વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 30
સૂત ઉવાચ॥
એતે પુત્રા મહાત્માનઃ પઞ્ચૈવાસન્ મહાબલાઃ।
સ્વર્ભાનુતનયા વિપ્રાઃ પ્રભાયાં જજ્ઞિરે નૃપાઃ
નહુષઃ પ્રથમસ્તેષાં પુત્રધર્મ્મા તતઃ સ્મૃતઃ।
ધર્મ્મવૃદ્ધાત્મજશ્ચૈવ સુતહોત્રો મહાયશાઃ
સુતહોત્રસ્ય દાયાદાસ્ત્રયઃ પરમધાર્મ્મિકાઃ।
કાશઃ શલશ્ચ દ્વાવેતૌ તથા ગૃત્સમદઃ પ્રભુઃ
પુત્રો ગૃત્સમદસ્યાપિ શુનકો યસ્ય શૌનકઃ।
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાશ્ચૈવ વૈશ્યાઃ શૂદ્રાસ્તથૈવ ચ
એતસ્ય વંશે સમ્ભૂતા વિચિત્રૈઃ કર્મ્મભિર્દ્વિજાઃ।
શલાત્મજો હ્યાર્ષ્ટિષેણશ્ચરન્તસ્તસ્ય ચાત્મજઃ
શૌનકાશ્ચાર્ષ્ટિષેણાશ્ચ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ।
કાશસ્ય કાશયો રાષ્ટઃ પુત્રો દીર્ઘતપાસ્તથા
ધર્મ્મશ્ચ દીર્ઘતપસો વિદ્વાન્ ધન્વન્તરિસ્તતઃ।
તપસા સુમહાતેજા જાતો વૃદ્ધસ્ય ધીમતઃ।
અથૈનમૃષયઃ પ્રોચુઃ સૂતં વાક્યમિમં પુનઃ
ઋષય ઊચુઃ ॥
કથં ધન્વન્તરિર્દ્દેવો માનુષેષ્વિહ જજ્ઞિવાન્।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તતો બ્રૂહિ પ્રિયં તથા
સૂત ઉવાચ॥
ધન્વન્તરેઃ સમ્ભવોઽયં શ્રૂયતામિહ વૈ દ્વિજાઃ।
સ સમ્ભૂતઃ સમુદ્રાન્તે મથ્યમાનેઽમૃતે પુરા
ઉત્પન્નઃ સકલાત્ પૂર્વ્વં સર્વ્વતશ્ચ શ્રિયાવૃતઃ।
સર્વ્વસંસિદ્ધકાયં તં દૃષ્ટ્વા વિષ્ટમ્ભિતઃ સ્થિતઃ।
અજસ્ત્વમિતિ હોવાચ તસ્માદજસ્તુ સઃ સ્મૃતઃ
અજઃ પ્રોવાચ વિષ્ણું તં તનયોઽસ્મિ તવ પ્રભો।
વિધત્સ્વ ભાગં સ્થાનઞ્ચ મમ લોકે સુરોત્તમ
એવમુક્તઃ સુદૃષ્ટ્વા તુ તથા પ્રોવાચ સ પ્રભુઃ ।
કૃતો યજ્ઞવિભાગસ્તુ યજ્ઞિયૌર્હે સુરૈસ્તથા
વેદેષુ વિધિયુક્તઞ્ચ વિધિહોત્રં મહર્ષિભિઃ।
ન શક્યમિહ હોમો વૈ તુલ્યં કર્ત્તું કદાચન
અર્વાક્સુતોઽસિ હે દેવ નામમન્ત્રોઽસિ વૈ પ્રભો।
દ્વિતીયાયાન્તુ સમ્ભૂત્યાં લોકે ખ્યાતિઙ્ગમિષ્યસિ
અણિમાદિયુતા સિદ્ધિર્ગર્ભસ્થસ્ય ભવિષ્યતિ।
તેનૈવ ચ શરીરેણ દેવત્વં પ્રાપ્સ્યસિ પ્રભો।
