Vayu Purana · Chapter 30

sūta uvāca//
ete putrā mahātmānaḥ pañcaivāsan mahābalāḥ/
svarbhānutanayā viprāḥ prabhāyāṃ jajñire nṛpāḥ

nahuṣaḥ prathamasteṣāṃ putradharmmā tataḥ smṛtaḥ/
dharmmavṛddhātmajaścaiva sutahotro mahāyaśāḥ

sutahotrasya dāyādāstrayaḥ paramadhārmmikāḥ/
kāśaḥ śalaśca dvāvetau tathā gṛtsamadaḥ prabhuḥ

putro gṛtsamadasyāpi śunako yasya śaunakaḥ/
brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva vaiśyāḥ śūdrāstathaiva ca

etasya vaṃśe sambhūtā vicitraiḥ karmmabhirdvijāḥ/
śalātmajo hyārṣṭiṣeṇaścarantastasya cātmajaḥ

śaunakāścārṣṭiṣeṇāśca kṣātropetā dvijātayaḥ/
kāśasya kāśayo rāṣṭaḥ putro dīrghatapāstathā

dharmmaśca dīrghatapaso vidvān dhanvantaristataḥ/
tapasā sumahātejā jāto vṛddhasya dhīmataḥ/
athainamṛṣayaḥ procuḥ sūtaṃ vākyamimaṃ punaḥ

ṛṣaya ūcuḥ //
kathaṃ dhanvantarirddevo mānuṣeṣviha jajñivān/
etadveditumicchāmastato brūhi priyaṃ tathā

sūta uvāca//
dhanvantareḥ sambhavo'yaṃ śrūyatāmiha vai dvijāḥ/
sa sambhūtaḥ samudrānte mathyamāne'mṛte purā

utpannaḥ sakalāt pūrvvaṃ sarvvataśca śriyāvṛtaḥ/
sarvvasaṃsiddhakāyaṃ taṃ dṛṣṭvā viṣṭambhitaḥ sthitaḥ/
ajastvamiti hovāca tasmādajastu saḥ smṛtaḥ

ajaḥ provāca viṣṇuṃ taṃ tanayo'smi tava prabho/
vidhatsva bhāgaṃ sthānañca mama loke surottama

evamuktaḥ sudṛṣṭvā tu tathā provāca sa prabhuḥ /
kṛto yajñavibhāgastu yajñiyaurhe suraistathā

vedeṣu vidhiyuktañca vidhihotraṃ maharṣibhiḥ/
na śakyamiha homo vai tulyaṃ karttuṃ kadācana

arvāksuto'si he deva nāmamantro'si vai prabho/
dvitīyāyāntu sambhūtyāṃ loke khyātiṅgamiṣyasi

aṇimādiyutā siddhirgarbhasthasya bhaviṣyati/
tenaiva ca śarīreṇa devatvaṃ prāpsyasi prabho/
cārumantrairghṛtairgandhairyakṣyanti tvāṃ dvijātayaḥ

atha ca tvaṃ punaścaiva āyurvedaṃ vidhāsyasi/
avaśyambhāvī hyartho'yaṃ prāgdiṣṭastvabjayoninā

dvitīyaṃ dvāparaṃ prāpya bhavitā tvaṃ na saṃśayaḥ/
tasmāt tasmai varaṃ dattvā viṣṇurantardaghe tataḥ

dvitīye dvāpare prāpte saunahotraḥ sa kāśirāṭ/
putrakāma stapastepe nṛpo dīrghatapāstathā

ajaṃ devantu putrārthe hyārirādhayiṣurnṛpaḥ/
vareṇa cchandayāmāsa prīto dhanvantarirnṛpam

nṛpa uvāca//
bhagavan yadi tuṣṭastvaṃ putro me dhṛtimān bhava/
tatheti samanujñāya tatraivāntaradhīyata

tasya gehe samutpanno devo dhanvantaristadā/
kāśirājo mahārājaḥ sarvvarogapraṇāśanaḥ

āyurvedaṃ bharadvājaścakāra sabhiṣakkriyam/
tamaṣṭadhā punarvyasya śiṣyebhyaḥ pratyapādayat

dhanvantarisutaścāpi ketumāniti viśrutaḥ/
atha ketumataḥ putro vibho bhīmaratho nṛpaḥ/
divodāsa iti khyāto vārāṇasyadhipo'bhavat

etasminneva kāle tu purīṃ vārāṇasīṃ purā/
śūnyāṃ viveśayāmāsa kṣeṇako nāma rākṣasaḥ

