Vayu Purana · Chapter 26

sūta uvāca//
kakudminastu taṃ lokaṃ raivatasya gatasya ha/
hatāḥ puṇyajanaiḥ sarvvā rākṣasaiḥ sā kuśasthalī

tadvai bhrātṛśataṃ tasya dhārmmikasya mahātmanaḥ/
nibadhyamānā rakṣobhirdiśaḥ saṃprādravan bhayāt

teṣāntu te bhayākrāntāḥ kṣatriyāstatra tatra hi/
anvavāyastu sumahān mahāṃstatra dvijottamāḥ

prayatā iti vikhyātā dikṣu sarvvāsu dhārmmikāḥ/
dhṛṣṭasya dhārṣṭakaṃ kṣatraṃ raṇadhṛṣṭaṃ babhūva ha

trisāhasrantu sagaṇaṃ kṣatriyāṇāṃ mahātmanām/
nabhagasya ca dāyādo nābhāgo nāma vīryyavān

ambarīṣastu nābhāgirvirūpastasya cātmajaḥ/
pṛṣadaśvo virūpasya tasya putro rathītaraḥ

ete kṣatraprasūtā vai punaścāṅgirasaḥ smṛtāḥ /
rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣātropetā dvijātayaḥ

kṣuvatastu manoḥ pūrvvamikṣyākurabhiniḥsṛtaḥ /
tasya putraśataṃ tvāsīdikṣvākorbhūridakṣiṇam

teṣāṃ jyeṣṭho vikukṣiśca nemirdaṇḍaśca te trayaḥ/
śakunipramukhāstasya putrāḥ paṃcāśatastu te

uttarāpathadeśasya rakṣitāro mahīkṣitaḥ/
catvāriṃśattathāṣṭau ca dakṣiṇasyāñca te diśi

viṃśatipramukhāste tu dakṣiṇāpatharakṣiṇaḥ/
ikṣvākustu vikukṣiṃ vai aṣṭakāyāmathādiśet

rājovāca//
māṃsamānaya śrāddheyaṃ mṛgān hatvā mahābala/
śrāddhamadya nu kartavyamaṣṭakāyāṃ na saṃśayaḥ

sa gatastu mṛgavyāṃ vai vacanāttasya dhīmataḥ/
mṛgān sahasraśo hatvā pariśrāntaśca vīryyavān/
bhakṣayacchaśakantatra vikukṣirmṛgayāṅgataḥ

āgate sa vikukṣau tu samāṃse sahasainike/
vasiṣṭhañcodayāmāsa māṃsaṃ prokṣayatāmiti

tatheti codito rājñā vidhivatsamupasthitaḥ/
sa dṛṣṭvopahataṃ māṃsaṃ kruddho rājānamabravīt

śūdreṇopahataṃ māṃsaṃ putreṇa tava pārthiva/
śaśabhakṣādabhojyaṃ vai tava māṃsaṃ mahādyute

śaśo durātmanā pūrvamaraṇye bhakṣito'nagha/
tena māṃsamidaṃ duṣṭaṃ pitṝṇāṃ nṛpasattama

ikṣvākustu tataḥ kruddho vikukṣimidamabravīt/
pitṛkarmmaṇi nirddiṣṭo mayā tvaṃ mṛgayāṅkataḥ/
śaśaṃ bhakṣayase'raṇye nirghṛṇaḥ pūrvvamadya nu

tasmātparityajāmi tvāṃ gaccha tvaṃ svena karmmaṇā/
evamikṣvākunā tyakto vasiṣṭhavacanāt sutaḥ

ikṣvākau saṃsthite tasmiñchaśī sa pṛthivīmimām /
prāptaḥ paramadharmmātmā sa cāyodhyādhipo'bhavat

tadākarotsa rājyaṃ vai vasiṣṭhaparinoditaḥ/
tataḥ stenena sā pūrṇo rājyāvasthā mahīpateḥ

kālena gatavāṃstatra sa ca nyūnatarāṅgatim/
jñātvaivametadākhyānaṃ nā vidhirbhakṣayettu vai

māṃ sabhakṣayitāmutra yasya māṃsamihājyaham/
etanmāṃsasya māṃsatvaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryyavān/
indrasya vṛṣabhūtasya kakutstho jāyate purā

pūrvvamāḍībake yuddhe kakutsthastena sa smṛtaḥ /
anenāstu kakutsthasya pṛthuromā ca sa smṛtaḥ

vṛṣadaśvaḥ pṛthoḥ putrastasmādandhrastu vīryyavān /
āndhrastu yavanāśvastu śrāvastastasya cātmajaḥ

jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā/
śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahāyaśāḥ

bṛhadaśvasutaścāpi kubalāśca iti śrutiḥ/
yaḥ sa dhundhuvadhādrājā dhundhumāratvamāgataḥ