ચારુમન્ત્રૈર્ઘૃતૈર્ગન્ધૈર્યક્ષ્યન્તિ ત્વાં દ્વિજાતયઃ
અથ ચ ત્વં પુનશ્ચૈવ આયુર્વેદં વિધાસ્યસિ।
અવશ્યમ્ભાવી હ્યર્થોઽયં પ્રાગ્દિષ્ટસ્ત્વબ્જયોનિના
દ્વિતીયં દ્વાપરં પ્રાપ્ય ભવિતા ત્વં ન સંશયઃ।
તસ્માત્ તસ્મૈ વરં દત્ત્વા વિષ્ણુરન્તર્દઘે તતઃ
દ્વિતીયે દ્વાપરે પ્રાપ્તે સૌનહોત્રઃ સ કાશિરાટ્।
પુત્રકામ સ્તપસ્તેપે નૃપો દીર્ઘતપાસ્તથા
અજં દેવન્તુ પુત્રાર્થે હ્યારિરાધયિષુર્નૃપઃ।
વરેણ ચ્છન્દયામાસ પ્રીતો ધન્વન્તરિર્નૃપમ્
નૃપ ઉવાચ॥
ભગવન્ યદિ તુષ્ટસ્ત્વં પુત્રો મે ધૃતિમાન્ ભવ।
તથેતિ સમનુજ્ઞાય તત્રૈવાન્તરધીયત
તસ્ય ગેહે સમુત્પન્નો દેવો ધન્વન્તરિસ્તદા।
કાશિરાજો મહારાજઃ સર્વ્વરોગપ્રણાશનઃ
આયુર્વેદં ભરદ્વાજશ્ચકાર સભિષક્ક્રિયમ્।
તમષ્ટધા પુનર્વ્યસ્ય શિષ્યેભ્યઃ પ્રત્યપાદયત્
ધન્વન્તરિસુતશ્ચાપિ કેતુમાનિતિ વિશ્રુતઃ।
અથ કેતુમતઃ પુત્રો વિભો ભીમરથો નૃપઃ।
દિવોદાસ ઇતિ ખ્યાતો વારાણસ્યધિપોઽભવત્
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પુરીં વારાણસીં પુરા।
શૂન્યાં વિવેશયામાસ ક્ષેણકો નામ રાક્ષસઃ
શપ્તા હિ સા પુરી પૂર્વ્વં નિકુમ્ભેન મહાત્મના।
શૂન્યા વર્ષસહસ્રં વૈ ભવિત્રીતિ પુનઃ પુનઃ
તસ્યાન્તુ શપ્તમાત્રાયાં દિવોદાસઃ પ્રજેશ્વરઃ।
વિષયાન્તે પુરીં રમ્યાં ગોમત્યાં સન્ન્યવેશયત્
ઋષ ઊચુઃ॥
વારાણસીં કિમર્થન્તાં નિકુમ્ભઃ શપ્તવાન્ પુરા।
નિકુમ્ભશ્ચાપિ ધર્મ્માત્મા સિદ્ધક્ષેત્રં શશાપ યઃ
સૂત ઉવાચ॥
દિવોદાસસ્તુ રાજર્ષિર્નગરીં પ્રાપ્ય પાર્થિવઃ।
વસતે સ મહાતેજાઃ સ્ફીતાયાં વૈ નરાધિપઃ
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ કૃતદારો મહેશ્વરઃ।
દેવ્યાઃ સ પ્રિયકામસ્તુ વસાનશ્ચ સુરાન્તિકે
દેવાજ્ઞયા પારિષદા વિશ્વરૂપાસ્તપોધનાઃ।
પૂર્વોક્તૈ રૂપવિશેષસ્તોષયન્તિ મહેશ્વરીમ્
હૃષ્યતિ તૈર્મહાદેવો મેના નૈવ તુ હૃષ્યતિ।
જુગુપ્સતે સા નિત્યઞ્ચ દેવં દેવીં તથૈવ ચ