śaptā hi sā purī pūrvvaṃ nikumbhena mahātmanā/
śūnyā varṣasahasraṃ vai bhavitrīti punaḥ punaḥ

tasyāntu śaptamātrāyāṃ divodāsaḥ prajeśvaraḥ/
viṣayānte purīṃ ramyāṃ gomatyāṃ sannyaveśayat

ṛṣa ūcuḥ//
vārāṇasīṃ kimarthantāṃ nikumbhaḥ śaptavān purā/
nikumbhaścāpi dharmmātmā siddhakṣetraṃ śaśāpa yaḥ

sūta uvāca//
divodāsastu rājarṣirnagarīṃ prāpya pārthivaḥ/
vasate sa mahātejāḥ sphītāyāṃ vai narādhipaḥ

etasminneva kāle tu kṛtadāro maheśvaraḥ/
devyāḥ sa priyakāmastu vasānaśca surāntike

devājñayā pāriṣadā viśvarūpāstapodhanāḥ/
pūrvoktai rūpaviśeṣastoṣayanti maheśvarīm

hṛṣyati tairmahādevo menā naiva tu hṛṣyati/
jugupsate sā nityañca devaṃ devīṃ tathaiva ca

mama pārśve tvanācārastava bharttā maheśvaraḥ/
daridraḥ sarva eveha akliṣṭaṃ laḍate'naghe

mātrā tathoktā vacasā strīsvabāvānnacākṣamat/
smitaṃ kṛtvā tu varadā harapārśvamathāgamat

viṣaṇṇavadanā devī mahādevamabhāṣata/
neha vatsyāmyahaṃ deva naya māṃ svaṃ niveśanam

tathoktastu mahādevaḥ sarvāṃllokānavekṣya ha/
vāsārthaṃ rocayāmāsa pṛthivyāṃ tu dvijottamāḥ/
vārāṇasīṃ mahātejāḥ siddhakṣetraṃ maheśvaraḥ

divo dāsena tāṃ jñātvā niviṣṭānnagarīṃ bhavaḥ/
pārśvāsthaṃ sa samāhūya gaṇeśaṃ kṣemakaṃ bravīt

gaṇeśvara purīṅgatvā sūnyāṃ vārāṇasīṃ kuru/
mṛdunā cābyupāyena ativīryaḥ sa pārthivaḥ

tato gatvā nikumbhastu purīṃ vārāṇasīṃ purā /
svapne sandarśayāmāsa maṅkanaṃ nāma nāpitam

śreyaste'haṃ kariṣyāmi sthānaṃ me rocayānagha/
madrūpāṃ pratimāṃ kṛtvā nagaryyante niveśaya

tathā svapne yathā dṛṣṭaṃ sarvaṃ kāritavān dvijāḥ/
nagarīdvāryanujñāpya rājānantu yathāvidhi

pūjā tu mahatī caiva nityameva prayujyate/
gandhairdhūpaiśca mālyaiśca prekṣaṇīyaistathaiva ca

annapradānayuktaiśca atyadbhutamivābhavat/
evaṃ sampūjyate tatra nityameva gaṇeśvaraḥ

tato varasahasrāṇi nagarāṇāṃ prayacchati /
putrān hiraṇyamāyūṃṣi sarvvakāmāṃstathaiva ca

rājñastu mahiṣī śreṣṭhā suyaśā nāma viśrutā/
putrārthamāgatā sādhvī rājñā devī pracoditā

pūjāntu vipulāṃ kṛtvā devī putrānayācata/
punaḥ punarathāgamya bahuśaḥ putrakāraṇāt

na prayacchati putrāṃstu nikumbhaḥ kāraṇena tu/
rājā yadi tat krudhyeta tataḥ kiñcit pravarttate

atha dīrgheṇa kālena krodho rājānamāviśat/
bhūtaṃ tvidaṃ mahādvāri nagarāṇāṃ prayacchati

prītyā varāṃśca śataśo na kiñcittu pravarttate/
māmakaiḥ pūjyate nityaṃ nagaryāṃ mama caiva tu