ṛṣaya ūcuḥ //
dhundhuvadhaṃ mahāprājña śrotumicchami vistarāt/
yadarthaṃ kubalāśvaḥ sa dhundhumāratvamāgataḥ

sūta uvāca//
bṛhadaśvasya putrāṇāṃ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ /
sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ

babhūvurddhārmikāḥ sarve yajvāno bhūridakṣiṇāḥ/
kubalāśvaṃ mahāvīryaṃ śūramuttamadhārmikam

bṛhadaśvo'bhyaṣiñcattaṃ tasmin rāṣṭre narādhipaḥ/
putrasaṃkrāmitaśrīstu vanaṃ rājā viveśa ha

bṛhadaśvaṃ mahārājaṃ śūramuttamadhārmmikam /
prayātaṃ tamuttaṅkastu brahmarṣiḥ pratyavārayat

uttaṅka uvāca//
bhavato rakṣaṇaṃ kāryyaṃ tattāvat kartumarhati/
nirudvignastapaḥ kartuṃ na hi śaknomi pārthiva

mamāśramasamīpeṣu sameṣu marudhanvasu/
samudro vālukāpūrṇastatra tiṣṭhati bhūpate

devatānāmavadhyastu mahākāyo mahābalaḥ/
antarbhūmigatastatra vālukāntarhito mahān

sa manostanayaḥ krūro dhundhurnāma sudāruṇaḥ/
śataṃ lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam

saṃvatsarasya paryyante sa niḥśvāsaṃ pramuñcati/
yadā tadā mahī tatra calitā sma sakānanā

tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat/
ādityapathamāvṛtya saptāhaṃ bhūmikampanam

savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ sadhūmamatidāruṇam /
tena rājanna śaknomi tasmin sthātuṃ sva āśrame

taṃ vāraya mahābāho lokānāṃ hitakāmyayā/
tejaste sumahāviṣṇustejasāpyāyayiṣyati

lokāḥ svasthā bhavantvadya tasmin vinihate'sure /
tvaṃ hi tasya vadhāyādya samarthaḥ pṛthivīpate

viṣṇunā ca varo datto mama pūrvvaṃ tato'nagha/
na hi dhundhurmahāvīryyastejasālpena śakyate

nirddagdhuṃ pṛthivīpāla api varṣa śatairiha/
vīryyaṃ hi sumahattasya devairapi durāsaham

evamuktastu rājarṣiruttaṅkena mahātmanā/
kubalāśvaṃ sutaṃ prādāttasmin dhundhunivāraṇe

rājā saṃnyastaśastro'hamayantu tanayo mama/
bhaviṣyati dvijaśveṣṭha dhundhumāro na saṃśayaḥ

sa taṃ vyādiśya tanayaṃ dhundhumāraṇamudyatam/
jagāma parvvatāyaiva tapase śaṃsitavrataḥ

kubalāśvastu dharmmātmā piturvacanamāsthitaḥ/
sahasrairekaviṃśatyā putrāṇāṃ saha pārthivaḥ/
prāyāduttaṅka sahito dhundhostasya nivāraṇe

tamāviśattato viṣṇurbhagavān svena tejasā/
uttaṅkasya niyogāttu lokānāṃ hitakāmyayā

tasmin prayāte durddharṣe divi śabdo mahānabhūt/
adyaprubhṛtyeṣa nṛpo dhundhumāro bhaviṣyati

divyaiḥ puṣpaiśca taṃ devāḥ samamaṃsata adbhutam/
sagatvā puruṣa vyāghrastanayaiḥ saha vīryyavān

samudraṃ khanayāmāsa vālukārṇavamavyayam/
nārāyaṇena rājarṣistejasāpyāyito hi saḥ

babhūvātibalo bhūya uttaṅkasya vaśe sthitaḥ/
tasya putraiḥ khanadbhiśca vālukāntarhitastadā

dhundhurāsāditastatra diśamāśritya paścimām/
mukhajenāgninā kruddho lokānudvarttayanniva

vāri śuśrāva yogena mahodadhirivodaye/
somasya somapaśreṣṭha dhārormikalilo mahān

