો નાહુષસ્તદા।
પુત્રસંક્રામિતશ્રીસ્તુ પ્રીતિમાનભવન્નૃપઃ

ધનુર્ન્યસ્ય પૃષત્કાંશ્ચ રાજ્યઞ્ચૈવ સુતેષુ તુ।
પ્રીતિમાનભવદ્રાજા ભારમાવેશ્ય બન્ધુષુ

અત્ર ગાથા મહારાજ્ઞા પુરા ગીતા યયાતિના।
યોઽભિપ્રેત્યાહરન્ કામાન્ કૂર્મોઙ્ગાનીવ સર્વશઃ

ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ।
હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્દ્ધતે

યત્ પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ ।
નાલમેકસ્ય તત્સર્વમિતિ પશ્યન્ન મુહ્યતિ

યદા તુ કુરુતે ભાવં સર્વ્વભૂતેષુ પાવકમ્।
કર્મ્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા

યદા પરાન્ન બિભેતિ યદા ત્વસ્માન્ન બિભ્યતિ।
યદા નેચ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા

યા દુસ્ત્યજા દુર્મ્મતિભિર્યા ન જીર્યતિ જીર્ય્યતઃ।
દોષાપ્રાણાન્તિકો રાગસ્તાં તૃષ્ણાન્ત્યજતઃ સુખમ્

જીર્ય્યન્તિ જીર્યતઃ કોશા દન્તા જીર્યન્તિ જર્યિતઃ।
જીવિતાશા ધનાશા ચ જીર્ય્યતોપિ ન જીર્યતિ

યચ્ચાકામસુખં લોકે યચ્ચ દિવ્યં મહત્ સુખમ્।
તૃષ્ણાસ્ય ચ સુખસ્યૈવ કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્

એવમુક્ત્વા સ રાજર્ષિઃ સદારઃ પ્રસ્થિતો વનમ્।
ભૃગુતુઙ્ગે તપસ્તપ્ત્વા તત્રૈવ ચ મહાયશાઃ।
પાલયિત્વા વ્રતશતં તત્રૈવ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્

તસ્ય વંશાસ્તુ પઞ્ચૈતે પુણ્યા દેવર્ષિસત્કૃતાઃ।
યૈર્વ્યાપ્તા પૃથિવી કૃત્સ્ના સૂર્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ

ધન્યઃ પ્રજાવાનાયુષ્માન્ કીર્તિમાંશ્ચ ભવેન્નરઃ।
યયાતેશ્ચરિતં સર્વં પઠઞ્છૃણ્વન્ દ્વિજોત્તમઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ચન્દ્ર વંશકીર્ત્તનં નામૈકત્રિંશોઽદ્યાયઃ