tatrārccitaśca bahuśo devyā me tatra kāraṇāt /
na dadāti ca putraṃ me kṛtaghno bahubhojanaḥ

ato nārhati pūjāntu matsakāśāt kathañcana/
tasmāttu nāśayiṣyāmi tasya sthānaṃ durātmanaḥ

evaṃ tu saviniścitya durātmā rāja kilbiṣī/
sthānaṃ gaṇapatestasya nāśayāmāsa durmatiḥ

bhagnamāyatanaṃ dṛṣṭvā rājānamagamat prabhuḥ/
yasmādṛte'parādhaṃ me tvayā sthānaṃ vinā śitam

akasmāt tu purī śūnyā bhavitrī te narādhipa/
tatastena tu śāpena śūnyā vārāṇasī tathā

śaptāṃ purīṃ nikumbhastu mahādevamathānayat/
śūnyāṃ purīṃ mahādevo nirmmame paramātmanā

tulyāṃ devavibhūtyāstu devyāścaiva mahātmanaḥ/
ramate tatra vai devī ramamāṇe maheśvaraḥ

na ratiṃ tatra vai devī labhate gṛhavismayāt/
devyāḥ krīḍārthamīśāno devo vākyamathābravīt

nāhaṃ veśma vimokṣyāmi avimuktaṃ hi me gṛham/
prahasyaināmathovāca avimuktaṃ hi me gṛham

nāhaṃ devi gamiṣyāmi gacchasveha ramāmyaham/
tasmāttadavimuktaṃ hi proktaṃ devena vai svayam

evaṃ vārāṇasī śaptā avimuktaṃ ca kīrttitam/
yasmin vasati vai devaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ/
yugeṣu triṣu dharmātmā saha devyā maheśvaraḥ

antarddhānaṃ kalau yāti tatpurantu mahātmanaḥ/
antarhite pure tasmin purī sā vasate punaḥ

evaṃ vārāṇasī śaptā niveśaṃ punarāgatā/
bhadraśreṇyasya putrāṇāṃ śatamuttamadhanvinām

hatvā niveśayāmāsa divodāso narādhipaḥ/
bhadraśreṇyasya rājyantu hṛtantena balīyasā

bhadraśreṇyasya putrastu durdamo nāma nāmataḥ/
divodāsena bāleti ghṛṇayā sa vivarjitaḥ

divodāsādṝṣadvatyāṃ vīro jajñe pratarddanaḥ/
tena putreṇa bālena prahṛtaṃ tasya vai punaḥ

vairasyāntaṃ mahārājñā tadā tena vidhatsatā/
pratarddanasya putrau dvau vatso gargaśca viśrutaḥ

vatsaputro hyalarkastu sannatistasya cātmajaḥ /
alarkaṃ prati rājarṣirgītaślokau purātanau

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca/
yuvā rūpeṇa sampanno hyalarkaḥ kāśisattamaḥ

lopāmudrā prasādena paramāyuravāptavān

śāpasyānte mahābāhurhatvā kṣemakarākṣasam/
ramyāmāvāsayāmāsa purīṃ vārāṇasīṃ nṛpaḥ

sannaterapi dāyādaḥ sunītho nāma dhārmikaḥ/
sunīthasya tu dāyādaḥ suketurnāma dhārmmikaḥ

suketutanayaścāpi dharmaketuriti śrutiḥ/
dharmaketostu dāyādaḥ satyaketurmahārathaḥ

satyaketusutaścāpi vibhurnāma prajeśvaraḥ/
suvibhustu vibhoḥ putraḥ sukumārastataḥ smṛtaḥ

sukumārasya putrastu dhṛṣṭaketuḥ sa dhārmmikaḥ/
dhuṣṭaketostu dāyādo veṇuhotraḥ prajeśvaraḥ

veṇuhotrasutaścāpi gārgyo vai nāma viśrutaḥ/
gārgyasya gargabhūmistu vātsyo vatsasya dhīmataḥ

brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva tayoḥ putrāḥ sudhārmmikāḥ/
vikrāntā balavantaśca siṃhatulyaparākramāḥ

ityete kāśyapāḥ proktā rajerapi nibodhata/
rajeḥ putraśatānyāsan pañca vīryavato bhuvi/
rājeyamiti vikhyātaṃ kṣatramindrabhayāvaham

tadā daivāsure yuddhe samutpanne sudāruṇe/
devāścaivāsurāścaiva pitāmahamathābruvan