મમ પાર્શ્વે ત્વનાચારસ્તવ ભર્ત્તા મહેશ્વરઃ।
દરિદ્રઃ સર્વ એવેહ અક્લિષ્ટં લડતેઽનઘે
માત્રા તથોક્તા વચસા સ્ત્રીસ્વબાવાન્નચાક્ષમત્।
સ્મિતં કૃત્વા તુ વરદા હરપાર્શ્વમથાગમત્
વિષણ્ણવદના દેવી મહાદેવમભાષત।
નેહ વત્સ્યામ્યહં દેવ નય માં સ્વં નિવેશનમ્
તથોક્તસ્તુ મહાદેવઃ સર્વાંલ્લોકાનવેક્ષ્ય હ।
વાસાર્થં રોચયામાસ પૃથિવ્યાં તુ દ્વિજોત્તમાઃ।
વારાણસીં મહાતેજાઃ સિદ્ધક્ષેત્રં મહેશ્વરઃ
દિવો દાસેન તાં જ્ઞાત્વા નિવિષ્ટાન્નગરીં ભવઃ।
પાર્શ્વાસ્થં સ સમાહૂય ગણેશં ક્ષેમકં બ્રવીત્
ગણેશ્વર પુરીઙ્ગત્વા સૂન્યાં વારાણસીં કુરુ।
મૃદુના ચાબ્યુપાયેન અતિવીર્યઃ સ પાર્થિવઃ
તતો ગત્વા નિકુમ્ભસ્તુ પુરીં વારાણસીં પુરા ।
સ્વપ્ને સન્દર્શયામાસ મઙ્કનં નામ નાપિતમ્
શ્રેયસ્તેઽહં કરિષ્યામિ સ્થાનં મે રોચયાનઘ।
મદ્રૂપાં પ્રતિમાં કૃત્વા નગર્ય્યન્તે નિવેશય
તથા સ્વપ્ને યથા દૃષ્ટં સર્વં કારિતવાન્ દ્વિજાઃ।
નગરીદ્વાર્યનુજ્ઞાપ્ય રાજાનન્તુ યથાવિધિ
પૂજા તુ મહતી ચૈવ નિત્યમેવ પ્રયુજ્યતે।
ગન્ધૈર્ધૂપૈશ્ચ માલ્યૈશ્ચ પ્રેક્ષણીયૈસ્તથૈવ ચ
અન્નપ્રદાનયુક્તૈશ્ચ અત્યદ્ભુતમિવાભવત્।
એવં સમ્પૂજ્યતે તત્ર નિત્યમેવ ગણેશ્વરઃ
તતો વરસહસ્રાણિ નગરાણાં પ્રયચ્છતિ ।
પુત્રાન્ હિરણ્યમાયૂંષિ સર્વ્વકામાંસ્તથૈવ ચ
રાજ્ઞસ્તુ મહિષી શ્રેષ્ઠા સુયશા નામ વિશ્રુતા।
પુત્રાર્થમાગતા સાધ્વી રાજ્ઞા દેવી પ્રચોદિતા
પૂજાન્તુ વિપુલાં કૃત્વા દેવી પુત્રાનયાચત।
પુનઃ પુનરથાગમ્ય બહુશઃ પુત્રકારણાત્
ન પ્રયચ્છતિ પુત્રાંસ્તુ નિકુમ્ભઃ કારણેન તુ।
રાજા યદિ તત્ ક્રુધ્યેત તતઃ કિઞ્ચિત્ પ્રવર્ત્તતે
અથ દીર્ઘેણ કાલેન ક્રોધો રાજાનમાવિશત્।
ભૂતં ત્વિદં મહાદ્વારિ નગરાણાં પ્રયચ્છતિ
પ્રીત્યા વરાંશ્ચ શતશો ન કિઞ્ચિત્તુ પ્રવર્ત્તતે।
મામકૈઃ પૂજ્યતે નિત્યં નગર્યાં મમ ચૈવ તુ
તત્રાર્ચ્ચિતશ્ચ બહુશો દેવ્યા મે તત્ર કારણાત્ ।
ન દદાતિ ચ પુત્રં મે કૃતઘ્નો બહુભોજનઃ
અતો નાર્હતિ પૂજાન્તુ મત્સકાશાત્ કથઞ્ચન।