tasya putrāstu nirddagdhāstribhirūnāstu rākṣasāḥ/
tataḥ sa rājātibalo dhundhubandhunibarhaṇaḥ

tasya vārimayaṃ vegamapibat sa narādhipaḥ/
yogī yogena vahniṃ vā śamayāmāsa vāriṇā

nirasyattaṃ mahākāyaṃ balenodakarākṣasam/
uttaṅkaṃ darśayāmāsa kṛtakarmmā narādhipaḥ

uttaṅkaśca varaṃ prādāttasmai rājñe mahātmane/
adāttasyākṣayaṃ vittaṃ śatrubhiścāpyadhṛṣyatām

dharmme ratiñca satataṃ svarge vāsaṃ tathākṣayam/
putrāṇāṃ cākṣayām̐llokān svarge ye rākṣasā hatāḥ

tasya putrāstrayaḥ śiṣṭā dṛḍhāśvo jyeṣṭha ucyate/
bhadrāśvaḥ kapilāśvaśca kanīyāsau tu tau smṛtau

dhaundhumārirdṛḍhāśvastu haryaśvastasya cātmajaḥ/
haryaśvasya nikumbho'bhūt kṣatradharmarataḥ sadā

saṃhatāśvo nikumbhasya śruto raṇaviśāradaḥ /
kṛśāśvaścākṣayāśvaśca saṃhatāśca sutāvubhau

tasya patnī haimavatī satāṃ matidṛṣadvatī/
vikhyātā triṣu lokeṣu putrastasyāḥ prasenajit

yuvanāśvaḥ sutastasya triṣu lokeṣvatidyutiḥ/
atyantadhārmiko gaurī tasya patnī pativratā

abhiśastā tu sā bhartrā nadī sā bāhudā kṛtā /
tasyāstu gaurikaḥ putra ścakravarttī babhūva ha

māndhātā yauvanāśvo vai trailokyavijayī nṛpaḥ/
atrāpyudāharantīmau ślokau paurāṇikī dvijāḥ

yāvatsūrya udayati yāvacca pratitiṣṭhati/
sarvaṃ tadyauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate

atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ vaṃśavido janāḥ /
yauvanāśvaṃ mahātmānaṃ yajvāna mamitaujasam/
māndhātā tu tanurviṣṇoḥ purāṇajñāḥ prajakṣate

tasya caitrarathī bhāryyā śaśabindoḥ sutā'bhavat/
sādhvī bindumatī nāma rūpeṇāpratimā bhuvi

pativratā ca jyeṣṭhā ca bhrātṝṇāmayutasya sā/
tasyāmutpādayāmāsa māndhātā trīn sutān prabhuḥ

purukutsamambarīṣaṃ mucukundañca viśrutam/
ambarīṣasya dāyādo yuvanāśvo'paraḥ smṛtaḥ

harito yuvanāśvasya hāritāḥ śūrayaḥ smṛtāḥ /
ete hyaṅgirasaḥ putrāḥ kṣātropetā dvijātayaḥ

purukutsasya dāyādastrasaddasyurmahāyaśāḥ/
narmadāyāṃ samutpannaḥ sambhūtastasya cātmajaḥ

sambhūtasyātmajaḥ putro hyanaraṇyaḥ pratāpavān/
rāvaṇena hato yena trilokīvijaye purā

trasadaśvo'naraṇyasya haryyaśvastasya cātmajaḥ /
haryyaśvāttu dṛṣadvatyāṃ jajñe vasumato nṛpaḥ

tasya putro'bhavadrājā tridhanvā nāma dhārmmikaḥ/
āsīt traidhanvanaścāpi vidvāṃstrayyāṃ raṇaprabhuḥ

tasya satyavrato nāma kumāro'bhūnmahābalaḥ/
tena bhāryyā vidarbhasya hṛtā hatvā divaukasaḥ

pāṇigrahaṇamantreṣu niṣṭhāṃ samprāpitoṣviha/
viṣṇuvṛddhaḥ sutastasya viṣṇu vṛddho yataḥ smṛtaḥ /
ete hyaṅgirasaḥ putrāḥ kṣātropetāḥ samāśritāḥ

kāmādbalācca mohācca saṅkarṣaṇabalena ca/
bhāvino'rthasya ca balāt tatkṛtaṃ tena dhīmatā

tamadharmmeṇa saṃyuktaṃ pitā trayīguṇo'tyajat/
apadhvaṃseti bahuśo'vadat krodhasamanvitaḥ