āvayorbhagavān yuddhe vijetā ko bhaviṣyati/
brūhi naḥ sarvvalokeśa śrotumicchāmahe vayam

brahmovāca//
yeṣāmarthāya saṃgrāme rajirāttāyudhaḥ prabhuḥ/
yotsyate te vijeṣyanti trīllom̐kānnātra saṃśayaḥ

rajiryatastato lakṣmīryato lakṣmīstato dhṛtiḥ/
yato dhṛtistato dharmo yato dharmastato jayaḥ

taddevā dānavāḥ sarve tataḥ śrutvā rajerjayam/
abhyayurjayamicchantaḥ stuvanto rājasattamam

te hṛṣṭamanasaḥ śarve rājānaṃ devadānavāḥ/
ūcurasmajjayāya tvaṃ gṛhāṇa varakārmukam

rajiruvāca//
ahañjeṣyāmi no yuddhe devān śakrapurogamān/
indro bhavāmi dharmātmā tato yotsyāmi saṃyuge

dānavā ūcuḥ//
asmākamindraḥ prahlādastasyārthe vijayāmahe/
asmistu samaye rājaṃstiṣṭhethādeva no'diteḥ

sa tatheti bruvanneva devairapyabhicoditaḥ/
bhaviṣyasīndro jitveti devairapi nimantritaḥ

jaghāna dānavān sarvvān samakṣaṃ vajrapāṇinaḥ/
sa vipranaṣṭāṃ devānāṃ paramaśrīḥ śriyaṃ vaśī

nihatya dānavān sarvvān vyājahāra rajiḥ prabhuḥ/
taṃ tathā tu rajhiṃ tatra devaissaha śatakratuḥ

rajiputro'hamityuktvā punarevābravīdvacaḥ/
īndro'si rājan devānāṃ sarveṣānnātra saṃśayaḥ/
yasyāhamindraputraste khyātiṃ yāsyāmi śatruhan

sa tu śakravacaḥ śrutvā vañcitastena māyayā/
tathetyevābravīdrājā prīyamāṇaḥ śatakratum

tasmiṃstu devasadṛśe divaṃ prāpte mahīpatau/
dāyādyamindrādājahrurācāraṃ tanayā rajeḥ

tāni putraśatānyasya tacca sthānaṃ śacīpateḥ/
samakrāmanta bahudhā svargalokaṃ triviṣṭapam

tataḥ kāle bahutithe satīte mahābalaḥ/
hṛtarājyo'bravīcchakro hṛtabhāgo bṛhaspatim

badarīphalamātraṃ vai puroḍāśaṃ vidhatsva me/
brahmarṣe yena tiṣṭheyaṃ tejasāpyāyitastataḥ

brahman kṛśo'yaṃ vimanā hṛtarājyo hṛtāśanaḥ/
hataujā durbalo mūḍho rajiputraiḥ prasīda me

bṛhaspatiruvāca//
yadyevaṃ coditaḥ śakra tvayā syāṃ pūrvvameva hi/
nābhaviṣyat tvatpriyārthaṃ nākarttavyaṃ mamānagha

prayatiṣyāmi devendra taddhitārthaṃ mahādyute/
yathā bhāgañca rājyañca acirāt pratipatsyase

tathā śakra gamiṣyāmi mābhūtte viklavaṃ manaḥ/
tataḥ karmma cakārāsya tejaḥsaṃvarddhanaṃ mahat

teṣāñca buddhisaṃmohamakarodbuddhisattamaḥ/
te yadā sasutā mūḍhā rāgotpanna vidharmmiṇaḥ

brahmadviṣaśca saṃvṛttā hatavīryyaparākramāḥ/
tato lebhe suraiśvaryamaindrasthānaṃ tathottamam

hatvā rajisutān sarvānkāmakrodhaparāyaṇān/
ya idaṃ pāvanaṃ sthānaṃ pratiṣṭhānaṃ śatakratoḥ/
śrṛṇuyādvā rajervāpi na sa daurātmyamāpnuyāt

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte rajiyuddhaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