તસ્માત્તુ નાશયિષ્યામિ તસ્ય સ્થાનં દુરાત્મનઃ
એવં તુ સવિનિશ્ચિત્ય દુરાત્મા રાજ કિલ્બિષી।
સ્થાનં ગણપતેસ્તસ્ય નાશયામાસ દુર્મતિઃ
ભગ્નમાયતનં દૃષ્ટ્વા રાજાનમગમત્ પ્રભુઃ।
યસ્માદૃતેઽપરાધં મે ત્વયા સ્થાનં વિના શિતમ્
અકસ્માત્ તુ પુરી શૂન્યા ભવિત્રી તે નરાધિપ।
તતસ્તેન તુ શાપેન શૂન્યા વારાણસી તથા
શપ્તાં પુરીં નિકુમ્ભસ્તુ મહાદેવમથાનયત્।
શૂન્યાં પુરીં મહાદેવો નિર્મ્મમે પરમાત્મના
તુલ્યાં દેવવિભૂત્યાસ્તુ દેવ્યાશ્ચૈવ મહાત્મનઃ।
રમતે તત્ર વૈ દેવી રમમાણે મહેશ્વરઃ
ન રતિં તત્ર વૈ દેવી લભતે ગૃહવિસ્મયાત્।
દેવ્યાઃ ક્રીડાર્થમીશાનો દેવો વાક્યમથાબ્રવીત્
નાહં વેશ્મ વિમોક્ષ્યામિ અવિમુક્તં હિ મે ગૃહમ્।
પ્રહસ્યૈનામથોવાચ અવિમુક્તં હિ મે ગૃહમ્
નાહં દેવિ ગમિષ્યામિ ગચ્છસ્વેહ રમામ્યહમ્।
તસ્માત્તદવિમુક્તં હિ પ્રોક્તં દેવેન વૈ સ્વયમ્
એવં વારાણસી શપ્તા અવિમુક્તં ચ કીર્ત્તિતમ્।
યસ્મિન્ વસતિ વૈ દેવઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ।
યુગેષુ ત્રિષુ ધર્માત્મા સહ દેવ્યા મહેશ્વરઃ
અન્તર્દ્ધાનં કલૌ યાતિ તત્પુરન્તુ મહાત્મનઃ।
અન્તર્હિતે પુરે તસ્મિન્ પુરી સા વસતે પુનઃ
એવં વારાણસી શપ્તા નિવેશં પુનરાગતા।
ભદ્રશ્રેણ્યસ્ય પુત્રાણાં શતમુત્તમધન્વિનામ્
હત્વા નિવેશયામાસ દિવોદાસો નરાધિપઃ।
ભદ્રશ્રેણ્યસ્ય રાજ્યન્તુ હૃતન્તેન બલીયસા
ભદ્રશ્રેણ્યસ્ય પુત્રસ્તુ દુર્દમો નામ નામતઃ।
દિવોદાસેન બાલેતિ ઘૃણયા સ વિવર્જિતઃ
દિવોદાસાદૄષદ્વત્યાં વીરો જજ્ઞે પ્રતર્દ્દનઃ।
તેન પુત્રેણ બાલેન પ્રહૃતં તસ્ય વૈ પુનઃ
વૈરસ્યાન્તં મહારાજ્ઞા તદા તેન વિધત્સતા।
પ્રતર્દ્દનસ્ય પુત્રૌ દ્વૌ વત્સો ગર્ગશ્ચ વિશ્રુતઃ
વત્સપુત્રો હ્યલર્કસ્તુ સન્નતિસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।
અલર્કં પ્રતિ રાજર્ષિર્ગીતશ્લોકૌ પુરાતનૌ
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ ષષ્ટિવર્ષશતાનિ ચ।