pitaraṃ so'bravīdekaḥ kva gacchāmīti vai muhuḥ/
pitā cainamathovāca śvapākaiḥ saha varttaya

nāhaṃ putreṇa putrārthī tvayādya kulapāṃsana/
ityuktaḥ sa nirākrāmannagarādvacanādvibho

na cainaṃ dhārayāmāsa vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ/
sa tu satyavrato dhīmāñchvapākāvasathāntikam/
pitrā mukto'vasadvīraḥ pitā cāsya vanaṃ yayau

tasmiṃstu viṣaye tasya nāvarṣat pākaśāsanaḥ/
samā dvādaśa saṃpūrṇāstenādharmmeṇa vai tadā

dārāṃstu tasya viṣaye viśvāmitro mahātapāḥ/
saṃnyasya sāgarānūpe cacāra vipulaṃ tapaḥ

tasya patnī gale baddhvā madhyamaṃ putramaurasam/
śikhayā bharaṇārthāya vyakrīṇādghośatena vai

taṃ tu baddhaṃ gale dṛṣṭvā vikrītaṃ taṃ narottamaḥ/
maharṣiputraṃ dharmmātmā mokṣayāmāsa suvrataḥ

satyavrato mahābuddhirbharaṇaṃ tasya cākarot /
viśvāmitrasya tuṣṭyarthamanukampārthameva ca

so'bhavadghālavo nāma gale baddho mahātapāḥ/
maharṣiḥ kauśikastātastena vīryeṇa mokṣitaḥ

tasya vratena bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā/
viśvāmitrakalatrañca babhāra vinaye sthitaḥ

hatvā mṛgān varāhāṃśca mahiṣāṃśca vanecarān/
viśvāmitrāśramābhyāśe tanmāṃsamapacattataḥ

upāṃśuvratamāsthāya dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm/
piturniyogātabhajannṛpe tu vanamāsthite

ayodhyāñcaiva rājyañca tathaivāntaḥpuraṃ muniḥ/
yājyopādhyāyasaṃyogādvasiṣṭhaḥ parirakṣitaḥ

satyavratastu bālyāttu bhāvino'rthasya vai balāt/
vasiṣṭhe'bhyādhikaṃ manyuṃ dhārayāmāsa manyunā

pitrā rudaṃstadā rāṣṭrāt parityaktaṃ svamātmajam/
na vārayāmāsa munirvasiṣṭhaḥ kāraṇena vai

pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syāt saptame pade/
evaṃ satyavratastān vai kṛtavān saptame pade

jānan dharmmān vasiṣṭhastu na ca mantrānihecchati/
iti satyavrate roṣaṃ vasiṣṭho manasākarot

gururbuddhyā tu bhagavān vasiṣṭhaḥ kṛtavāṃstadā/
na tu satyavrato buddhyā upāṃśuvratamasya vai

tasmiṃścoparate yo yatpiturāsīnmahāmanāḥ/
tena dvādaśavarṣāṇi nāvarṣat pākaśāsanaḥ

tena tvidānīṃ bahudhā dīkṣāṃ tāṃ durbalāṃ bhuvi/
kulasya niṣkṛtiḥ svasya kṛteyañca bhavediti

tato vasiṣṭho bhagavān pitrā tyaktaṃ nyavārayat/
abhiṣekṣyāmyahaṃ rājye paścādenamiti prabhuḥ

sa tu dvādaśavarṣāṇi dīkṣāntāmudvahan balī/
avidyamāne māṃse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

sarvvakāmadughāṃ dhenuṃ saṃdadarśa nṛpātmajaḥ/
tāṃ vai krodhācca mohācca śramāccaiva kṣudhānvitaḥ

dasyudharmmaṃ gato dṛṣṭvā jaghāna balināṃ varaḥ/
sa tu māṃsaṃ svayaṃ caiva viśvāmitrasya cātmajān

bhojayāmāsa tacchrutvā vasiṣṭhastaṃ tadātyajat/
provāca caiva bhagavān vasiṣṭhastaṃ nṛpātmajam

pātaye krūra he krūra tava śaṃkumayomayam /
yadi te trīṇi śaṃkūni na syurhi puruṣādhama

pituścāparitoṣeṇa gurordogdhrīvadhena ca/
aproṣitopayogācca trividhaste vyatikramaḥ // २६. १०८ //
evaṃ sa trīṇi śaṃkūni dṛṣṭvā tasya mahā tapāḥ/
triśaṅkuriti hovāca triśaṅkustena sa smṛtaḥ

viśvāmitrastu dārāṇāmāgato bharaṇe kṛte/
tatastasmai varaṃ prādāttadā prītastriśaṅkave

chandyamāno vareṇātha guruṃ vrave nṛpātmajaḥ/
anāvṛṣṭibhaye tasmin gate dvādaśavārṣike

abhiṣicya rājye pitrye yājayāmāsa taṃ muniḥ/
miṣatāṃ daivatānāñca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ/
saśarīraṃ tadā taṃ vai divamāropayat prabhuḥ

miṣatastu vasiṣṭhasya tadadbhutamivābhavat/
atrāpyudāharantīmau ślokau paurāṇikā janāḥ

viśvāmitraprasādena triśaṅkurdivi rājate /
devai sārddhaṃ mahātejānugrahāttasya dhīmataḥ

śanairyātyabalā ramyā hemante candramaṇḍitā/
alaṃkṛtā tribhirbhāvaistriśaṅkugrahabhūṣitā

tasya satyaratā nāma bhāryyā kekayavaṃśajā/
kumāraṃ janayāmāsa hariścandramakalmaṣam

sa tu rājā hariścandrastraiśaṅkava iti śrutaḥ /
āharttā rājasūyasya samrāḍiti pariśrutaḥ

hariścandrasya tu suto rohito nāma vīryyavān/
harito rohitasyātha caṃcuhārīta ucyate

vijayaśca sudevaśca caṃcuputrau babhūvatuḥ/
jetā sarvvasya kṣatrasya vijayastena sa smṛtaḥ

rurukastanayastatra rājā dharmmārthakovidaḥ/
rurukāddhṛtakaḥ putrastasmādbāhuśca jajñivān

haihayaistālajaṅghaiśca nirasto vyasanī nṛpaḥ/
śakairyavanakāmbojaiḥ pāradaiḥ pahlavaistathā

nātyarthaṃ dhārmmiko'bhūt sa dharmmye satyayuge tathā/
sagarastu suto bāhorjajñe saha gareṇa vai/
bhṛgorāśramamāsādya turveṇa parirakṣitaḥ

āgneyamastraṃ labdhvā tu bhārgavāt sagaro nṛpaḥ/
jaghāna pṛthivīṅgatvā tālajaṃghān sahaihayān

śakānāṃ pahlavānāñca dharmmānnirasadacyutaḥ/
kṣatriyāṇāṃ tathā teṣāṃ pāradānāñca dharmmavit

ṛṣaya ūcuḥ//
kathaṃ sa sagaro rājā gareṇa saha jajñivān/
kimarthañca śakādīnāṃ kṣatriyāṇāṃ mahaujasām/
dharmmān kulocitān kruddho rājā nirasadacyutaḥ

sūta uvāca//
bāhorvyasaninastasya hṛtaṃ rājyaṃ purā kila/
haihayaistālajaṃvaiśca śakaiḥ sārddhaṃ samāgataiḥ

yavanāḥ pāradāścaiva kāmbojāḥ pahlavāstathā/
haihayārthaṃ parākrāntā ete pañcagaṇāstadā

hṛtaṃ rājyaṃ balīyobhirebhiḥ kṣatriyapuṅgavaiḥ /
hṛtarājyastadā bāhuḥ saṃnyasya nu tadā nṛpaḥ/
vanaṃ praviśya dharmmātmā saha patnyā tapo'carat

kasyacittvatha kālasya toyārthaṃ prasthito nṛpaḥ/
vṛddhatvāddurbbalatvācca antarā sa mamāra ca

patnī tu yādavī tasya sagarbhā pṛṣṭhato'nvagāt /
sapatnyā tu garastasyai datto garbhajighāṃsayā

sā tu bhartuścitāṃ kṛtvā vahnau taṃ samarohayat/
aurvastāṃ bhārgavo dṛṣṭvā kāruṇyādvinyavarttayat

tasyāśrame tu taṅgarbhaṃ sāgareṇa tadā saha/
vyajāyata mahābāhuṃ sagaraṃ nāma dhārmikam

aurvastu jātakarmādīn kṛtvā tasya mahātmanaḥ/
adhyāpya vedaśāstrāṇi tato'straṃ pratyapādayat

jāmadagnyāttadāgneyamasurairapi duḥsaham/
sa tenāstrabalenaiva balena ca samanvitaḥ /
jaghāna haihayān kruddho rudraḥ paśugaṇāniva