યુવા રૂપેણ સમ્પન્નો હ્યલર્કઃ કાશિસત્તમઃ
લોપામુદ્રા પ્રસાદેન પરમાયુરવાપ્તવાન્
શાપસ્યાન્તે મહાબાહુર્હત્વા ક્ષેમકરાક્ષસમ્।
રમ્યામાવાસયામાસ પુરીં વારાણસીં નૃપઃ
સન્નતેરપિ દાયાદઃ સુનીથો નામ ધાર્મિકઃ।
સુનીથસ્ય તુ દાયાદઃ સુકેતુર્નામ ધાર્મ્મિકઃ
સુકેતુતનયશ્ચાપિ ધર્મકેતુરિતિ શ્રુતિઃ।
ધર્મકેતોસ્તુ દાયાદઃ સત્યકેતુર્મહારથઃ
સત્યકેતુસુતશ્ચાપિ વિભુર્નામ પ્રજેશ્વરઃ।
સુવિભુસ્તુ વિભોઃ પુત્રઃ સુકુમારસ્તતઃ સ્મૃતઃ
સુકુમારસ્ય પુત્રસ્તુ ધૃષ્ટકેતુઃ સ ધાર્મ્મિકઃ।
ધુષ્ટકેતોસ્તુ દાયાદો વેણુહોત્રઃ પ્રજેશ્વરઃ
વેણુહોત્રસુતશ્ચાપિ ગાર્ગ્યો વૈ નામ વિશ્રુતઃ।
ગાર્ગ્યસ્ય ગર્ગભૂમિસ્તુ વાત્સ્યો વત્સસ્ય ધીમતઃ
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાશ્ચૈવ તયોઃ પુત્રાઃ સુધાર્મ્મિકાઃ।
વિક્રાન્તા બલવન્તશ્ચ સિંહતુલ્યપરાક્રમાઃ
ઇત્યેતે કાશ્યપાઃ પ્રોક્તા રજેરપિ નિબોધત।
રજેઃ પુત્રશતાન્યાસન્ પઞ્ચ વીર્યવતો ભુવિ।
રાજેયમિતિ વિખ્યાતં ક્ષત્રમિન્દ્રભયાવહમ્
તદા દૈવાસુરે યુદ્ધે સમુત્પન્ને સુદારુણે।
દેવાશ્ચૈવાસુરાશ્ચૈવ પિતામહમથાબ્રુવન્
આવયોર્ભગવાન્ યુદ્ધે વિજેતા કો ભવિષ્યતિ।
બ્રૂહિ નઃ સર્વ્વલોકેશ શ્રોતુમિચ્છામહે વયમ્
બ્રહ્મોવાચ॥
યેષામર્થાય સંગ્રામે રજિરાત્તાયુધઃ પ્રભુઃ।
યોત્સ્યતે તે વિજેષ્યન્તિ ત્રીલ્લોઁકાન્નાત્ર સંશયઃ
રજિર્યતસ્તતો લક્ષ્મીર્યતો લક્ષ્મીસ્તતો ધૃતિઃ।
યતો ધૃતિસ્તતો ધર્મો યતો ધર્મસ્તતો જયઃ
તદ્દેવા દાનવાઃ સર્વે તતઃ શ્રુત્વા રજેર્જયમ્।
અભ્યયુર્જયમિચ્છન્તઃ સ્તુવન્તો રાજસત્તમમ્
તે હૃષ્ટમનસઃ શર્વે રાજાનં દેવદાનવાઃ।
ઊચુરસ્મજ્જયાય ત્વં ગૃહાણ વરકાર્મુકમ્
રજિરુવાચ॥
અહઞ્જેષ્યામિ નો યુદ્ધે દેવાન્ શક્રપુરોગમાન્।
ઇન્દ્રો ભવામિ ધર્માત્મા તતો યોત્સ્યામિ સંયુગે
દાનવા ઊચુઃ॥
અસ્માકમિન્દ્રઃ પ્રહ્લાદસ્તસ્યાર્થે વિજયામહે।
અસ્મિસ્તુ સમયે રાજંસ્તિષ્ઠેથાદેવ નોઽદિતેઃ