tataḥ śakān sayavanān kāmbojān pāradāṃstathā/
pahlavāṃścaiva niḥśeṣān kartuṃ vyavasito nṛpaḥ

te vadhyamānā vīreṇa sagareṇa mahātmanā/
vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ sarvve prapannāḥ śaraṇaiṣiṇaḥ

vasiṣṭhastān tathetyuktvā samayena mahāmuniḥ /
sagaraṃ vārayāmāsa teṣāndattvā'bhayantadā

sagaraḥ svāmpratijñāñca gurorvāsyaṃ niśamya ca/
dharmmaṃ jaghāna teṣāṃ vai veṣānyatvaṃ cakāra ha

arddhaṃ śakānāṃ śiraso muṇḍayitvā vyasarjayat/
yavanānāṃ śiraḥ sarvaṃ kāmbojānāntathaiva ca

pāradā muktakeśāśca pahlavāḥ śmaśru dhāriṇaḥ/
niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ kṛtāstena mahātmanā

śakā yavanakāmbojāḥ pahlavāḥ pāradaiḥ saha/
kelisparśā māhiṣikā dārvāścolāḥ khasāstathā

sarvve te kṣatriyagaṇā dharmmasteṣāṃ nirākṛtaḥ/
vasiṣṭhavacanātpūrvaṃ sagareṇa mahātmanā

sa dharmavijayī rājā vijityemāṃ vasundharām/
aśvaṃ vicārayāmāsa vājimedhāya dīkṣitaḥ

tasya cārayataḥ so'śvaḥ samudre pūrvadakṣiṇe/
velāsamīpe'pahṛto bhūmiñcaiva praveśitaḥ

sa tandeśaṃ sutaiḥ sarvaiḥ khanayāmāsa pārthivaḥ/
āseduśca tatastasmiṃstadantaste mahārṇave

tamādipuruṣaṃ devaṃ hariṃ kṛṣṇaṃ prajāpatim/
viṣṇuṃ kapilarūpeṇa haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum

tasya cakṣuḥ samāsādya tejastat pratipadyate/
dagdhāḥ putrāstadā sarve catvārastvavaśeṣitāḥ

barhiketuḥ saketuśca tathā dharmmaratastrayaḥ/
śūraḥ pañcavanaścaiva tasya vaṃśakarāḥ prabho

prādācca tasya bhagavān harirnārāyaṇo varān/
akṣayatvaṃ svavaṃśasya vājimedhaśataṃ tathā/
vibhuṃ putraṃ samudrañca svarge vāsaṃ tathākṣayam

sa samudro'śvamādāya vandade (?) saritāṃpatiḥ/
sāgaratvaṃ ca lebhe sa karmaṇā tena tasya vai

taṃ cāśvamedhikaṃ so'śvaṃ samudrāt prāpya pārthivaḥ/
ājahārāśvamedhānāṃ śataṃ caiva punaḥ punaḥ

ṣaṣṭiputrasahasrāṇi dagdhānyaśvānusāriṇām/
teṣāṃ nārāyaṇaṃ tejaḥ praviṣṭānāṃ mahātmanām/
putrāṇāntu sahasrāṇi ṣaṣṭistu iti naḥ śrutam

ṛṣaya ūcuḥ/.
sagarasyātmajā rājñaḥ kathaṃ jātā mahābalāḥ/
vikrāntāḥ ṣaṣṭisāhasrā vidhinā kena vā vada

sūta uvāca//
dve patnyau sagarasyāstāṃ tapasā dagdhakilbiṣe/
jyeṣṭhā vidarbhaduhitā keśinī nāma nāmataḥ

kanīyasī tu yā tasya patnī paramadharmiṇī/
ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi

aurvastābhyāṃ varaṃ prādāt tapasārādhitaḥ prabhuḥ/
ekā janiṣyate putraṃ vaṃśakarttāramīpsitam/
ṣaṣṭiputraṃ sahasrāṇi dvitīyā janayiṣyati

munestu vacanaṃ śrutvā keśinī putramekakam/
vaṃśasya kāraṇaṃ śreṣṭhā jagrāha nṛpasaṃsadi

ṣaṣṭiputrasahasrāṇi suparṇabhaginī tathā/
mahātmanastu jagrāha sumatiḥ poṣaṇe nṛpaḥ

atha kāle gate jyeṣṭhā jyeṣṭhaṃ putraṃ vyajāyata/
asamañja iti khyātaṃ kākutsthaṃ sagarātmajam

sumatistvapi jajñe vai garbhantumbaṃ yaśasvinī/
ṣaṣṭiputrasahasrāṇi tumbamadhyādviniḥsṛtāḥ

ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tān garbhān nyadadhattataḥ/
dhātrīścaikaikaśaḥ prādāt tāvatīḥ poṣaṇe nṛpaḥ

tato navasu māseṣu samuttasthuryathāsukham/
kumārāste mahābhāgāḥ sagaraprītivarddhanāḥ

kālena mahatā caiva cauvanaṃ pratipedire/
ṣaṣṭiputrasahasrāṇi teṣāmaśvānusāriṇām

sa tu jyeṣṭho naravyāghraḥ sagarasyātmasambhavaḥ/
asamañja iti khyāto barhiketurmahābalaḥ

paurāṇāmahite yuktaḥ pitrā nirvāsitaḥ purā/
tasya putroṃ'śumānnāma asamañjasya vīryavān

tasya putrastu dharmātmā dilīpa iti viśrutaḥ/
dilīpāttu mahātejā vīro jāto bhagīrathaḥ

yena gaṅgā saricchreṣṭhā vimānairupaśobhitā /
ījā'nena samudrādvai duhitṛtvena kalpitā/
atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ paurāṇikā janāḥ

bhagīrathastu tāṃ gaṅgāmānayāmāsa karmabhiḥ /
tasmādbhāgīrathī gaṅgā kathyate vaṃśavittamaiḥ

bhagīrathasutaścāpi śruto nāma babhūva ha/
nābhāgastasya dāyādo nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ

ambarīṣaḥ sutastasya sindhudvīpastato'bhavat/
evaṃ vaṃśapurāṇajñā gāyantīti pariśrutam

nābhāgerambarīṣasya bhujābhyāṃ paripālitā/
babhūva vasudhātyarthaṃ tāpatrayavivarjitā

ayutāyuḥ sutastasya sindhudvīpasya vīryavān/
ayutāyostu dāyāda ṛtuparṇo mahāyaśāḥ

divyākṣahṛdajño'sau rājā nalasakho balī/
nalau dvāviti vikhyātau purāṇeṣu dṛḍhavratau

vīrasenātmajaścaiva yaścekṣvākukulodvahaḥ/
ṛtuparṇasya putro'bhūt sarvvakāmo janeśvaraḥ

sudāsastasya tanayo rājā haṃsamukho'bhavat/
sudāsasya sutaḥ proktaḥ saudāso nāma pārthivaḥ

khyātaḥ kalmāṣapādo vai nāmnā mitrasahaśca saḥ /
vasiṣṭhastu mahātejāḥ kṣetre kalmāṣapādake/
aśmakaṃ janayāmāsa ikṣvākukulavṛddhaye

aśmakasyorakāmastu mūlakastatsuto'bhavat/
atrāpyudāharantīmaṃ mūlakaṃ vai nṛpaṃ prati

sa hi rāmabhayādrājā strībhiḥ parivṛto'vasat/
vivastrastrāṇamicchan vai nārīkavacamīśvaraḥ

mūlakasyāpi dharmātmā rājā śatarathaḥ smṛtaḥ/
tasmācchatarathājjajñe rājā caiḍiviḍo balī

āsīttvaiḍiviḍaḥ śrīmān kṛtaśarmā pratāpavān/
putro viśvamahattasya putrīkasya vyajāyata

dilīpastasya putro'bhūt khaṭvāṅga iti viśrutaḥ/
yena svargādihāgamya muhūrttaṃ prāpya jīvitam/
trayo'bhisaṃhitā lokā buddhyā satyena caiva hi

dīrgabāhuḥ sutastasya raghustasmādajāyata/
ajaḥ putro raghoścāpi tasmājjajñe sa vīryavān/
rājā daśaratho nāma ikṣvākukulanandanaḥ

rāmo dāśarathirvīro dharmajño lokaviśrutaḥ/
bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahābalaḥ

mādhavaṃ lavaṇaṃ hatvā gatvā madhuvanañca tat/
śatrughnena purī tasya mathurā sanniveśitā

subāhuḥ śūrasenaśca śatrughnasahitāvubhau/
pālayāmāsatuḥ sūnū vaidehyau mathurāṃ purīm

aṅgadaścāndraketuśca lakṣmaṇasyātmajāvubhau/
himavatparvatābhyāśe sphītau janapadau tayoḥ

aṅgadasyāṅgadīyā tu deśe kārapathe purī/
candraketostu mallasya candravaktā purī śubhā

bharatasyātmajau vīrau takṣaḥ puṣkara eva ca/
gāndhāraviṣaye siddhe tayoḥ puryau mahātmanoḥ

takṣasya dikṣu vikhyātā ramyā takṣaśilā purī/
puṣkarasyāpi vīrasya vikhyātā puṣkarāvatī

gāthāṃ caivātra gāyanti ye purāṇavido jatāḥ/
rāme nibaddhāssattvārthā māhātmyāttasya dhīmataḥ