સ તથેતિ બ્રુવન્નેવ દેવૈરપ્યભિચોદિતઃ।
ભવિષ્યસીન્દ્રો જિત્વેતિ દેવૈરપિ નિમન્ત્રિતઃ
જઘાન દાનવાન્ સર્વ્વાન્ સમક્ષં વજ્રપાણિનઃ।
સ વિપ્રનષ્ટાં દેવાનાં પરમશ્રીઃ શ્રિયં વશી
નિહત્ય દાનવાન્ સર્વ્વાન્ વ્યાજહાર રજિઃ પ્રભુઃ।
તં તથા તુ રઝિં તત્ર દેવૈસ્સહ શતક્રતુઃ
રજિપુત્રોઽહમિત્યુક્ત્વા પુનરેવાબ્રવીદ્વચઃ।
ઈન્દ્રોઽસિ રાજન્ દેવાનાં સર્વેષાન્નાત્ર સંશયઃ।
યસ્યાહમિન્દ્રપુત્રસ્તે ખ્યાતિં યાસ્યામિ શત્રુહન્
સ તુ શક્રવચઃ શ્રુત્વા વઞ્ચિતસ્તેન માયયા।
તથેત્યેવાબ્રવીદ્રાજા પ્રીયમાણઃ શતક્રતુમ્
તસ્મિંસ્તુ દેવસદૃશે દિવં પ્રાપ્તે મહીપતૌ।
દાયાદ્યમિન્દ્રાદાજહ્રુરાચારં તનયા રજેઃ
તાનિ પુત્રશતાન્યસ્ય તચ્ચ સ્થાનં શચીપતેઃ।
સમક્રામન્ત બહુધા સ્વર્ગલોકં ત્રિવિષ્ટપમ્
તતઃ કાલે બહુતિથે સતીતે મહાબલઃ।
હૃતરાજ્યોઽબ્રવીચ્છક્રો હૃતભાગો બૃહસ્પતિમ્
બદરીફલમાત્રં વૈ પુરોડાશં વિધત્સ્વ મે।
બ્રહ્મર્ષે યેન તિષ્ઠેયં તેજસાપ્યાયિતસ્તતઃ
બ્રહ્મન્ કૃશોઽયં વિમના હૃતરાજ્યો હૃતાશનઃ।
હતૌજા દુર્બલો મૂઢો રજિપુત્રૈઃ પ્રસીદ મે
બૃહસ્પતિરુવાચ॥
યદ્યેવં ચોદિતઃ શક્ર ત્વયા સ્યાં પૂર્વ્વમેવ હિ।
નાભવિષ્યત્ ત્વત્પ્રિયાર્થં નાકર્ત્તવ્યં મમાનઘ
પ્રયતિષ્યામિ દેવેન્દ્ર તદ્ધિતાર્થં મહાદ્યુતે।
યથા ભાગઞ્ચ રાજ્યઞ્ચ અચિરાત્ પ્રતિપત્સ્યસે
તથા શક્ર ગમિષ્યામિ માભૂત્તે વિક્લવં મનઃ।
તતઃ કર્મ્મ ચકારાસ્ય તેજઃસંવર્દ્ધનં મહત્
તેષાઞ્ચ બુદ્ધિસંમોહમકરોદ્બુદ્ધિસત્તમઃ।
તે યદા સસુતા મૂઢા રાગોત્પન્ન વિધર્મ્મિણઃ
બ્રહ્મદ્વિષશ્ચ સંવૃત્તા હતવીર્ય્યપરાક્રમાઃ।
તતો લેભે સુરૈશ્વર્યમૈન્દ્રસ્થાનં તથોત્તમમ્
હત્વા રજિસુતાન્ સર્વાન્કામક્રોધપરાયણાન્।
ય ઇદં પાવનં સ્થાનં પ્રતિષ્ઠાનં શતક્રતોઃ।
શ્રૃણુયાદ્વા રજેર્વાપિ ન સ દૌરાત્મ્યમાપ્નુયાત્
ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે રજિયુદ્ધં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0