śyāmo yuvā lohitākṣo dīptāsyo mitabhāṣitaḥ/
ājānubāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ

daśavarṣasahasrāṇi rāmo rājyamakārayat/
ṛksāmayajuṣāṃ ghoṣo jyāghoṣaśca mahāsvanaḥ

avicchinno'bhavadrāṣṭre dīyatāṃ bhujyatāmiti/
janasthāne vasan kāryaṃ tridaśānāñcakārasaḥ

tamāgaskāriṇaṃ pūrvaṃ paulastyaṃ manujarṣabhaḥ/
sītāyāḥ padamanvicchan nijaghāna mahāyaśāḥ

sattvavān guṇasampanno dīpyamānaḥ sva tejasā/
atisūryañca vahniñca rāmo dāśarathirbabhau

evameva mahābāhurikṣvākukulanandanaḥ /
rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā divamācakrame vibhuḥ

śrīrāmasyātmajo jajñe kuśa ityabhidhīyate/
lavaścānyo mahāvīryastayordeśau nibodhata

kuśasya kośalā rājyaṃ purī vāpi kuśasthalī/
ramyā niveśitā tena vindhyaparvatasānuṣu

uttarākośale rājyaṃ lavasya ca mahātmanaḥ/
śrāvastī lokavikhyātā kuśavaṃśaṃ nibodhata

kuśasya putro dharmātmā hyatithiḥ supriyātithiḥ/
atitherapi vikhyāto niṣadho nāma pārthivaḥ

niṣadhasya nalaḥ putro nabhaḥ putro nalasya tu/
nabhasaḥ puṇḍarīkastu kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ

kṣemadhanvasuto rājā devānīkaḥ pratāpavān/
āsīdahīnagurnāma devānī kātmajaḥ prabhuḥ

ahīnagostu dāyādaḥ pāriyātro mahāyaśāḥ/
dalastasyātmajaścāpi tasmājjajñe balo nṛpaḥ

auṅko nāma sa dharmātmā balaputro babhūva ha/
vajranābhaḥ sutastasya śaṅkhaṇastasya cātmajaḥ

śaṃkhaṇasya suto vidvān dhyuṣitāśca iti śrutaḥ /
dhyuṣitāśca sutaścāpi rājā viśvasahaḥ kila

hiraṇyanābhaḥ kauśalyo vasiṣṭhastatsuto'bhavat/
pautrasya jaimineḥ śiṣyaḥ smṛtaḥ sarveṣu śarmasu

śatāni saṃhitānāntu pañca yo'dhītavāṃstataḥ/
tasmādadhigato yogo yājñavalkyena dhīmatā

puṣyastasya suto vidvān dhruvasandhiśca tatsutaḥ/
sudarśanastasya suto agnivarṇaḥ sudarśanāt

agnivarṇasya śīghrastu śīghrakasya manuḥ smṛtaḥ/
manustu yogamāsthāya kalāpagrāmamāsthitaḥ/
ekonaviṃśaprayuge kṣatraprāvarttakaḥ prabhuḥ

prasuśruto manoḥ putraḥ susandhistasya cātmajaḥ/
susandheśca tathāmarṣaḥ sahasvānnāma nāmataḥ

āsītsahasvataḥ putro rājā viśrutavāniti/
tasyāsīdviśrutavataḥ putro rājā bṛhadbalaḥ

ete ikṣvākudāyādā rājānaḥ prāyaśaḥ smṛtāḥ/
vaṃśe pradhānā ye te'smin prādhānyena tu kīrttitāḥ

paṭhan samyagimāṃ sṛṣṭimādityasya vivasvataḥ/
prajāvāneti sāyujyaṃ manorvaivasvatasya saḥ

śrāddhadevasya devasya prajānāṃ puṣṭidasya ca/
vipāpmā virajāścaiva āyuṣmān bhavate'cyutaḥ

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte vaivasvatamanuvaṃśavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśodhyāyaḥ